بیز حکایه قیلووچیلردن منّتدارمیز؛ اولر تدقیق قیله‌دیلر، سۉره‌یدیلر و قدرت اېگه‌لرینی سوال آستیگه قۉیه‌دیلر
«اینفورمد» اجرایی باشقیرووچیسی میرا سلوا
بو ییل دنیا تام معناده آلاو ایچیده قالدی. اروپا و امریکاده یوز بېرگن اۉرمان یانغینلری حتا اقلیم اۉزگریشینی انکار اېتووچی اېنگ قطعی کیشیلرنی هم سکوت سقلشگه مجبور قیلدی. بو حالت مجازی معناده هم اۉز تصدیغینی تاپدی. خلق‌ارا تأمینات زنجیرلری ژئوپلیتیک سیلکینیشلر آلدیده قنچه‌لیک ضعیف اېکنی و تینیمسیز اوروشلر جمعیتلرنی اۉزلری باریشنی ایسته‌مه‌یدیگن، هېچ کیم اولرنی قبول قیلیشنی ایسته‌مه‌یدیگن جایلرگه قنده‌ی قیلیب بوتونله‌ی هَیده‌ب باره‌یاتگنی ینه بیر بار اېسله‌تیلدی.
آنلاین مکانده صنعی هوش تامانیدن ایشلب چیقریلگن و ترقه‌تیلگن موضوعلر تۉلقینی بو وضعیتنی توشونیشگه اورینه‌یاتگندېک کۉرینه‌دی، بیراق اصلیده فقط چلکشلیکنی کوچه‌یتیریب، بیزنی خوف آستیگه قۉیه‌دی. شو باعث، ایزلاوچی و حکایه قیلووچیلردن تدقیق قیله‌دیگن، سوال بېره‌دیگن و قدرت اېگه‌لرینی سوال آستیگه قۉیه‌دیگن ژورنالیستلردن منّتدار بۉلیشیمیز کېره‌ک. اولر ماتم توته‌‌یاتگن انسانلرگه همدرد بۉله‌دیلر، اولر‌نینگ سۉزلرینی تینگله‌یدیلر و غضبلری‌نینگ سببینی توشونیشگه اینتیله‌دیلر.
گرچه تکنالوژی جماعتچیلیک محاکمه‌سی‌نینگ آوازینی ینه‌ده بلندراق قیلسه-ده، او بیزگه کېره‌ک بۉلگن معلوماتنی کمدن-کم حاللرده کېره‌کلی وقتده تقدیم اېته‌دی. بو ژورنالیستلر ذمّه‌سیده‌گی وظیفه‌دیر. اولر اخبارات تۉلقینیده چۉکیب کېته‌یاتگن آدملرنی اۉز حقوقلرینی حمایه قیله آله‌دیگن و اۉزگریشلر اوچون طلب بیلن چیقه‌دیگن خبردار فقرالرگه ایلنتیره‌دیلر.
اولر همه جایده بار. هر بیر جمعیت، قیشلاق، شهر و حدودده طبیعتا ژورنالیست بۉلگن انسانلر موجود: کوزه‌ته‌دیگن، قید اېته‌دیگن، تحلیل قیله‌دیگن، اېسلب قاله‌دیگن و سوالگه توته‌‌دیگن کیشیلر. اولر محلی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریمیز‌نینگ، اینیقسه بازار «کلاسیک» ژورنالیستیک فعالیتنی قۉللب-قوّتلش اوچون یېترلیچه رواجلنمه‌گن حدودلرده‌گی عاموی اخبارات واسطه‌لری‌نینگ کۉزلری و قولاقلریدیر.
اولر نپیال‌ده موزلیک‌نینگ اوزیلیب توشیشی و یۉللر‌نینگ بوتونله‌ی ویران بۉلیشینی تصویرگه آله‌یاتگنده صورتگه آله‌دیگن کامره بیلن قۉلگه آلیب، قۉللری‌نینگ تیتره‌شینی باسیشگه اورینه‌یاتگن انسانلردیر. اولر قزاقستانده‌گی آلیس بیر شهرگه بورغولش مو‌ترلری‌نینگ کیریب کېلیشینی کوزه‌تیب، تۉستدن پیدا بۉلگن تشلندیق آلتین کانی‌نینگ فعالیتی قانونی اېکنینی شبهه آستیگه قۉیه‌دیگن کیشیلردیر.
ژورنالیستلر تینگله‌یدیگن، آوازسیزلرگه اۉز فکرینی بیلدیریش امکانینی بېره‌دیگن و آدملرگه اۉز حیات حکایه‌لرینی سۉزلب بېریشگه یاردم بېره‌دیگن انسانلردیر. شو بیلن بیرگه، دنیا‌نینگ قالگن قِسمی بیرار مساله‌دن یوز اۉگیرگنیدن انچه کېین هم اونی کوزه‌تیشده دوام اېته‌دیگن ژورنالیستلر بار. اولر قالیب، «کېین نیمه بۉله‌دی؟»، «فلاکتدن کېین اویلر قنده‌ی تیکلنه‌دی؟»، «نېگه موزلیکلر اېریماقده؟»، «محلی منظره‌نی ویران قیله‌یاتگن کان قزیش عملیاتی آرتیده کیم توریبدی؟» و «نېگه منطقوی حاکمیتلر اولرگه لیتسېنزیه‌سیز فعالیت یوریتیشگه رخصت بېرماقده؟» کبی سواللرنی بېریشده دوام اېته‌دیلر.
بو حکایه قیلووچیلر و ژورنالیستلر اۉز فعالیتینی دوام اېتتیریش اوچون تن آلینیشی و حمایه قیلینیشیگه محتاج. اولر قیین سواللر بېریلیشیگه و جوابلر‌نینگ آچیب بېریلیشیگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینه‌یاتگن قدرت اېگه‌لری قرشیسیده قۉللب-قوّتلش و حقوقی حمایه‌گه محتاج. شونینگدېک، اولر‌نینگ محنتیدن حق تۉله‌مسدن فایده کۉره‌یاتگن تکنالوژی کمپنیلری بیلن تۉقنه‌ش کېلگنده هم حمایه‌چیلرگه احتیاج سېزه‌دیلر. اېنگ مهمی، اولر اۉز محنتی‌نینگ اهمیتینی توشونه‌دیگن و قدرله‌یدیگن ایزلاوچیلر، اۉقووچیلر همده جماعه‌لرگه محتاج.
بیز‌نینگ اخبارات مکانیمیز کونده‌لیک حیاتیمیزده قبول قیله‌دیگن رقملی، سېس و صورتلر و یازمه خبرلر — تۉغری ایشلشی اوچون هنوز ژورنالیستلر‌نینگ موجودلیگیگه محتاج. اېنگ مهمی اېسه، اولرگه ژورنالیستلر‌نینگ کۉپلیگی و خیلمه-خیللیگی کېره‌ک: کۉچه‌لرده‌گی حیات جۉشقینلیگینی عکس اېتتیره‌دیگن کیچیک و مستقل یېتکرمه همده کتّه کوره‌شلرنی یاریتیشگه تیّار بۉلگن ییریک و تجربه‌لی تحریریتلر.
بو اولادلر دوچ کېله‌یاتگن معمادیر. دنیا‌نینگ تورلی جایلریده یاشلر اۉز حکایه‌لرینی قید اېتیش و اۉز طلبلری، سواللری همده غایه‌لری بیلن جماعتچیلیک میدانیگه چیقیش اوچون کامره‌لر و تېلفونلرینی قۉلگه آلماقده. بو اولر‌نینگ حکایه‌لرینی اجتماعی ترماقلرده ترقه‌ته‌دیگن موبایل پلتفورم‌لرگه اساسلنگن ینگی آو اوچون اولکن امکانیت دیر. شو بیلن بیرگه، بو کتّه و تجربه‌لی تحریریتلر اوچون هم اوزاق وقتدن بېری ایشانچینی قازانیشگه اینتیلیب کېله‌یاتگن یاش ایزلاوچیلر‌‌نینگ ایشانچینی قۉلگه کیریتیش امکانیتینی یره‌ته‌دی.
بو مساله برچه‌میز اوچون مهم. فاکتلر، موضوع‌نینگ مضمونی و سوال-جوابلرسیز هېچ قنده‌ی مضمونلی وطنداشلیک اشتراکی شکللنمه‌یدی. چلکشلیک و توشکونلیک اوروغینی اېکیشگه اینتیله‌یاتگن هر قنده‌ی کیشی اخباراتنی یۉق قیله‌دی، سوال بېرووچیلرنی سکوتگه مجبور قیله‌دی و آدملرنی اطرافیده‌گی دنیا حقیده بیلیش حقوقیدن محروم اېته‌دی. بو حالتگه قرشی کوره‌شیش‌نینگ عادی بیر یۉلی بار: ینگیلیکلرنی اۉقینگ، اۉز حکایه‌نگیزنی سۉزلب بېرینگ، خبردار بۉلینگ و آوازینگیز اېشیتیلیشیگه امکان بېرینگ.
اېسلتمه: اوشبو تحلیلی مقاله «جهان ینگیلیکلری کونی» دایره‌سیده بویورتمه قیلینگن؛ بو حقیقت و شفّافلیکنی تقدیم اېتیشده ژورنالیست‌لیک‌‌نینگ حیاتی مهم رۉلیگه اورغو بېرووچی خلق‌ارا کمپاینی دیر. قَیته نشر قیلووچیلر شو پارا‌گرا‌فنی سقلب قالیشی و اصل مؤلف نامینی کۉرسه‌تیشی کېره‌ک. مقاله‌نی تۉلیق قَیته نشر اېتیش و ترجمه قیلیش بې‌پول، بیراق ترجمه اصل متننی انیق عکس اېتتیریشی همده اونینگ معناسی یاکه مضمونینی اۉزگرتیرمسلیگی شرط. قیسقرتیریش یاکه مېدیا اسلوبیگه ماسلشتیریش اوچون کیچیک تحریرلرگه شو اساسده رخصت اېتیله‌دی. امکان بۉلسه، التماس، «جهان ینگیلیکلری کونی» منزلیگه (worldnewsday.org) حواله بېرینگ.
