ژورنالیست‌لیک و ناتینچ دنیامیز‌نینگ کېله‌جگی
برانکو برکیچ و تینا براون، ژورنالیستلر
ژورنالیست‌لیک حقیده قیزیق بیر جهت بار: حاکمیتگه اینتیله‌یاتگن هر بیر کیشی اونی اۉلگن دېب اته‌یدی، اما بریبیر اونی نظارت قیلیشنی ایسته‌یدی. اوتاریترلر اونگه هجوم قیله‌دی، الیگارش‌لر (حاکمیت و بایلیک دایره‌لری) اونی ساتیب آلیشگه اورینه‌دی، ترغیباتچیلر اېسه اوندن تقلید قیله‌دی. کوچلی تکنالوژیک پلتفورم‌لر سیز اۉقیدیگن خبرلرنی فیلترلب، میلیارد دالرلیک امپراطورلیکلرینی قوره‌دی و شو بیلن بیرگه ژورنالیست‌لیکنی ارزیمس و کیچیک قیلیب کۉرسه‌ته‌دی. حکومتلر هم آرتده قالمسلیک اوچون حقیقتلرنی سیزگه یېتکزیشگه اورینه‌یاتگن آدملرنی تهدید قیله‌دی و قانونی تعقیبگه اوچره‌ته‌دی، بعضاً اولرنی قماققه تشله‌یدی و جاسوسلیک قیله‌دی. اولر، شونینگدېک، ناشرلر و اولر‌نینگ نشرلرینی یاپه‌دی.
اگر ژورنالیست‌لیک و مستقل حقیقت شو قدَر علاقه‌سیز و بوتونله‌ی اۉلگن بۉلسه، اونده نېگه اونی کۉمیش اوچون شونچه پول، سیاسی انرژی و غضب صرفلنماقده؟ بو مهم سوال. بایلر هر دایم کمبغللردن کوچلیراق بۉلگن. حکومتلر اۉز وکالتلرینی سوءاستعمال قیلگن. بیزنسلر نهادلر اوستیدن تأثیر اۉتکزیشنی ساتیب آلگن؛ محکمه‌لر حمایه‌سیز آدملرنی حمایه قیلیشده موفقیتسیزلیککه اوچره‌گن. حتا «تۉرتینچی حاکمیت» هم اۉز فعالیتیده موازنت یره‌تیشگه اینتیلگن. ژورنالیست‌لیک هېچ قچان ژورنالیستلر بعضاً اېسلشنی ایسته‌گنچه‌لیک پاک بۉلمه‌گن؛ اما بو تیزیم هېچ بۉلمه‌گنده تنیب بۉله‌دیگن اېدی.
حاکمیت‌نینگ جسمانی منزللری بار اېدی. حکومتلر اساسا تن آلینگن چېگره‌لر ایچیده موجود اېدی. گزېته‌لر‌نینگ محررلری بار اېدی. کمپنیلر‌نینگ اېگه‌لری بار اېدی. قانونلر، هېچ بۉلمه‌گنده نظری جهتدن، قضا دایره‌سیده اجرا اېتیلیشی ممکن اېدی. کېین ییریک تکنالوژیک کمپنیلر پیدا بۉلدی. بو موازنت نهادلریمیز اونگه ماسلشیشگه اولگوریشیدن هم تېزراق اۉزگردی. ینگی اېلیته بایلیگی و حاکمیتی کهکشان مقیاسیده‌گی، اَیریملری یېرده‌گی اکثریت دولتلردن هم کتّه‌راق بۉلگن کوچلر ایشلرنی اۉز قۉلیگه آلدی. اولر میلیاردلب انسانلر اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لرنی شکللنتیره‌دی و قَیسی معلومات یېتکزیلیشینی، قَیسی معلومات اېسه بۉشلیقده یۉقالیب کېتیشینی بېلگیله‌یدی. اولر زمانوی دنیامیز‌نینگ عملده‌گی عملیات تیزیمی صفتیده سیاست، سودا، مدنیت، بیلیم و دېیرلی باشقه برچه نرسه‌لر‌نینگ پای‌دېوارینی تشکیل اېته‌دیگن آست-قورمه‌نی یره‌تگن. اگر اولر تۉخته‌سه، زمانوی دنیامیز هم تۉخته‌یدی.
حاضر صادر بۉله‌یاتگن حاکمیت تۉقنه‌شوویدن حیرتلنمسلیگیمیز کېره‌ک. بو اېسکی و ینگی تیزیملر تورلی عصرلرده و مطلقا باشقه قاعده‌لر اساسیده یره‌تیلگن. بیز‌نینگ دوریمیز حقیقتاً هم نهایتده ناتینچ دور بۉلیب، اخبارات واسطه‌لری هر قنده‌ی حاکمیت قتّیق ایسته‌یدیگن قیمت‌بها ساورین بۉلیب کۉرینماقده. بو کېسکینلیک و اصطکاکاېندی‌گینه باشلندی و احتمال اولکن مقیاسده‌گی تۉقنه‌شوولر همده عذاب-عقوبتلرگه سبب بۉله‌دی. اوشبو کوره‌ش‌نینگ کتّه قِسمی کېچه‌یاتگن جنگ میدانی اخبارات محیطی‌نینگ اۉزیدیر.
ژورنالیست‌لیکنی اۉلگن یاکه اهمیتسیز دېب اعلان قیله‌یاتگن آدملر‌نینگ اۉزی بیز‌نینگ ساحه‌میز‌نینگ اَیریم قِسملری کۉپینچه اونوته‌دیگن نرسه‌نی توشونه‌دی: اخبارات انسانیت اولادلری تامانیدن شو پیتگچه اختراع قیلینگن اېنگ قدرتلی تکنالوژی‌دیر. انسانیت کېله‌جگی اوچون کوره‌ش تېز سرعتده انگلنگن حقیقت اوچون کوره‌ش صفتیده نمایان بۉلماقده. آدملر نیمه‌نی بیلیشینی نظارت قیلینگ؛ شونده اولر نیمه‌گه ایشانیشیگه تأثیر قیله‌سیز. اولر نیمه‌گه ایشانیشیگه تأثیر قیلینگ؛ شونده اولر نیمه‌دن قۉرقیشی، کیمگه ایشانیشی، قنده‌ی آواز بېریشی، نیمه ساتیب آلیشی، کیمدن نفرتلنیشی و آخر-عاقبت قنده‌ی حاکمیتنی قانونی حاکمیت صفتیده قبول قیلیشینی شکللنتیره‌سیز.
شو سببلی ینگیلیکلر عاموی اخبارات واسطه‌لری‌نینگ اۉلیمی حقیده تکرار-تکرار اعلان قیلینه‌یاتگنی ژورنالیستلرنی بوتون عمرلیک کوره‌شگه تیّارلشی کېره‌ک. ایشانچ انقراضی حقیقی و او فقط ژورنالیست‌لیککه یوکله‌تیلگن اېمس. گرچه بیز ژورنالیستلر، محررلر و ناشرلر نهایتده کېنگ کۉلملی و کوچلی هجومگه دوچ کېلگن و کېله‌یاتگن بۉلسک-ده، بیز‌نینگ ساحه‌میز هم بو انقراضنی یوزه‌گه کېلتیریشگه حصه قۉشگنینی انکار اېتیب بۉلمه‌یدی. ییریک تکنالوژیک کمپنیلر ریکلام بازارینی اېگه‌للشیدن انچه آلدین، کۉپلب ینگیلیکلر عاموی اخبارات واسطه‌لری جماعت خدمتی ماهیتینی اونوتگن اېدی. اۉقووچیلرگه معلومات و رقملر صفتیده مناسبتده بۉلیندی، ینگیلیکلرنی یاریتیش کانتېنتگه قیسقه‌رتیریلدی، غضب اویغاتیش اېسه بیزنس مدلیگه ایلندی. عیناً اۉزیمیز‌نینگ خطالریمیز ییریک تکنالوژیک کمپنیلرگه اولردن فایده‌لنیش امکانینی بېردی.
کېله‌جگیمیز جمعیتلریمیزگه زمانوی اخبارات جمعیتی ثمره‌لی محکمه‌لر، مکتبلر، برق ترماقلری و تازه سوو تیزیملریگه محتاج بۉلگنی کبی ایشانچلی ژورنالیست‌لیککه هم محتاج اېکنینی توشونتیره آلیش قابلیتیمیزگه باغلیق. آست-قورمه‌لرنی اولر ایشدن چیققنیده یقّال انگله‌یسیز و بیز اخبارات آست-قورمه‌سی ایشدن چیققنده نیمه صادر بۉلیشینی الّه‌قچان توشونه باشله‌دیک.
بیز‌نینگ انیق حقیقتلریمیز همان اۉز کوچیده: جماعتچیلیک منفعتلری یۉلیده بېریله‌دیگن حلال و تصدیقلنگن اخبارات سودالشیب بۉلمه‌یدیگن قدریتدیر. سیاسی و تجاری حاکمیتدن مستقللیک فقط قوله‌ی پیتده ایشله‌تیله‌دیگن شعار بۉلیشی ممکن اېمس. بیز خدمت قیلیش اوچون موجود بۉلگن جمعیتلر بیلن مناسبتیمیز قیله‌یاتگن برچه ایشلریمیز‌نینگ مرکزیده بۉلیشی کېره‌ک.
بیز «بیلگن نرسه‌میزنی قنده‌ی بیلیشیمیزنی» توشونتیریشده توبدن یخشیراق ایشلشگه حرکت قیلیشیمیز کېره‌ک. خطالریمیزنی تن آلیش، امکان قدَر دلیللرنی کۉرسه‌تیش، کۉپراق و جوده دقّت بیلن تینگلش اوچون ایچکی جسارت تاپیشیمیز کېره‌ک. ایشانچ اوّلگی اولاد ژورنالیستلریدن میراث قیلیب آلیشگه حقلی بۉلگن نرسه‌میز اېمس؛ عکسینچه، هر بیر اولاد اونی ینگیلش و تیکلشده دوام اېتیشی کېره‌ک.
تکنالوژی‌‌نینگ اۉزی بیز‌نینگ دشمنیمیز اېمس؛ بونده‌ی اعتقاد هم احماقانه، هم ایکّی یوزلمه‌چی بۉلردی، چونکه زمانوی حیاتیمیز‌نینگ هر بیر کونیده، هر ساعتده اوندن فایده‌لنه‌میز. تکنالوژی ژورنالیست‌لیک بیز هېچ قچان تصور هم قیلمه‌گن ایزلاوچی‌لرگه یېتیب باریش امکانینی بېردی. صنعیهوش راپورتاژ تیّارلش، تحلیل، ترجمه، تدقیقات و ترقه‌تیشنی بیز اېندی‌گینه توشونه باشله‌گن اصوللرده اۉزگرتیره‌دی.
سوال تکنالوژی ژورنالیست‌لیکنی شکللنتیره‌دیمی یاکه یۉقمی، دېگن مساله اېمس؛ البته، شکللنتیره‌دی. سوال شونده‌کی، تکنالوژی یره‌تگن حاکمیت رقابت اوچون آچیق بۉلیب قاله‌دیمی و بیز یېتکرمه صفتیده بو حاکمیتنی نظارت قیلیش و اوندن برچه اوچون منفعتلی طرزده فایده‌لنیشنی سقلب قالیش اوچون بو چقیریققه قرشی توره آله‌میزمی؟ بیز اۉز شکلیمیزنی، قنده‌ی ایشلشیمیزنی و ایزلاوچیگه قنده‌ی یېتیب باریشیمیزنی اۉزگرتیریشگه مجبور بۉلیشیمیز ممکن، اما مقصدیمیزدن واز کېچه آلمه‌یمیز. گپ بیز ینگیلیکلر آویده چېکسیز حاکمیتگه اېگه بۉلیشیمیزده اېمس، عکسینچه، بیز‌نینگ موجودلیگیمیزدن مقصد باشقه هېچ کیم بونده‌ی حاکمیتگه اېگه بۉلمه‌سلیگینی تأمینلشدیر.
ینگیلیکلر پلتفورم‌لری کېله‌دی و کېته‌دی. بیزنس مدللری کېله‌دی و کېته‌دی. اما هلی هم حقیقتنی توشونیش و اونگه کیم تۉسقینلیک قیلماقچی بۉلیشیدن قطعی نظر، اونی باشقه‌لرگه یېتکزیش وظیفه‌سینی بجره‌دیگن کیمدیر بۉله‌دیمی؟ بیز‌نینگ حقیقتیمیز‌نینگ کتّه قِسمی شو سوالگه باغلیق.
«جهان ینگیلیکلر کونی»ده، کېله‌جگیمیز حقیده‌گی برچه خواطرلر آره‌سیده، احتمال بو ژورنالیست‌لیکنی ینه بیر بار بېریشی کېره‌ک بۉلگن وعده‌دیر. بو بیز هر دایم حق بۉلگنیمیز اوچون هم اېمس، اوزاق وقت موجود بۉلگنیمیز اوچون امان قالیشگه لایق اېکنیمیز اوچون هم اېمس و آدملر بیزگه شونچه‌که ایشانیشی کېره‌کلیگی اوچون هم اېمس؛ عکسینچه، بیز بو نرسه بیزدن انچه کۉپراق نرسه‌نی طلب قیلیشیگه ایشانه‌میز: بیز خدمت قیله‌دیگن جمعیتلر یانیده توره‌میز، اولر‌نینگ تېپه‌سیده اېمس. بیز بونی عملگه آشیره‌میز. بونی قنده‌ی عملگه آشیرگنیمیزنی کۉرسه‌ته‌میز. خطا قیلگنیمیزده، اۉزیمیزنی توزه‌ته‌میز و اېنگ مهمی، عمومی حقیقت چیراغینی یاریتیب توریشگه حرکت قیله‌میز.
اېسلتمه: اوشبو تحلیلی مقاله «جهان ینگیلیکلری کونی» دایره‌سیده بویورتمه قیلینگن؛ بو حقیقت و شفّافلیکنی تقدیم اېتیشده ژورنالیست‌لیک‌‌نینگ حیاتی مهم رۉلیگه اورغو بېرووچی خلق‌ارا کمپاینی دیر. قَیته نشر قیلووچیلر شو پارا‌گرا‌فنی سقلب قالیشی و اصل مؤلف نامینی کۉرسه‌تیشی کېره‌ک. مقاله‌نی تۉلیق قَیته نشر اېتیش و ترجمه قیلیش بې‌پول، بیراق ترجمه اصل متننی انیق عکس اېتتیریشی همده اونینگ معناسی یاکه مضمونینی اۉزگرتیرمسلیگی شرط. قیسقرتیریش یاکه مېدیا اسلوبیگه ماسلشتیریش اوچون کیچیک تحریرلرگه شو اساسده رخصت اېتیله‌دی. امکان بۉلسه، التماس، «جهان ینگیلیکلری کونی» منزلیگه (worldnewsday.org) حواله بېرینگ.
