قۉش‌تیپه کانالی: ملی اۉز-اۉزینی تأمینلش اوچون امکانیتمی یاکه اېتنیک نزاعلر و منبعلرنینگ بېهوده صرفلنیشی اوچون میدان‌می؟
محمد ادریس رؤوف
قیسقه‌چه مضمون:
قۉش‌تیپه کانالی: افغانستان تاریخیده‌گی اېنگ ییریک سوغاریش لایحه‌لریدن بیری صفتیده ۵۵۰ مینگ هکتاردن آرتیق للمی و اېکیلمه‌یدیگن یېرلرنی سوغاریله‌دیگن یېرلرگه ایلنتیریش همده یوز مینگلب ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش صلاحیتیگه اېگه. اوشبو مقاله اېکینچیلیک اقتصادیاتی یانده‌شووی اساسیده شونی کۉرسه‌ته‌دی که لایحه‌‌نینگ موفقیتلی عملگه آشیریلیشی مملکت‌نینگ آزیق-آوقت خوفسیزلیگینی تأمینلشی، اېکینچیلیک حاصلاتینی آشیریشی و افغانستان شِمالینی منطقه نینگ آزیق-آوقت سبدچه‌سیگه ایلنتیریشی ممکن. بیراق، اگر لایحه اېتنیک جایلشتیریش سیاستی و یېرلرنی کیچیک تیریکچیلیک بۉله‌کلریگه بۉلیش واسطه‌سیگه ایلنسه، بیز نه‌فقط مقیاس اقتصادیاتی و تجاری اېکینچیلیک محروم بۉله‌میز، بلکه بو حالت اېتنیک نزاع منبعی، اولکن منبعلرنینگ اسراف بۉلیشی و منطقوی اجتماعی کېسکینلیکلرنینگ کوچه‌ییشیگه هم آلیب کېله‌دی. مقاله مقیاس اقتصادیاتی تمایللری، لوئیس مۉدلی و خلق‌ارا تجربه‌لر اساسیده ییریک تجاری فورملرگه ته‌یه‌نگن، انیق سیاسی توصیه‌لرنی تکلیف قیله‌دی. قۉش‌تیپه نینگ موفقیتی یاکه موفقیتسیزلیگی دولت باشقرووی اوچون ملی اۉزی-اۉزی تأمینلش و اېتنیک نزاعلر اۉرته‌سیده تنلاو قیلیش تاریخی سیناوی دیر.
کیریش:
اوشبو ییریک ملی لایحه سیاسی و سیاست ایشلب چیقیش جهتلریگه اۉتیشدن آلدین، اونینگ مملکت اقتصادیاتیده‌گی اهمیتیگه اعتبار قره‌تیش ضرور. قۉش‌تیپه سوو کانالی افغانستان زمانه‌وی تاریخیده‌گی اېنگ ییریک آست-قورمه لایحه‌لریدن بیری بۉلیب، آمودریاگه اولنیب، اوشبو اولکن دریادن افغانستان اهالیسی اوچون عدالتلیراق اولوش آلیش امکانینی بېره‌دی؛ بو دریا سۉنگگی ییللرده فایده‌دن کۉره کۉپراق ضرر کېلتیرگن.
پامیر تاغلریدن باشلنه‌دیگن آمودریا افغانستان نینگ تخمیناً ۱۱۲۶ کیلومترلیک شمالی چېگره‌سینی تشکیل اېته‌دی. اونینگ حوزه‌سی ییلیگه تخمیناً ۷۰-۷۹ میلیارد کوب متر سوو حاصل قیله‌دی. افغانستان بو حوزه یوزه‌کی سوولری نینگ ۲۰-۲۵ فایزیدن فایده‌لنیش امکانیتیگه اېگه، اما تاریخی اولوشی جوده چېکلنگن بۉلیب، اساسا بلخ (کلدار و شورتپه) همده قندوز (امام صاحب) ولایتلریده‌گی تاشقینلردن کېله‌دیگن ضررلرگه باریب تقه‌لگن. شوروی دوری نینگ ۵۶۶-پروتکلی‌گه کۉره، افغانستان نینگ ییللیک سوو آلیش مقداری اتیگی ۲.۱میلیارد متر مکعب دېب حسابلنگن، حال‌بوکه قویی آقیمده‌گی دولتلر میلیاردلب متر مکعب سوودن فایده‌لنیب کېلگن.
تخنیکی خصوصیتلر و اقتصادی–اېکینچیلیک صلاحیتی
قۉش‌تیپه کانالی ۲۸۵ تا ۲۸۷ کیلومتر اوزونلیککه، اۉرته‌چه ۱۰۰ متر (۱۵۲ مترگچه) کېنگلیککه و تخمیناً ۸.۵ متر چوقورلیککه اېگه بۉلیب، بلخ ولایتی نینگ کَلدار تومنیدن باشلنه‌دی و بلخ، جوزجان همده فاریاب ولایتلریدن اۉتیب اندخوی تومنیگه یېتیب باره‌دی. کانال نینگ لایحه‌وی قوّتی ثانیه‌سیگه ۶۵۰ تا ۶۶۸ متر مکعب اطرافیده بۉلیب، ییلیگه ۶.۳۷ تا ۱۳.۰۲ میلیارد متر مکعب سوونی تشیش و سقلش امکانیتیگه اېگه (بعضی حساب-کتابلرگه کۉره اېسه ۲۰.۵ میلیارد متر مکعب‌گچه). او ۵۵۰ مینگ هکتاردن آرتیق یېر میدانینی (تخمیناً ۱.۲ میلیون جریب یاکه مملکت اېکین میدانلری نینگ ۳۰ فایزگه آشیشی) سوغاریله‌دیگن یېرلرگه ایلنتیره آله‌دی. دستلبکی قیمتی ۶۸۴ میلیوندن ۱.۵ میلیارد دالرگچه بهالنه‌دی و لایحه زمانه‌وی سوغاریش تیزیملری همده برق انرژیسی ایشلب چیقریش اوچون کیچیک تۉغانلرنی هم اۉز ایچیگه آله‌دی.
تصور قیلینگ، افغانستان شمالیده‌گی یوز مینگلب هکتار للمی، قوروق و اېکیلمه‌یدیگن یېرلر بوغدای، گوروچ، یېم-خشَک، زمانه‌وی باغلر و قیمتلی اېکینلر یېتیشتیریله‌دیگن سوغاریله‌دیگن میدانلرگه ایلنتیریله‌دی. بو آرزو اېمس، بلکه اېکینچیلیک اقتصادیاتی تمایللریگه اساسلنگن حقیقی امکانست دیر. ۱۹۷۰-ییللرده افغانستانده تخمیناً ۳.۵میلیون هکتار سوغاریله‌دیگن یېر موجود اېدی، بیراق اوروشلر و بې‌قرارلیک سببلی اونینگ ۱.۵میلیون هکتاردن آرتیغی تشلندیق حالگه کېلگن. اوشبو یېرلرنی تیکلش و قۉش‌تیپه آرقه‌لی یوز مینگلب هکتار ینگی یېرلرنی قۉشیش کتّه اۉزگریش یره‌تیشی ممکن.
اېکینچیلیک اقتصادیاتی نقطهٔ نظریدن بو لایحه کۉپ قتلملی و کتّه فایده بېره‌دی، چونکه کېنگ و اوزلوکسیز یېر میدانلری ییریک تجاری فارملر یره‌تیش امکانینی بېره‌دی.
تجاری اېکینچیلیک عنعنوی و تیریکچیلیککه اساسلنگن دهقانچیلیکدن فرقلی روشده ییریک، زمانوی‌لشتیریلگن فارملر، یخشیلنگن اوروغلر، زمانه‌وی سوغاریش و ملی همده خلق‌ارا بازارلرگه چیقیشگه اساسلنه‌دی. رواجلنه‌یاتگن مملکتلرده او اقتصادی اۉسیش نینگ اساسی موتوری حسابلنه‌دی: سرمایه تۉپله‌یدی، آرتیقچه ایش کوچینی صناعتگه یۉنه‌لتیره‌دی، صادرات آرقه‌لی پول کېلتیره‌دی، قَیته ایشلش صناعتی اوچون خام‌اشیا یره‌ته‌دی و ایچکی صناعت محصولاتلری اوچون کوچلی بازار شکللنتیره‌دی.
عکسینچه، تیریکچیلیککه اساسلنگن اېکینچیلیک یېر میدانلری کیچیک بۉلگنی اوچون دهقان نینگ ییللیک درآمدی پست بۉله‌دی و کۉپینچه فقط عایله‌نی باقیشگه یېته‌دی. ییریک تجاری فارملرده اېسه مقیاس اقتصادی طفیلی درآمد هر هکتار حسابیده ۳-۸برابر یوقاری بۉلیشی ممکن. مثلاً، عنعنوی تیزیمده بوغدای حاصلدارلیگی هکتاریگه ۲-۳ تُن بۉلسه، زمانه‌وی سوغاریش و صفتلی منبعلر قۉللنیلگن تجاری فارملرده بو کۉرسه‌تکیچ ۶-۸ تُن‌گچه یېته‌دی. بو فرق درآمدنی تیریکچیلیک درجه‌سیدن یوقاری فایده درجه‌سیگه آلیب چیقه‌دی.
قۉش‌تیپه کانالی ییریک و اوزلوکسیز یېر میدانلرینی یره‌تیش آرقه‌لی تجاری فارملر تشکیل اېتیش اوچون نایاب امکانیت بېره‌دی. (Economies of Scale) مقیاس اقتصادی تمایلیگه کۉره، تخنیک، سوغاریش تیزیملری و اوروغلر کبی دایمی خرجتلر بیر بیرلیک میدانگه نسبتاً کمه‌یه‌دی و نتیجه‌ده درآمد همده رقابت‌برداشلیک آشه‌دی.
تدقیقاتلر شونی کۉرسه‌ته‌دی که ییریک سوغاریش لایحه‌لری یېر اونومدارلیگینی ایکّی الی اوچ برابر، محنت اونومدارلیگینی اېسه سېزیلرلی درجه‌ده آشیریشی ممکن. بو عنعنوی، میراث بۉلینیشلری سببلی میده بۉله‌کلرگه اجره‌لگن اېکینچیلیک تجاری تیزیمگه اۉتیشنی تېزلشتیره‌دی و لوئیس نینگ ایکّی سکتورلی مۉدلی (Lewis Dual Sector Model) اساسیده آرتیقچه ایش کوچینی صناعتگه یۉنه‌لتیریب، سرمایه ییغیلیشینی تأمینله‌یدی.
شو نینگ اوچون ییریک فارملرسیز اوشبو لایحه موجود میده و ترقاق یېر تیزیمینی تکرارلشی ممکن، بو اېسه میکانیزه بۉلیشنی امکانسیز قیله‌دی و اقتصادی صلاحیت نینگ کتّه قِسمینی یۉقاته‌دی.
بوندن تشقری، قوریلیش باسقیچیده مینگلب ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیله‌دی، تۉلیق ایشگه توشگه‌چ اېسه ۲۰۰-۲۵۰ مینگ‌ته تۉغریدن-تۉغری ایش اۉرنی همده قَیته ایشلش، ترانسپورت، خدمتلر و مارکېتینگ ساحه‌لریده یوز مینگلب بالواسطه ایش ا‌ۉرینلری پیدا بۉله‌دی.
رواجلنیش اقتصادیاتیده سوغاریله‌دیگن اېکینچیلیککه کیریتیلگن هر بیر دالر ایکّی الی اوچ دالرگچه کۉپه‌یتیرووچی تأثیر (Multiplier Effects)بېریشی ممکن. بو لایحه مملکت اهالیسی نینگ تخمیناً ۲۵ فایزینی قه‌مره‌ب آلگن آزیق-آوقت خوفسیزلیگی معماسینی یومشه‌ته‌دی، ایمپورتگه قره‌ملیکنی کمه‌یتیره‌دی و افغانستاننی منطقه‌ده ییریک اېکینچیلیک محصولات تیاریگه ایلنتیریشی ممکن.
یوز میلیونلب دالر ییللیک درآمد آلیش امکانیتی موجود بۉلیب، تۉغری عملگه آشیریلسه، افغانستان اېکینچیلیک ملی اقتصادیاتده مهم رۉل اۉینه‌یدی و شمالی حدودلر منطقه نینگ «آزیق-آوقت سبدچه‌سی»گه ایلنه‌دی.
بو لایحه نینگ اهمیتینی هندوستانده‌گی «یشیل انقلاب» و چین نینگ ییریک سوغاریش لایحه‌لری بیلن تققاسلش ممکن. بیراق اېنگ کتّه معما اونی قنده‌ی باشقریش و سیاسیلشتیرمسلیک دیر.
طالبان بو ییریک لایحه‌نی اېکینچیلیک وزیرلیگیدن آلیب، دولت ایشلری اداره‌سیگه تاپشیریشنی رېجه‌لشتیرماقده و کانال اطرافیده‌گی یېرلرنینگ کتّه قِسمی قَیتیب کېلگن مهاجرلرنی جایلشتیریش اوچون کیچیک بۉله‌کلرگه بۉلینیشی ممکن. بونده‌ی حالتده لایحه اۉزی نینگ اقتصادی ماهیتینی یۉقاته‌دی و ملی درجه‌ده‌گی رواجلنیش اۉرنیگه اجتماعی و اېتنیک معمالر منبعیگه ایلنیشی احتمالی بار.
کیچیک یېر میدانلری میکانیزه قیلیش و سرمایه یاتقیزیشنی چېکله‌یدی، دهقانلرنی قشّاقلیکده اوشلب توره‌دی و ایشلب چیقریش اۉرنیگه فقط یشه‌شگه مجبور قیله‌دی. افریقاده‌گی اَیریم تجربه‌لر، جمله‌دن زیمبابوه‌ده‌گی یېر اصلاحاتلری یاکه مجبوری کۉچیریشلر بونده‌ی سیاست حاصلدارلیکنی پسه‌یتیریشی و اجتماعی ضدیتلرنی کوچه‌یتیریشینی کۉرسه‌تگن. افغانستانده هم ملی کېلیشووسیز اېتنیک جایلشتیریش سیاستی شمالی حدودلرده (تاجیکلر، اۉزبېکلر، هزاره‌لر و تورکمنلر آره‌سیده) ناراضیلیکنی کوچه‌یتیریشی، قرشیلیک، مهاجرت و یېر اوستیده‌گی نزاعلرنی کېلتیریب چیقریشی ممکن.
اجتماعی جهتدن بو ملی بیردملیکنی ضعیفلشتیره‌دی. افغانستان بوگونگی کونده ۱۰۰ ییل آلدیندېک اېمس؛ سۉنگگی ۴۰ ییللیک تجربه کۉرسه‌ته‌دی که بونده‌ی سیاستلر یگانه دولت غایه‌سیگه ضرر یېتکزه‌دی. بونده‌ی سیاستلر افغانستان نینگ یگانه دولت حقیده‌گی آرزوسینی بوزه‌دی و برچه اېتنیک گروهلر، اینیقسه پشتون خلقیگه هم ضرر یېتکزه‌دی. چونکه کۉپلب پشتون بۉلمه‌گن اېتنیک گروهلر طالبان حکومت توزیلمه‌سیده پشتونلرنینگ ۹۰ فایزدن آرتیق اشتراکینی حسابگه آلیب، حکومت نینگ هر قنده‌ی اېتنیک یۉنه‌لتیریلگن سیاستینی پشتونلرنینگ بونده‌ی لایحه‌لرنی قۉللب-قوّتلشی صفتیده تلقین قیله‌دی.
بوندن تشقری، تېزکار قوریلیش، تخنیکی ضعیفلیک، ناتۉغری لایحه‌لش و اېکولوژیک عامللرگه اعتبار بېرمسلیک سوو یۉقاتیشلرینی آشیره‌دی همده قۉشنی دولتلر بیلن کېسکینلیکنی کوچه‌یتیره‌دی. اۉزبېکستان و تورکمنستانگه سوو آقیمی نینگ ۱۵ – ۳۰ فایز کمه‌ییشی اولرنینگ اقتصادیاتی و بندلیگیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن.
نتیجه‌ده، بیرلیک و ملی یوکسه‌لیش رمزی بۉلیشی ممکن بۉلگن لایحه عملده نزاعلر منبعیگه، میلیاردلب متر مکعب سوو نینگ اسراف بۉلیشیگه و مالیوی منبعلرنینگ بېهوده صرفلنیشیگه ایلنیشی احتمالی بار.
خلاصه و سیاسی توصیه‌لر
قۉش‌تیپه کانالی طالبان باشقرووی اوچون تاریخی سیناودیر. اگر بو گروه لایحه‌نی مسلکی باشقروو و ملی منفعتلرگه موافق طرزده یکونله‌ی آلسه، او مملکت‌نینگ اقتصادی مستقللیگینی تأمینلش و آغیر شرایطلرده اۉزی-اۉزی تأمینلش قابلیتینی نمایش اېته‌دی. بیراق سۉنگگی تۉرت ییلدن آرتیق تجربه شونی کۉرسه‌ته‌دی که کۉپینچه گروهی و اېتنیک منفعتلر ملی منفعتلردن اوستون قۉییلگن. اوشبو لایحه نینگ موفقیتی افغانستاننی اۉزینی اۉزی تأمینلش و ملی بیردملیک سری آلیب باریشی ممکن، اما اونینگ موفقیتسیزلیگی ینگی نزاعلر و منبعلرنینگ اسراف بۉلیش منبعیگه ایلنیشی احتمالی بار.
اوشبو لایحه نینگ موفقیتی علمی، اینکلیوزیو و ملی یانده‌شوونی طلب قیله‌دی. شو نینگ اوچون اوشبو ملی لایحه‌دن نرمال فایده آلیش اوچون حاضرگی اداره قوییده‌گی مسأله‌لرنی انابتگه آلیشی کېره‌ک:
- ایچکی متخصصلر، خلق‌ارا متخصصلر و برچه محلی جماعه‌لر وکیللریدن عبارت مستقل لایحه باشقروو هیاتینی تشکیل اېتیش.
- ییریک فارملر، کوپراتیف فارملر و تۉلیق قیمت زنجیری کبی زمانه‌وی اقتصادی مۉدللرگه اوستوارلیک بېریش همده یېرلرنینگ کیچیک و اېتنیک اساسده بۉلینیشینی آلدینی آلیش.
- بازار احتیاجلریگه اساسلنگن، بوغدای، مایلی اېکینلر، گوروچ، یېم-خشک و صادر اېتووچی محصولاتلر کبی استراتیژیک اېکینلرگه یۉنه‌لتیریلگن کېنگ قمراولی اېکینچیلیک سیاستینی ایشلب چیقیش.
- ایشلب چیقریش، قَیته ایشلش، قداقلش و مارکېتینگنی اۉز ایچیگه آلگن تۉلیق قیمت زنجیریگه سرمایه کېریتیش.
- کېنگ کۉلملی میکانیزه قیلیش و ینگی سوغاریش تکنالوژی‌لرینی جاری اېتیش همده دهقانلرنی اۉقیتیش.
- آمودریا حوزه‌سینی بیرگه‌لیکده باشقریش اوچون مرکزی آسیا دولتلری بیلن فعال سوو دیپلوماسینی یوریتیش.
- یېر تقسیماتیده اېتنیک عامللر اېمس، بلکه تخنیکی ملَکه و سرمایه کېریتیش صلاحیتیگه اساسلنگن تۉلیق شفّافلیکنی تأمینلش همده ملی بیردملیکنی کوچه‌یتیریش.
- ایچکی و تشقی خصوصی سرمایه کېریتیش‌لرنی قۉللب-قوّتلش اوچون قۉش‌تیپه اېکینچیلیگینی رواجلنتیریش جمغرمه‌سینی تشکیل اېتیش.
اگر اوشبو لایحه اېکینچیلیک اقتصادیاتی و برقرار رواجلنیش تمایللریگه موافق باشقریلسه، او افغانستاننی آزیق-آوقت مستقللیگی، کېنگ قمراولی اقتصادی اۉسیش و اجتماعی بیردملیک سری آلیب باره‌دی. عکس حالده، بو تاریخی امکانیت قۉلدن بای بېریله‌دی و لایحه ینگی اېتنیک، اقتصادی و منطقوی انقراضلر منبعیگه ایلنیشی ممکن. شمالی افغانستان و بوتون مملکت کېله‌جگی بوگونگی عاقلانه و ملی قرارلرگه باغلیق دیر.
منبعلر:
- Ahamad, M., & Wasiq, M. (2003). Water Resource Development in Northern Afghanistan and Its Implications for the Amu Darya Basin. World Bank Working Paper.
- AACS Consulting& BETS Consulting Services. (2019). Kush Tepa Irrigation Scheme and power Generation (KTISPG) Feasibility and Economic and Financial Analysis Report. Commissioned by USAID under the Strengthening Watershed and Irrigation Management (SWIM) Program.
- Dillon, A. (2010). Do Differences in the Scale of Irrigation Projects Generate Different Impacts?.
- Faqiryar, J.N. (2024). Food-Climate Nexus in the North: A Case Study of the Qush Tepa National Irrigation Canal. SSOAR.
- Klemn, W., & Shobiar,S.S. (2010). The Afghan Part of Amu Darya Basin: Impact of Irrigation in Northern Afghanistan on water use in the Amu Darya Basin. FAO Report.
- Kuchines, A.C. (2024). Afghanistan’s Qoshtepa Canal and Water Security in Central Asia (CFTNI).
- Overland, l., et al. (2024). Afghanistan’s Qosh Tepa Irrigation Project: Implications for Central Asia. IOP Science.
- World Bank. (2018). Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan’s Growth.
- (2020 – 2025). Various reports on Afghanistan’s Agriculture, food security and water resources
