پاکستان و طالبان: ژئوپلیتیک قفسی‌ده‌گی اۉیین
عبدالناصر نورزاد
پاکستان نینگ منطقه‌ده امریکانینگ کتّه استراتیژیلری بیلن همکارلیکده آلیب باره‌یاتگن قیزیقرلی اۉیینی، منطقوی کوچلر بیلن قره‌مه-قرشیلیکده بۉلگن حالده، ینه‌ده سېزگیر باسقیچگه کیریب بارماقده. اوشبو تحلیلی یۉنه‌لیشده، اونینگ یقین شرق بحرانی بیلن باغلیقلیگی باشی‌دن هم یقّال معلوم بۉلیب کېلگن. بیراق بو آره‌ده، منطقه درجه‌سیده خوفسیزلیک قره‌شلریده اۉزگریشلر یوزه‌گه کېلگن بۉلیب، شو اساسده پاکستان هم اۉزینی ینگی شرایطلرگه ماسلشتیرماقده. بو بیر وقتلیلیک و ماسلشوو، منطقه درجه‌سیده‌گی چوقور خوفسیزلیک اۉزگریشلری بیلن بیر وقتگه تۉغری کېلماقده و اونینگ سایه‌سیده پاکستانلیکلر اۉز منفعتلرینی قۉلگه کیریتیشگه اینتیلماقده.
تأکیدلش لازم که پاکستان اوچون اۉزیگه قرشی جدّی تهدیدلرنی برطرف اېتیش مطلق اوستوار وظیفه حسابلنه‌دی. گروهلر، تشکیلاتلر و شخصلرنی آلدینی آلیش همده طالبان نینگ مستقل، اۉزبیلرمان و چېکلاولرسیز آقیمگه ایلنیشی نینگ آلدینی آلیش اسلام‌آباد و اونینگ خوفسیزلیک بولیمی اوچون قیزیل چیزیق سنه‌له‌دی. شو یۉلده، طالبان پاکستانلیکلرنینگ قره‌شی و فکریسیز باشقه اۉیینچیلر بیلن کېلیشیش و همکارلیک یۉلیگه کیرمسلیگی ینه بیر اساسی مسأله‌دیر. البته، هندوستان هم اسلام‌آبادنینگ آلدینی آلووچی دوکترینی و آسیا کوچلری دایره‌سیده، غربنی بی‌قرارلشتیریش استراتیژیسی سایه‌سیده، اوشبو تېنگلمه‌گه باغلنیب قاله‌دیگن یۉلگه کیره‌دی.
شو بیلن بیرگه، اسلام‌آبادنینگ استراتیژیک چوقورلیککه اساسلنگن آلدینی آلووچی مدافعه دوکترینی حاضرده مضمون و عملیات جهتیدن ینگی اۉزگریشنی باشدن کچیرماقده. شو اساسده، پاکستان افغانستان میدانیده عملده اۉز دوکترینینی اۉزگرتیرماقده. بو اۉزگریش اېندی هجومنی کوتیب مدافعه قیلیش اېمس، بلکه زمان طلبی و اوستوارلیکلرگه کۉره آلدیندن ضربه بېریشنی نظرده توته‌‌دی. اوشبو دوکترین دوامیده، اۉتمیشده‌گی افغانستان پاکستانلیکلرنینگ کېنگراق قره‌شیده هندوستان، ایران، روسیه و چین‌گه قرشی حسابلنگن تهدیدنی نظارت قیلیش منبعیگه ایلنیشی لازم و حتا کېنگراق دایره‌ده، اسلام‌آباد نینگ تورکیه و عرب دولتلری بیلن رقابتی سایه‌سیده هم بو امکانیتدن فایده‌لنیلیشی کېره‌ک.
بو جریانده طالبان بعضاً باسیم و انزوا دایره‌سیده قالیب کېته‌دی. بو گروه کېنگراق تحلیلده پاکستان و غربگه بۉیسونیشگه مجبور، بیراق ایچکی عامللر، بی‌قرارلیکدن قۉرقوو و غرب همده پاکستانگه بیریاقله‌مه قره‌ملیکدن چیقیش اوچون مقابل یۉللر یره‌تیش ضرورتی اونی دوحه کېلیشوولری مجبوریتلریدن چېتلنیش یۉلیگه آلیب چیقه‌دی؛ بو چېتلنیش اېسه بیجینگ، دهلی، مسکو و تهران تامان یۉنه‌له‌دی. عیناً شو مرکّبلیک بعضاً طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده حربی تۉقنه‌شوولر و اۉز-ارا حرکتلرگه سبب بۉله‌دی، بعضاً اېسه میدان دیپلوماسیگه تاپشیریله‌دی.
شو باعث، اَیریم پیتلرده اوشبو گروهگه نسبتاً حربی و عملیاتی باسیم، چېکلنگن حربی ضربه‌لرنی آقلش آرقه‌لی وضعیتنی کېسکینلشتیره‌دی؛ چونکه اسلام‌آباد نقطهٔ نظریده طالبان قوله‌مسلیگی و اونینگ اۉرنینی باشقه کوچ اېگه‌لله‌مسلیگی کېره‌ک، بلکه او مستقل بۉلمسلیگی، آلدیندن بشارت قیلینه‌دیگن بۉلیب قالیشی همده اسلام‌آبادنینگ خوفسیزلیک و حیاتی منفعتلرینی حسابگه آلیشی لازم.
حتا افغانستان نینگ شرقی حدودلریده هجوملر عملگه آشیریلیشی هم پاکستانلیکلرنینگ کېنگراق قره‌شیده واقعلیکلرنی قَیتمس حالتگه ایلنتیریش یۉلیده‌گی اورینیش صفتیده کۉریله‌دی. بو یۉلده بعضاً دیپلوماسی ثمره‌لی بۉله‌دی، بعضاً اېسه باسیم واسطه‌لری اساسی رۉل اۉینه‌یدی. شو مقصدده، طالبانگه قرشی باسیملر نینگ موافقلشتیریلگن پاکتی بیر وقت نینگ اۉزیده ایشگه توشیریله‌دی، تاکه بو گروه اسلام‌آباد رقیبلری نینگ تأثیر دایره‌سیدن اوزاقده اوشلب توریلسین. شو بیلن بیرگه، کېسکینلیک درجه‌سی اته‌یلب قویی، اۉلچه‌ب بۉله‌دیگن و نظارت قیلینه‌دیگن مقیاسده سقلنه‌دی، تاکه او نه ثمره‌سیز بۉلسین، نه حددن تشقری آشیب، اسلام‌آباد اوچون آغیر خرجتلرگه سبب بۉلسین. شو سببلی، پاکستان نینگ طالبانگه نسبتاً اوشبو خوفسیزلیک اۉیینی بعضاً خوفلی بۉلسه-ده باشقه گروهلرگه یشیرین سیگنال یوباریشگه قره‌تیلگن: اگر اولر اسلام‌آباد منفعتلریگه ضد حرکت قیلسه‌لر، افغانستان اېندی اولر اوچون خوفسیز جای بۉلمه‌یدی.
بو اۉیینده اسلام‌آبادگه ایشانچلی اوستونلیک بېره‌دیگن اساسی خصوصیتلردن بیری طالبان نینگ توزیلمه‌وی ضعیفلیگی دیر. بو گروه قره‌ملیک، مشروعت یۉقلیگی، ترورچیلیک بیلن باغلیق قاره اۉتمیش و انسانیتگه قرشی اویوشتیریلگن جنایتلر قید اېتیلگنیگه قره‌مه‌ی، منبعلرنینگ چېکلنگنلیگیدن هم اذیت چېکه‌دی. شو نینگ اوچون پاکستان اۉز استخبارات اوستونلیگیگه ته‌یه‌نیب، باسیمنی عیناً شو ضعیف نقطه‌لرگه یۉنه‌لتیره‌دی، تاکه یخشیراق نتیجه‌گه اېریشیلسین.
بوندن تشقری، پاکستان نینگ بو قدَر سناریولر یره‌تیش و خوفسیزلیک خرجتلرینی آشیریشگه اورینیشی آلدیندن ایتیب بۉلمه‌یدیگن و کوتیلمه‌گن سناریولرنینگ یوزه‌گه کېلیشیدن خواطر بیلن باغلیق؛ چونکه دنیانینگ طالبانگه بۉلگن قره‌شی تاکتیک، وقتینچه‌لیک و اۉتکینچی بۉلیب، هر لحظه‌ده کوتیلمه‌گن اۉزگریشگه اوچره‌شی ممکن. بونده‌ی وضعیتده اسلام‌آباد نینگ استراتیژیک سرمایه‌سی یعنی طالبان بیر لحظه‌ده یۉقالیب کېتیشی و صرفلنگن برچه خرجتلر بېهوده بۉلیشی ممکن.
اصلیده، پاکستانلیکلر نینگ اساسی تشویشی افغانستانده بو دولت بیلن مصلحتلشمسدن یوز بېره‌دیگن اۉزگریش احتمالی دیر. شو سببلی، برچه قۉللب-قوّتلشلرگه قره‌مه‌ی، اسلام‌آباد طالبانگه نسبتاً تۉلیق ایجابی قره‌شگه اېگه اېمس و اونی تۉلیق ایشانچلی دېب بیلمه‌یدی، بیراق بو گروهدن بوتونله‌ی واز کېچگن هم اېمس. بو شونی انگله‌ته‌دی که اگر طالبانگه نسبتاً جهانی یانده‌شوو اۉزگرسه، بو گروه اسلام‌آباد اوچون مذاکره واسطه‌سی و مهم کارت‌گه ایلنیشی ممکن. شو باعث، طالبانگه نسبتاً چېکلنگن و نظارت قیلینه‌دیگن کېسکینلیکنی سقلش پاکستان استراتیژیسی نینگ اساسی تمایللریدن بیری بۉلیب قاله‌دی.
آخر-عاقبت، پاکستان اوروش و دیپلوماسی اویغونلیگی آرقه‌لی طالباننی یۉق قیلیشنی اېمس، بلکه اولرنی « ژئوپلیتیک قفس» ایچیده اوشلب توریشنی مقصد قیله‌دی؛ بو یېرده حرکت اېرکینلیگی چېکلنگن، اما طالباننی سقلب توریش خرجتی هم اسلام‌آباد اوچون یوقاری اېمس. هېچ نرسه تۉلیق ایشانچلی بۉلمه‌گن شرایطده بو مرکّب اۉیین اسلام‌آباد اوچون استراتیژیک امکانیت حسابلنه‌دی و یکونی وضعیت آیدینلشگونچه بو «موشوک و سیچقان» اۉیینی دوام اېته‌دی.
