ویرانه‌شهر: ینگیلیک اۉقیشنی خواهله‌یسیزمی یاکه خَیالاتنی؟
فرانس‌پرس اخبارات آژانسی‌نینگ جهان خبرلری بۉییچه باشقیرووچیسی، فیل چتویند
سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده اخبارات آژانس‌لری‌نینگ اۉلیمی حقیده یازیلگن بیاناتلر قَیته-قَیته یازیلدی. ایلگری بیزگه توییتردن سېکینراق اېکنیمیز و معاش آله‌دیگن ژورنالیستلردن عبارت بوتون دنیا ترماغیمیز آرتیقچه اېکنی اَیتیلدی؛ چونکه اېندی هر بیر کیشی ژورنالیست دیر. اخبارات منبعدن تۉغریدن-تۉغری و حقیقی وقت ایچیده تېلفونلریمیزگه آقیب کېله‌یاتگن بیر پیتده، کیم تېکشیریلگن و اخلاقی تمایللر اساسیده تیّارلنگن موضوع اوچون پول تۉله‌شگه محتاج؟
برچه‌میز ۲۰۰۹-ییلده ایرانده‌گی «توییتر انقلابی» و اوندن کېینگی ۲۰۱۰–۲۰۱۲-ییللرده فیسبوک‌ده‌گی «عرب بهاری»نینگ هیجانی و جۉشقینلیگینی اېسله‌یمیز. اجتماعی ترماقلرده واقعه‌لر‌نینگ آلدینگی صفیده تورگن کیشی‌لردن اخبارات‌نینگ اېرکین آقیمینی کۉریش جوده هیجانلی اېدی. اما برچه‌میز اوندن کېینگی اچّیق امیدسیزلیکنی هم اېسله‌یمیز. اوتاریتر حکمدارلر انترنتنی اوزیب قۉیسه یاکه آدم‌لرنی قماققه تشله‌سه، نیمه بۉله‌دی؟ ایران، مصر یاکه سوریه‌ده‌گی واقعه‌لرنی تشقی دنیا اوچون حجتلشتیریشنی کیم دوام اېتتیره‌دی؟
معلوم بۉلدی که اجتماعی ترماقلر الگوریتملری حقیقتنی ایزلش احتیاجی اساسیده باشقریلمه‌گن. «سیلیکون ولی» غضب و نفرتنی ترغیب قیلیش آرقه‌لی کۉپراق پول تاپیشینی توشوندی. شونینگدېک، یاووز نیتلی تامانلر یالغان اخباراتنی ترغیب قیلیش اوچون اوشبو الگوریتملرنی قۉل اوریشی هم معلوم بۉلدی. اۉقیتیلمه‌گن آدملرده جماعه‌گه اخبارات‌نینگ افلاسلنیشیدن ساغ-سلامت اۉتیشگه یاردم بېریش اوچون ضرور قابلیت و اسکونه‌لر بۉلمه‌گنی عجبلنرلی اېمس اېدی.
آره‌دن اۉن ییل اۉتیب، اېندی ینه اۉشه مساله کون ترتیبیده؛ بو سفر بیز باشقه بیر «اخبارات آژانس‌لری قاتلی» صنعی هوش‌نینگ ایده‌آلیستیک کېله‌جگی بیلن یوزمه-یوز توریبمیز. چت‌جی‌پی‌تی، کلود، جمینای و گروک کبی دستورلر بیر نېچه ثانیه ایچیده دنیا ژورنالیستلیکنینگ محصولاتلرینی تحلیل قیلیب، دنیاده صادر بۉله‌یاتگن برچه نرسه‌لر حقیده سیزگه معلومات بېریش اوچون بېش جاذبه‌دار پارا‌گرا‌ف تقدیم اېته آله‌دی.
بو «صنعی هوش شرحی» دېب اتله‌دی. بو حادثه بوتون دنیا بۉیلب ایشانچلی ژورنالیست‌لیک وېب-سایتلریگه تشریفلر کېسکین کمه‌ییشیگه آلیب کېلدی و اوشبو تیزیم اۉزلشتیریب یوباره‌یاتگن قیمت و تخصص ژورنالیست‌لیک خرجتلرینی کمدن-کم حاللرده قاپله‌یدی. شو‌نینگ اوچون بیزدن ینه سۉره‌لماقده: اخبارات بې‌پول و بیر زومده تقدیم اېتیله‌یاتگن بیر پیتده، نېگه تخصصلی ژورنالیست‌لیک اوچون پول تۉله‌شیمیز کېره‌ک؟ اخبارات تۉپله‌یدیگن ژورنالیستلرنی یاللش اوچون پولیمیزنی نېگه صرفلشیمیز کېره‌ک، اخیر بو معلوماتلرنی ینگی «چت‌بات» دۉستلریمیز هم تۉپلشی ممکن-کو؟
جواب‌نینگ بیر قِسمی عیناً شو «چت‌بات‌لر»نینگ اۉزلری بېره‌دیگن کیچیک آگاهلنتیریشده یشیرینگن: اولر «صنعی هوش شرحی»ده سیزگه تقدیم اېتیله‌یاتگن معلوماتلر اصلیده خطا بۉلیشی ممکنلیگینی اَیته‌دی. شونده‌ی اېکن، اساسی سوال: سیز ینگیلیکنی صنعی هوش‌نینگ خیالی معلوماتلری بیلن خواهله‌یسیزمی یاکه اولرسیز؟
فاکتلرگه اېریشیش پول، وقت، تجربه و سعی-حرکتنی طلب قیله‌دی. جاری ییل اگوست آیی‌نینگ آخریده کتّه موزلیک‌نینگ قوله‌شی نیپال و تبت چېگره‌سی بۉیلب ویرانکار سوو تاشقینلریگه سبب بۉلیب، ۱۳۰۰ دن آرتیق آدم‌نینگ اۉلیمیگه آلیب کېلگنیده، فرانس‌پرس اخبارات آژانسی نیپال و هندوستان‌نینگ آلیس حدودلریگه ۱۱ نفر ژورنالیستدن عبارت گروهنی جایلشتیردی. پولیس بیرینچی ییریک تاشقیننی تصدیقله‌گنیدن بیر ساعت ایچیده کتماندوده یشاوچی اوچ نفر ژورنالیستیمیز واقعه جاییگه یۉل آلدی.
پراکاش ماتما، انوپ اوجها و پرابین رانابهات‌نینگ برچه‌سی نیپاللیک. اولر تیل، حدود و خلقنی یخشی بیله‌دی. اولر اۉزلری بیلن قیمت‌بها کامره‌لر و «درون» اسکونه‌لرینی آلیب باریشگن. ژورنالیستلریمیزدن بیری اساسی آفت حدودیگه یېتیب باریش اوچون موتر سایکل و یوک مو‌تریده ۱۳ ساعتلیک یۉل باسدی. کېین او ضرر کۉرگن حدود‌نینگ ایچکریسیگه کیریش اوچون قوتقروو تیک اوچریدن فایده‌لنیش مقصدیده اۉز علاقه‌لریدن فایده‌لنه آلدی. اونینگ «درون» یاردمیده ویران بۉلگن قیشلاقلردن آلگن حیرتلنرلی تصویرلری بوتون دنیاده نمایش اېتیلدی.
یېر سیاره‌سی‌نینگ آلیس حدودلریده‌گی فلاکت پیتیده کۉپینچه انترنت بۉلمه‌یدی. بو واقعه جاییده ژورنالیستلر بۉلیشینی طلب قیله‌دی؛ اولر بعضاً واقعه‌لر‌نینگ گواهی و حکایه‌چیسی بۉلیش اوچون اۉز حیاتلرینی جدّی خوف آستیگه قۉیه‌دی. بو، شونینگدېک، مملکتنی یخشی بیله‌دیگن و ایشانچلی منبعلر ترماغیگه مراجعت قیله آله‌دیگن ژورنالیستلرنی طلب قیله‌دی. جماعه‌میز‌نینگ بیر قِسمی نیپالده تاغلر تامان یۉل آلگن بیر پیتده، قالگنلری کتماندوده قالیب، جان بېرگنلر و بې‌درَک یۉقالگنلر حقیده‌گی خبرلر ترقه‌له‌یاتگن بیر وقتده حقیقتنی میش-میش‌لردن اجره‌تیشدی.
جهان عاموی اخبارات واسطه‌لری تامانیدن ترقه‌تیلگن و ایشانچلی بۉلگن دستلبکی خبرلر همده تصویرلر‌نینگ کۉپچیلیگی فرانس‌پرس اخبارات آژانس‌لری و رویترز و اسوشیتد پرسده‌گی هم‌کسبلریمیز تامانیدن تقدیم اېتیلدی. مزاجلریمیز بو موضوعدن هېچ ایکّیلنمه‌ی فایده‌لنه‌دی، چونکه اولر بو معلوماتلر برچه ژورنالیستلریمیز ایشیگه یۉل-یۉریق بېره‌دیگن شفّاف نظاملر و ایشانچ تمایللری اساسیده اخلاقی و تۉغری طرزده تۉپلنگنینی بیله‌دی. اولر اخبارات تۉپلش اوچون متخصص ژورنالیستلرنی یالله‌گنیمیزنی و خوفلی حدودلرگه یوباره‌دیگن خادملریمیز تۉلیق تیّار بۉلیشینی تامینلش اوچون منبعلریمیزنی اولرنی اۉقیتیش و ملَکه‌سینی آشیریشگه صرفلشیمیزنی بیله‌دی.
مزاجلر اوشبو محصولات اوچون پول تۉله‌یدی، چونکه اولر صفتلی ینگیلیکلرنی تۉپلش ارزان اېمسلیگینی توشونه‌دی. اولر، شونینگدېک، بیز سیاره‌میز‌نینگ هر بیر نقطه‌سیده بیر خیل اخلاقی کۉرسه‌تمه‌لر اساسیده ایشلشیمیزنی بیله‌دی. موضوع نیپال، نیویارک یا غزه‌دن کېلیشی‌نینگ فرقی یۉق اولر‌نینگ برچه‌سیده بیر خیل صفت تمغه‌سی موجود.
باشقه تاماندن، ساخته و اویدیرمه ینگیلیکلر یره‌تیش هېچ قنده‌ی خرجت طلب قیلمه‌یدی. نیپال‌نینگ آفتگه اوچره‌گن حدودیدن آلینگن حقیقی ژورنالیست‌لیک تصویرلر بیلن بیر قطارده، ویران بۉلگن قیشلاقلر و دفن اېتیش اوچون قطار قیلیب یاتقیزیلگن جسدلرنی صنعی روشده یره‌تگن کۉپلب «چوقور ساخته» تصویرلر هم موجود اېدی. بیزگه «صنعی هوش شرحی»نی تقدیم اېتگن واسطه‌لر سیاره‌ده‌گی هر بیر انسانگه هم ینگیلیکلر مکانیمیزنی تۉسیب قۉیه‌دیگن و کۉپینچه اجتماعی ترماقلرده کېنگ ترقه‌له‌دیگن چلغیتووچی همده ضررلی ساخته تصویرلرنی یره‌تیش امکانینی بېردی.
فرانس‌پرس اخبارات آژانسی‌ده ۱۰۰ دن آرتیق ژورنالیست فقط تاباره کوچه‌ییب باره‌یاتگن ساخته خبرلر تۉلقینینی فاش قیلیش و تېکشیریش بیلن شغللنه‌دی. یالغان اخبارات و قۉل اوریلگن موضوعلر‌گه قرشی کوره‌ش حقیقتنی ایزلش یۉلیده‌گی ژورنالیستلیکنینگ ضروری قۉشیمچه‌سیگه ایلندی. حقیقت و فاکتلرنی حمایه قیلیش خرجت طلب قیله‌دی و قدریتلرگه تیه‌نه‌دی. خلق‌ارا اخبارات آژانس‌لری‌نینگ خلق‌ارا ترماقلری دنیا اخبارات تیزیمی‌نینگ مهم قِسمی بۉلیب قالماقده. اولرنی قدرلش و حمایه قیلیش کېره‌ک.
اېسلتمه: اوشبو تحلیلی مقاله «جهان ینگیلیکلری کونی» دایره‌سیده بویورتمه قیلینگن؛ بو حقیقت و شفّافلیکنی تقدیم اېتیشده ژورنالیستلیکنینگ حیاتی مهم رۉلیگه اورغو بېرووچی خلق‌ارا کمپاینی دیر. قَیته نشر قیلووچیلر شو پارا‌گرا‌فنی سقلب قالیشی و اصل مؤلف نامینی کۉرسه‌تیشی کېره‌ک. مقاله‌نی تۉلیق قَیته نشر اېتیش و ترجمه قیلیش بې‌پول، بیراق ترجمه اصل متننی انیق عکس اېتتیریشی همده اونینگ معناسی یاکه مضمونینی اۉزگرتیرمسلیگی شرط. قیسقرتیریش یاکه مېدیا اسلوبیگه ماسلشتیریش اوچون کیچیک تحریرلرگه شو اساسده رخصت اېتیله‌دی. امکان بۉلسه، التماس، «جهان ینگیلیکلری کونی» منزلیگه (worldnewsday.org) حواله بېرینگ.
