صحنه‌ده اسماعیل‌خان‌نینگ بارلیگی؛ ایران‌نینگ طالبانگه مناسبتی اۉزگره‌دیمی؟
شجاع‌الدین امینی
جهادی رهبری، طالبانگه مخالف چهره و افغانستان اسلام جمعیت حزبی یوقاری مرتبه‌لی اعضاسی اسماعیل‌خان اوّلگی حکومت قوله‌گندن کېین ایران‌دن باش‌پناه تاپگن و شو کونگچه اوشبو مملکتده یشب کېلگن. او ایکّی ییلدن آرتیق وقت دوامیده عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریدن یشیرینگن و هېچ قنده‌ی منطقوی و خلق ارا اوچره‌شوولرده قتنه‌شمه‌گن. بیر فکر، او سیاستدن چیقیب کېتگن بۉلیشی ممکن اېدی؛ چونکه، بیر تاماندن، افغانستان طالبان نظارتی آستیده و بو گروه نینگ قره‌مه-قرشی کوچلری حلیگچه کوره‌شووچی کوچگه ایلنگنی یۉق. باشقه تاماندن، مېزبان صفتیده بېلگیلنگن ایران اسلام جمهوریتی طالبان بیلن یخشی مناسبتلرگه اېگه و بو گروه نینگ قره‌مه-قرشی آقیملرینی قدرله‌مه‌یدی. بیراق هرات خوفسیزلیک بۉییچه مذاکره‌لر نینگ ۱۱- ییغینیده اشتراک اېتیب، طالبانگه قرشی بۉلگن بو شخص اوزاق دوام اېتگن سکوتینی بوزدی و طالبانگه نسبتاً کېسکین سۉزلرنی ایتیب، ینه عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری نینگ دقّت مرکزیگه ایلندی. اسماعیل‌خان نینگ سکوت سقلشیده ایران نینگ اۉرنی ثمره‌لی بۉلگن بۉلسه، اونینگ سکوت سیندیریشیده هم ثمره‌لی رولی بۉلیشی هیچ احتمالدن ییراق اېمس دیر.
شونده‌ی اېکن، سوال توغیله‌دی: ایران نینگ طالبانگه نسبتاً یاندشووی اۉزگره‌یپتیمی؟
بو سوالگه جواب بېریش اوچون اوچ ته نقطه قوییده کېلتیریلگن:
۱- اسماعیل‌خان نینگ هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لریده اشتراک اېتیشی دقّتگه سزاوار دیر. تاجیکستان‌ده اۉتکزیلگن هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری نینگ ۱۰-ییغینیده هم تکلیف قیلینگن، بیراق او اشتراک اېتمه‌گن، اوشنده ایران بونی آلدینی آلگنی ادعا قیلینگن. بو ادعا حقیقتگه اۉخشه‌یدی؛ چونکه اۉشه پیتده اسلام جمهوریتی نینگ اۉرته‌لری طالبان بیلن جوده یخشی مناسبتده اېدی. مثلاً، ایران نینگ افغانستاندهگی حاضرگی اېلچیسی حسن کاظمی قمی طالبانگه قرشی مقاومت کوچلرینی امریکانینگ خدمتکارلری دېب اته‌دی، اما عکس‌العمللردن سۉنگ ملی مقاومت جبهه‌سی رهبری احمد مسعودنی مقته‌ب، نطقینی یومشتگن بۉلدی.
شونینگدېک، طالبان سرپل ولایتی نینگ بلخاب تومنیگه بیر نېچه تاماندن هجوم قیلیب، مینگلب هزاره عایله‌لرینی کۉچیریب یوبارگنیده، کاظمی قمی آواره بۉلگنلرگه همدرلیک قیلیش اۉرنیده امریکا قۉشمه ایالتلرینی افغانستانده دینی نزاعلر کېلتیریب چیقریشده عیبله‌دی. حتا ایران حکومتی هزاره طالبانی نینگ ناراضی اعضاسی مولوی مهدی نینگ اۉز حدودیگه کیریشیگه تۉسقینلیک قیلگنی و بو اونینگ طالبان کوچلری تامانیدن اۉلدیریلیشیگه آلیب کېلگنی حقیده ادعالر بار اېدی. البته، بو ادعانینگ حقیقتی حلیگچه ناانیق. بو مثاللرگه کۉره، اسماعیل‌خان نینگ هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری نینگ ۱۰-ییغینیگه قتنشمسلیگی اسلام جمهوریتی بیلن باغلیق بۉلیشی ممکن. اگر یوقاریده‌گی ادعا راست بۉلسه، اېندی هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری نینگ ۱۱ ییغینیده یوقاریده تیلگه آلینگن اسماعیل‌خان اشتراکی هم ایران رخصتی بیلن بۉلیب اۉتدی و بو دولت نینگ طالبانگه نسبتاً مناسبتی اۉزگرگنیدن درَک بېریشی ممکن. اسلام جمهوریتی باشقه‌لرنی مهمان قیلیشده جوده احتیاطکار بۉلیب، مهمانلری نینگ خطی-حرکتی و نطقینی نظارت قیلیشگه حرکت قیله‌دی. قه‌یېرده احتیاج سېزسه، او مهمانگه تریبون بېره‌دی، عکس حالده هېچ نرسه. اېندی بو احتیاج سېزیلگن دیر. البته، بو بوریلیش جوده جدّی قبول قیلینیشی ممکن اېمس. اېنگ خوش‌بینلیک حالتده اسلام جمهوریتی طالبان و اسماعیل‌خان اۉرته‌سیده موازنت اۉرنه‌تیشگه حرکت قیلماقده، دېییش ممکن. بو ادعانی تصدیقلاوچی نرسه تامانلر اۉرته‌سیده هیرمند دریاسی دعواسی بۉییچه آغزه‌کی و چېگره‌وی کېسکینلیک نینگ یوزه‌گه کېلیشی دیر.
۲-اسماعیل‌خان تاجیکستان نینگ دوشنبه شهریده عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری نینگ دقّت مرکزیده اېدی؛ بلکه او ایکّی ییلدن آرتیق سکوت سقله‌گنی اوچون دیر؛ بیر نېچه هفته ایچیده هرات حمایه‌سیده طالبلرگه قرشی یخشی کوره‌شگن آدم. هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری نینگ ۱۱- ییغینی اصلیده اۉتمیشدن فرقلی اۉتدی. اسماعیل‌خان نینگ موجودلیگی بو ساحه‌ده ثمره‌لی عامل بۉلیشی ممکن؛ چونکه او کۉپینچه طالبانگه قرشی چهره دېب اته‌لگن. شونینگدېک، بو جهادی رهبر نینگ سۉزلری طالبان قولاغیگه یاقمسلیگی ممکن اېدی.
هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری، گرچه اکادمیک ییغیلیش دېب اته‌لگن بۉلسه-ده، اصلیده بو سفر طالبانگه قرشی سیاسی اوچره‌شووگه ایلنگن اېدی. بو طالبان گروهیدن هم تکلیف قیلینگن، لېکن او اشتراک اېتمه‌گن. همه آوازلر طالبانگه قرشی چیققنی یخشی تویولدی. حتا پاکستانلیک مهمانلر هم افغانستان نینگ طالبان رژیمیدن آزاد قیلینگنیگه اورغو بېریب، بو گروه قورال بیلن کېلگن، قورال بیلن هَیده‌ش کېره‌ک، دېییشدی. ایکّی عامل اوچره‌شوو مضمونینی طلبه‌لرگه قرشی بۉلگن ساری یۉنلتیرگن اېدی: بیرینچی، اسماعیل‌خان حضوری و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری اونی طالبانگه قرشی چهر صفتیده تیلگه آلیشی؛ ایکّینچی، طالبان نینگ ایکّی ییل و بیر نېچه آیلیک حکمرانلیگی برچه نینگ حیاتینی قارانغو قیلیب قۉیگنی بونی اعتبارسیز قالدیریب بۉلمه‌یدی البته.
اسماعیل‌خان نینگ بیاناتلری اونینگ طالبانگه قرشی کوره‌شده قطعی اېکنلیگیدن دلالت بېردی. او کۉپراق طالبان نینگ قره‌مه-قرشی کوچلری اۉرته‌سیده حقیقی مناسبتلرنی شکللنتیریشگه اورغو بېردی و طالبان بۉلمه‌گن حکومتنی شکللنتیریشنی افغانستان نینگ مهم احتیاجی دېب اته‌دی. او حتا صلاح‌الدین ربانی و استاد عطامحمد نور جمعیت اسلامی حزبی نینگ یېتکچیلری اېمسلیگینی تأکیدله‌دی؛ چونکه اونینگ سۉزلریگه کۉره، بوگونگی کونده بیز ایچکی نزاعلر اسیریگه ایلنگنی اوچون اېمس، طالبانگه قرشی کوره‌شیش اوچون بیرلشیشیمیز کېره‌ک. اسماعیل‌خان نینگ ایتیشیچه، اگر طالبان کېنگ قمراولی حکومت یره‌تیشگه بېریلمسه، اونینگ تعبیری بیلن ایتگنده، قرشیلیک ظالملیکنی تار-مار قیله‌دی. بو جهادی یېتکچی دنیانینگ طالباننی رسماً تن آلیشینی دېیرلی امکان‌سیز دېب اته‌دی؛ چونکه اونینگ سۉزلریگه کۉره، کېچه‌گی کونگچه طالباننی قۉللب-قوّتلب کېلگن دولتلر حاضر گروه فعالیتیدن اویه‌لیب قالگن. بو جمعیت اسلامی اعضاسی نه‌فقط ایران، بلکه دنیا طالباندن چرچه‌گنینی ادعا قیلدی؛ دېمک، بو گروهگه نسبتاً جدّی قدملر قۉییلیشی ممکن.
اسماعیل‌خان مېزبانلیک قیله‌یاتگن ایران اسلام جمهوریتی اېرکین عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری بیلن اونچه‌لیک علاقه‌سی یۉق، اگر رخصت بېرمه‌گنیده، بیردنیگه کوچلی بۉلیب کۉرینیشی قیین بۉلردی.
۳- ایران اسلام جمهوریتی احمد مسعود باشچیلیگیده‌گی افغانستان ملی مقاومت جبهه‌سینی اعتباردن چېتده قالدیرمه‌دی. بو جبهه نینگ مشهدده اداره‌سی بار و اصلیده سیاسی-مدنی ایش و کوره‌ش بیلن شغللنه‌دی. مثلاً، جاری ییل نینگ قوس آیی آخریده تهران‌ده مقاومت جبهه‌سی تامانیدن ایران و تاجیکستان نینگ اَیریم مؤسسه‌لری بیلن همکارلیکده «افغانستاندهگی مقاومت کۉرسه‌تیش نینگ حاضرگی تاریخی» موضوعیده علمی ییغیلیش بۉلیب اۉتدی. اوچره‌شووده تورلی مملکتلردن مهمانلر اشتراک اېتیشدی.
افغانستان‌دن اوّلگی پارلمانده‌گی خلق وکیللری، سیاسی حزبلر رهبرلری، مستقل سیاسی شخصلر، مدنی فعاللری، یونیورسیتی پروفیسورلری و باشقه‌لر هم قتنه‌شگن. اوچره‌شوونینگ نامی علمی بۉلسه-ده، مضمونی بوتونله‌ی سیاسی بۉلیب، افغانستاندهگی طالبان امیرلیگی نینگ ثمره‌سیزلیگیگه قره‌تیلگن اېدی. اوچره‌شوو مضمونی علمی یاکه سیاسی بۉلیشیدن قطع نظر، اونینگ نامی و سرلوحه‌سی طالبانگه یاقمه‌یدی. بو ایران اسلام جمهوریتی تامانلرنی بیر-بیری اوچون قربان قیلیشگه اېمس، بلکه تامانلر نینگ راضیلیگینی آلیشگه اینتیله‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. عینِ دَمده طالبان افغانستانده نظارت اۉرنتگن. بو گروه نینگ مخالف کوچلری نظارتی آستیده بیر تومن هم یۉق. تامانلر اۉرته‌سیده بیر نېچه مرته آغزه‌کی و چېگره‌وی ترنگلیک یوزه‌گه کېلگنیگه قره‌مه‌ی، ایران اسلام جمهوریتی و بو گروه اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلر افتیدن ایلیق. افغانستان نینگ تهرانده‌گی اېلچیخانه‌سی طالبانگه تاپشیریلدی. تامانلر ارا سودا بازاری جدل رواجلنه‌یاتگنگه اۉخشه‌یدی.
شو پیتگچه ایران منفعتلریگه طالبلر حکمرانلیک قیلگن افغانستان تۉغریدن-تۉغری تهدید ساله‌یاتگنی یۉق. بو فکرلرنی انابتگه آلگن حالده، سوال توغیله‌دی، نیمه اوچون ایران اسلام جمهوریتی احمد مسعود و اسماعیل‌خاننی مهمان قیلیب، طالبان عضبینی ساتیب آلماقچی؟ بلکه جواب شوکی، تهران اوزاق مدتده طالبانگه ایشانه آلمه‌یدی و اونینگ حاضرگی اۉز ارا تأثیری فقط ضرورتدن کېلیب چیقه‌دی. بو حالتده ایران اسلام جمهوریتی اۉزینی احمد مسعود و اسماعیل‌خاننی قۉللب-قوّتلشگه مجبور دېب حسابله‌مسه، اولر بیلن طالبان اۉرته‌سیده‌گی موازنتنی سقلشگه اۉزینی مجبور دېب بیله‌دی.
