بو سفر هم جواب «ماس وقت»گه قالدیریلدی
کیومرث صمدی
بعضاً بیر واقعه‌دن کېین صادر بۉله‌دیگن حادثه‌لر، واقعه‌نینگ اۉزیدن هم مهم‌راق بۉله‌دی. پاکستان نینگ افغانستان حدودیگه اویوشتیرگن هوا هجومی، اونینگ کۉلمی و کېنگلیگیدن قطعی نظر، ینه بیر بار شونی آشکار قیلدی که طالبان رژیمی نینگ دنیا نظریده‌گی اۉرنی قنچه‌لیک پست و قدرسیز اېکن. اوشبو هجوم آرتیدن اۉنلب تینچ اهالی هلاک بۉلدی و یره‌لندی، پاکستان هجوم اوچون مسوولیتنی آچیقچه‌سیگه اۉز ذمّه‌سیگه آلدی، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی هم تینچ اهالی نینگ قربان بۉلگنینی تصدیقله‌دی، بیراق حاضرگچه دنیا تامانیدن بو هجومنی قاره‌لاوچی بیرار جدّی آواز اېشیتیلمه‌دی. البته، فقط هندوستان اونی قاره‌له‌دی؛ اما بو قاره‌لش پاکستانگه بۉلگن دشمنلیک دایره‌سیده توشونرلی بۉلیب، افغانستان منفعتلری اولر اوچون البته مهم اېکنینی انگله‌تمه‌یدی.
خلق‌ارا هم‌جمعیتی‌نینگ پاکستان هجوملری قرشیسیده‌گی سکوتی تصادف اېمس، بلکه روشن بیر حقیقت نینگ نتیجه‌سی دیر: پاکستان نینگ خلق‌ارا میدانده‌گی سیاسی وزنی تاباره آرتیب باره‌یاتگنی و طالبان‌نینگ سیاسی وزنی اېسه تاباره کمه‌ییب باره‌یاتگنی. پاکستان نینگ ایران اسلام جمهوریتی و امریکا قۉشمه ایالتلری اۉرته‌سیده‌گی ماجراگه کیریشی همده اوشبو ایکّی منطقوی و خلق‌ارا اۉیینچی اۉرته‌سیده واسطه‌چیلیک قیلیشی اسلام‌آبادنینگ منطقه و دنیا مقیاسیده‌گی سیاسی نفوذینی آشیردی. احتمال، عیناً شو حالت اسلام‌آبادنی افغانستان حدودیگه هجوم قیلیشگه ینه‌ده ددیللیک بیلن اونده‌گندیر؛ اینیقسه، امریکانینگ یوقاری مرتبه‌لی عملدارلری پاکستان نینگ یوقاری مرتبه‌لی رهبرلرینی منتظم مه‌قتب کېله‌یاتگنیگه اعتبار قره‌تیلسه، بو فکر ینه‌ده مستحکملنه‌دی.
دولتلر خلق‌ارا محیطده و شو محیط تقاضاسیگه کۉره، کوچلی اۉیینچیلر بیلن علاقه‌لر اۉرنه‌تیشگه حرکت قیله‌دیلر همده بونده‌ی اۉیینچیلر بیلن مناسبتلرینی یکّه‌لنیب قالگن تامانلرگه همدردلیک کۉرسه‌تیش اوچون قربان قیلمه‌یدیلر. باشقه‌چه ایتگنده، اکثریت دولتلر ماجرانینگ ایکّی تامانیدن گۉیاکه حق بۉلگن تاماننی اېمس، بلکه اونی اعتبارسیز قالدیریش قیمتراق بۉله‌دیگن تاماننی تنله‌یدیلر. پاکستان هنوز شونده‌ی موقعگه اېگه، اما طالبان اېمس. شو سببلی، دولتلرنینگ اکثریتی‌نینگ سکوتی افغانستان تقدیریگه بې‌فرقلیکدن کۉره، پاکستان و طالبان نینگ منطقوی همده جهان حاکمیت ترتیبده‌گی تورلیچه اۉرنی نینگ عکسی دیر.
بونگه قره‌مه-قرشی روشده، طالبان دنیا بیلن علاقه‌لرنی کېنگه‌یتیریش حقیده‌گی بلندپرواز دعوالریگه قره‌مه‌ی، پاکستانده‌گیدېک موقعگه اېگه اېمس، عکسینچه، انچه قویی پاغانه‌ده توره‌دی. طالبان بیر نېچه دولت بیلن چېکلنگن دیپلوماتیک علاقه‌لرگه اېگه بۉلیش خلق‌ارا میدانده سیاسی وزنگه اېگه بۉلیش بیلن تېنگ اېمسلیگینی اونوتگن. بو ایکّی حالت اۉرته‌سیده‌گی فرق عیناً مهم بوریلیش نقطه‌لریده نمایان بۉله‌دی. یعنی، پاکستان هجوم اوچون مسوولیتنی رسماً اۉز ذمّه‌سیگه آلگن بۉلسه هم دیپلوماتیک خرجت تۉله‌مه‌یدی، اما طالبان باشقروویده‌گی افغانستان حتا بیر نېچه قۉللب-قوّتلاوچی بیاناتلردن هم محروم بۉلیب قاله‌دی.
پاکستان طالبانی حرکتی (تی‌تی‌پی)نینگ افغانستان حدودیده موجودلیگی هم دنیانینگ سکوت سه‌قلشیده مهم عامللردن بیری دیر. حاضرگه کېلیب، اکثریت دولتلر تی‌تی‌پی نینگ افغانستان حدودیده‌گی موجودلیگی و فعالیتیگه شبهه اېمس، بلکه ایشانچ حاصل قیلگن. اولرنینگ بو مسأله‌ده آچیق سیاست بیلدیرمسلیگی اېسه علیحده موضوع. شونگه کۉره، تینچ اهالی نینگ هلاک بۉلیشی و افغانستان حاکمیتی نینگ بوزیلیشی آقلب بۉلمه‌یدیگن حالت بۉلسه-ده، کۉپچیلیک دولتلر قوییده‌گی حقیقتنی هم اعتباردن چېتده قالدیرمه‌یدی: تی‌تی‌پی نینگ افغانستان حدودیده موجودلیگی و طالبان بیلن اسلام‌آباد اۉرته‌سیده‌گی اوشبو معمانینگ هنوز حل اېتیلمه‌گنی. شو سببلی، کۉپلب دولتلر پاکستان‌نینگ هجوملرینی هېچ بۉلمه‌گنده خوفسیزلیک نقطه‌ی نظریدن توشونرلی دېب بیلیشلری ممکن، گرچه اولرنی عملگه آشیریش اصولی بیلن راضی بۉلمه‌سه‌لر هم. بوندن هم مهم‌ی، اَیریم دولتلر سکوت سه‌قلش آرقه‌لی طالبانگه شونی انگله‌تماقچی بۉلیشلری احتمالدن خالی اېمس: ترورچیلرگه باش‌پناه بېره‌دیگن یاکه اولرنی جلولشگه قادر بۉلمه‌گن رژیم انقراض پیتیده کېنگ خلق‌ارا یاردم کوتیشگه هم حقلی بۉله آلمه‌یدی. اگر بو تخمین تۉغری بۉلسه، دنیانینگ سکوتی بې‌فرقلیک اېمس، بلکه طالبانگه باسیم اۉتکزیش نینگ بیر شکلی دیر.
خلق‌ارا هم‌جمعیتی‌نینگ سکوتینی بیر چېتگه قۉیسه‌ک، طالبان نینگ بو واقعه‌گه نسبتاً توتگن سیاستی ایکّی جهتدن حمایه قیلیب بۉلمه‌یدیگن حالتدیر. بیرینچیدن، تی‌تی‌پی نینگ افغانستانده موجودلیگی و اوشبو مملکت حدودیدن پاکستانگه قرشی فایده‌لنه‌یاتگنی انکار اېتیب بۉلمه‌یدیگن حقیقت دیر. پاکستان نینگ سۉنگگی هجومی تی‌تی‌پی باش‌پناه‌لریگه تېگدیمی یاکه یۉقمی، تینچ اهالی قربان بۉلدیمی یاکه یۉقمی بو باشقه مسأله. اما بولر اساسی معمانی اۉزگرتیرمه‌یدی. تی‌تی‌پی نینگ افغانستاندهگی موجودلیگینی. بو معما حل اېتیلمه‌گونچه، پاکستان هر دایم اۉز حربی هجوملرینی آقلش اوچون بهانه‌گه اېگه بۉله‌دی. ایکّینچیدن، طالبان بیر مملکتنی باشقره‌یاتگن بۉلسه-ده، هنوز پاکستانگه قرشی تییب توریش صلاحیتینی یره‌ته آلمه‌گن. چېگره‌ده‌گی قوراللی هجوملر، چېکلنگن تۉقنه‌شوولر، بیر یاکه بیر نېچه خوفسیزلیک پُستلرینی وقتینچه اېگه‌للش و بیر نېچه چېگره‌چی عسکرنی اۉلدیریش، گرچه ترغیبات نقطه‌ی نظریدن مهم کۉرینسه هم، پاکستانگه نسبتاً حقیقی تییب توریش عاملینی یره‌تمه‌یدی. شو سببلی، طالبان باشقروویده‌گی افغانستان اسلام‌آباد اوچون هنوز حربی باسیم اۉتکزیش ممکن بۉلگن کم خرجتلی نشان بۉلیب قالماقده. بیر تاماندن ترورچیلرگه باش‌پناه بېریشده عیبلنه‌دیگن، ایکّینچی تاماندن اېسه تشقی هجوملرگه قرشی اۉزی نینگ «حدودی حاکمیت»نی حمایه قیله آلمه‌یدیگن رژیم نه‌فقط حربی میدانده، بلکه دیپلوماتیک ساحه‌ده هم یالغیز قاله‌دی. بونده‌ی شرایطده قۉشنی دولتلر بیلن کېسکینلیکنی کوچه‌یتیریش، ضرور تییب توریش واسطه‌لریگه اېگه بۉلمه‌گن حالده، معمانی حل قیلیشدن کۉره مملکت ذمّه‌سیگه آغیرراق خرجتلر یوکله‌یدی.
عیناً شو دایره‌ده طالبان نینگ عاجزلیگی اولرنینگ مناسبتی قنده‌ی بۉلگنیدن هم یقّال کۉرینه‌دی: پاکستان هجومیگه «ماس وقت»ده جواب بېریلیشی ایتیلماقده. طالبان مطبوعات کاتبلری تامانیدن بو عباره نینگ تکرار-تکرار قۉللنیشی اوشبو گروه نینگ جواب ضربه‌سینی عملگه آشیریشده‌گی ضعیفلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. اگر پاکستانگه جدّی ضربه بېره آلیش امکانیتی موجود بۉلگنیده، تېزکار حربی جواب جماعتچیلیک فکرینی ایشانتیریش و رژیم قدرتینی نمایش اېتیشده مهم اهمیت کسب اېتگن بۉله‌ردی. اما جواب ینه و ینه نامعلوم وقتگه قالدیریله‌یاتگن اېکن، طالبان عملدارلری نینگ بلندپرواز گپلری و دعوالری بیلن اوشبو گروه‌نینگ حقیقی عملی صلاحیتی (هم حربی، هم دیپلوماتیک ساحه‌ده) اۉرته‌سیده‌گی تفاوت هنوز اۉز کوچیده سه‌قلنیب قاله‌یاتگنینی ایتیش ممکن.
