جهان مطبوعات اېرکینلیگی درجه‌سی؛ افغانستان هلی هم اېنگ قویی اۉرین‌لرده قالماقده
امین کاوه
جهان مطبوعات اېرکینلیگی درجه‌سی ۲۰۲۶ چېگره‌سیز ژورنالیستلر تامانیدن اعلان قیلیندی. اوشبو حساباتگه کۉره، افغانستان ۱۸۰ مملکت ایچیده ۱۷۵-ا‌ۉریننی اېگه‌للب، سعودی عربستان، ایران، چین، شمالی کوریا و اریتره کبی مطبوعات اېرکینلیگی رېتینگی نینگ اېنگ قویی اۉرینلریده جایلشگن دولتلر قطاریگه کیریتیلگن. حسابات شونی کۉرسه‌ته‌دی که دنیاده مطبوعات اېرکینلیگی سۉنگگی ۲۵ ییل ایچیده اېنگ قویی درجه‌گه توشگن و مملکتلرنینگ یریمیدن کۉپی «قیین» یاکه «جوده جدّی» حالتده. حساباتده بو جریان حقوقی کۉرسه‌تکیچ نینگ پسه‌ییشی، ژونالیست‌لیک‌نی جنایتلشتیریش نینگ آرتیشی، ملی خوفسیزلیک قانونلریدن کېنگ فایده‌لنیش و اقتدارلر خواهله‌یدیگن رژیملر همده حتا اَیریم دېموکراسیلرده عاموی اخبارات واسطه‌لرینی تیزیملی باستیریش بیلن کوچه‌یگنی حقیده خواطر بیلدیریلگن.
افغانستان ۲۰۲۶- ییل اوچون «چېگره‌سیز ژورنالیستلر» تامانیدن اعلان قیلینگن سۉنگگی جهان مطبوعات اېرکینلیگی درجه‌سیده ۱۸۰ مملکت ایچیده ۱۷۵- ا‌ۉریننی اېگه‌له‌گن. حساباتگه کۉره، طالبان هنوز کېنگ کۉلملی قانونلر آرقه‌لی نظارتنی کوچه‌یتیریب، تنقیدی نظارتنی باستیریش و اۉز ترغیباتینی مجبورا سینگدیریشنی دوام اېتتیرماقده. افغانستان اۉتگن ییلی هم شو ا‌ۉرینده اېدی و حساباتگه کۉره، بو حالت طالبان حکمرانلیگی آستیده عاموی اخبارات واسطه‌لری نینگ انقراضلی احوالینی کۉرسه‌ته‌دی. اوشبو رۉیخطده سعودی عربستان، ایران، چین، شمالی کوریا و اریتره افغانستاندن کېین جایلشگن.
شونینگدېک، حساباتده قید اېتیلیشیچه، ایران هم بیراۉرین قویی‌گه توشیب، ۱۷۷-ا‌ۉرینگه توشگن و رژیم باسیمی همده امریکا و اسراییل بیلن باغلیق اوروش تأثیری سبب رېتینگ نینگ اېنگ پست قِسمیده قالماقده.
حساباتده هندوستان ۱۵۷-اۉرین حقیده هم سۉز یوریتیلیب، مستقل عاموی اخبارات واسطه‌لریگه نسبتاً محکمه آرقه‌لی باسیملر، جمله‌دن تهمت و ملی خوفسیزلیک قانونلری آرقه‌لی تعقیب کوچه‌یگنی قید اېتیلگن.
حساباتگه کۉره، پاکستان ۱۵۳-ا‌ۉریننی اېگه‌له‌گن. بو مملکتده سیاسی تنگلیک بیر وقتده مطبوعات دایمی چېکلاولر و اَیریم حاللرده ژورنالیست‌لیک فعالیتنی باستیریشگه قره‌تیلگن چاره‌لر بیلن یوزلشماقده.
حساباتده ایتیلیشیچه، آسیا-تینچ اقیانوسی منطقه‌سیده‌گی ۳۲ مملکت و حدوددن ۲۱ ته‌سیده مطبوعات اېرکینلیگی «قییند» یاکه «جوده جدّی» دېب بهالنگن. اوشبو منطقه دنیاده‌گی اېنگ باستیرووچی حدودلردن بیری حسابلنه‌دی و وضعیت یامانلشیشده دوام اېتماقده. شونینگدېک، اوتاریتر رژیملر، اینیقسه چین تامانیدن قۉللنیله‌یاتگن سانسور و ترغیبات اصوللری اېندی اولرنینگ چېگره‌لریدن تشقریگه هم ترقه‌لماقده.
حساباتگه کۉره، شمالی کوریا ۱۷۹-اۉرین اېنگ کېسکین مثال بۉلیب، دنیاده‌گی اېنگ یاپیق رژیملردن بیری بۉلیب قالماقده. بو مملکتده مستقل ژورنالیست‌لیک فعالیت تۉلیق تقیقلنگن و فقط حکومت ترغیباتیگه رخصت بېریله‌دی.
چېگره‌سیز مخبرلر ۲۰۲۶- ییلگی حساباتیده مطبوعات اېرکینلیگی سۉنگگی ۲۵ ییل ایچیده‌گی اېنگ پست درجه‌گه توشگنینی تأکیدله‌گن. تشکیلاتگه کۉره، حاضر دنیا مملکتلری نینگ یریمیدن کۉپی «قییند» یاکه «جوده جدّی» بولیملریگه کیره‌دی. سۉنگگی ۲۵ ییل ایچیده بو رېتینگده‌گی اۉرته‌چه نمره هېچ قچان بو درجه‌ده پست بۉلمه‌گن.
حساباتده ایتیلیشیچه، اینیقسه حقوقی کۉرسه‌تکیچ اۉتگن ییل اېنگ کتّه په‌سه‌ییشنی قید اېتگن. بو اېسه بوتون دنیاده ژنالیستیکه‌نی جنایت صفتیده کۉریش حالتی آرتیب باره‌یاتگنینی انگله‌ته‌دی. اقش ۷ پاغانه پستلب، بیر نېچته لاتین امریکاسی مملکتلری زۉرآورلیک و باسیم گِردابیگه توشیب قالگن.
حساباتده ایتیلیشیچه، اینیقسه حقوقی کۉرسه‌تکیچ اۉتگن ییل اېنگ کتّه پسه‌ییشنی قید اېتگن. بو اېسه بوتون دنیاده ژورنالیست‌لیک جنایت صفتیده کۉریش حالتی آرتیب باره‌یاتگنینی انگله‌ته‌دی. امریکا ۷ اۉرین قویی توشیب، بیر نېچته لاتین امریکاسی مملکتلری زۉرآورلیک و باسیم گِردابیگه توشیب قالگن.
تشکیلات معلوم قیلیشیچه، جهان اۉرته‌چه کۉرسه‌تکیچ تاریخده هېچ قچان بو درجه‌ده پست بۉلمه‌گن. اېندی بیرینچی مرته ۲۵ ییللیک تاریخده دنیا مملکتلری نینگ یریمیدن کۉپی مطبوعات اېرکینلیگی بۉییچه سلبی اۉرین‌لرگه کیرگن.
حساباتده بهالش اوچون ایشله‌تیله‌دیگن بېش کۉرسه‌تکیچ اقتصادی، حقوقی، خوفسیزلیک، سیاسی و اجتماعی محیط ایچیده عینا حقوقی ژورنالیست‌لیک کۉرسه‌تکیچ اېنگ کېسکین پسه‌یگن.
شونینگدېک، ناروی اۉنینچی ییل کېتمه-کېت مطبوعات اېرکینلیگی بۉییچه بیرینچی ا‌ۉریننی اېگه‌له‌گن، اریتره اېسه اوچینچی ییل کېتمه-کېت آخرگی ا‌ۉرینده قالگن. حساباتگه کۉره، سوریه اسددن کېینگی دورده ۳۶ اۉرین کۉتریلیب، اېنگ کتّه ایجابی اۉسیشنی قید اېتگن.
حساباتده ۲۰۲۳- ییل اکتبردن بویان غزه‌ده ۲۲۰ دن آرتیق ژورنالیست اسراییل اوردوسی تامانیدن اۉلدیریلگنی، اولردن کمیده ۷۰ نفری خدمت وظیفه‌سینی بجره‌یاتگن پیتده هلاک بۉلگنی قید اېتیلگن.
شونینگدېک، سوده‌ن ۵ اورین، جنوبی سودان اېسه ۹ اۉرین پستله‌گن. دنیا نینگ باشقه حدودلریده اېسه وضعیت دېیرلی اۉزگرمه‌گن، چونکه دیکتاتورلیک رژیملری مطبوعات اېرکینلیگینی تۉسیقده اوشلب توریبدی.
حساباتگه کۉره، شرقی اروپا و یقین شرق اۉتگن ۲۵ ییل کبی هنوز هم ژورنالیستلر و اېرکین مطبوعات اوچون اېنگ خوفلی حدودلر بۉلیب قالماقده.
ولادیمیر پوتین نظارتی آستیدهگی روسیه، ۱۸۰ مملکت ایچیده ۱۷۲- ا‌ۉرینده بۉلیب، اوکراین‌گه قرشی اوروشنی دوام اېتتیره‌یاتگن و مطبوعات اېرکینلیگی بۉییچه اېنگ یامان دولتلردن بیری صفتیده قید اېتیلگن.
قانونلر و ملی منفعتلردن عاموی اخبارات واسطه‌لرینی باستیریش اوچون سوءاستعمال قیلیش
چېگره‌سیز ژورنالیستلر معلوم قیلیشیچه، حقوقی ژورنالیست‌لیک کۉرسه‌تکیچ نینگ پسه‌ییشی ملی خوفسیزلیک قانونلریدن سوءاستعمال قیلیش نتیجه‌سیده یوزه‌گه کېلگن. حساباتده تأکیدلنیشیچه، ۲۰۰۱-ییل ۱۱-سپتمبر هجوملریدن ۲۵ ییل اۉتیب، امریکاده مدافعه و ملی خوفسیزلیک سِرلری نینگ کېنگه‌یتیریلیشی کۉپلب مملکتلرده جماعت منفعتلریگه عاید موضوعلرنی یاریتیشنی تقیقلش واسطه‌سیگه ایلنگن. چېگره‌سیز مخبرلرگه کۉره، بو جریان اینیقسه اوتاریتر رژیملرده کېنگ ترقه‌لگن بۉلسه-ده، دېموکراسیلرده هم یاییلگن و کۉپینچه ژورنالیستلرگه قرشی قانونلردن سوءاستعمال قیلیش، خصوصاً تروریزمگه قرشی کوره‌ش نامی آستیده عملگه آشیریله‌دی.
حساباتده ایتیلیشیچه، ۱۳-اپریل حالتیگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلده افریقا بویوک کۉللر منطقه‌سیده حبسگه آلینگن یگانه عیال ژورنالیست ساندرا موهوزا بۉلگن؛ او بوروندی دولتیده «حدودی یخلیتلیکنی ضعیفلشتیریش» عیبی بیلن جنایی جوابگرلیککه تارتیلگن بو عیبلاو اوشبو منطقه‌ده منتظم قۉللنه‌دی. شونینگدېک، اتیوپی‌ده تۉرت ژورنالیست اوچ ییل دوامیده تروریزمگه عاید عیبلاولر بیلن قماقده سقلنماقده.
حساباتگه کۉره، تورکیه‌ده رجب طیب اردوغان جمهور ریسلیک دوریده دوریده «یالغان اخبارات ترقه‌تیش»، «جمهور ریس‌گه حقارت قیلیش» و «دولت اداره‌لرینی کمسیتیش» کبی عیبلاولر ژورنالیست‌لیک فعالیتلرنی باستیریش و ژورنالیستلرنی قماققه آلیش اوچون منتظم قۉللنه‌دی.
حساباتده قید اېتیلیشیچه، امریکا قوشمه جمهور باشلیغی دونالد ترمپ مطبوعات و ژورنالیستلرگه قرشی تکراری هجوملرینی تیزیملی سیاستگه ایلنتیرگن و نتیجه‌ده امریکانی ۶۴-ا‌ۉرینگه (۷ اۉرین قوله‌ش) توشیرگن.
حسابات دوامیده تأکیدلنیشیچه، «امریکا خلق‌ارا مطبوعات آژانسی» (USAGM) خادملری سانی نینگ کېسکین کمه‌ییشی خلق‌ارا عاقبتلرگه آلیب کېلگن و «امریکا آوازی» (VOA) «آزاد اروپا رادیوسی/آزادلیک رادیوسی» (RFE/RL) همده «آزاد آسیا رادیوسی» (RFA) کبی خلق‌ارا عاموی اخبارات واسطه‌لری نینگ اَیریم مملکتلرده یاپیلیشی، فعالیتی نینگ تۉخته‌تیلیشی یاکه قیسقریشیگه سبب بۉلگن؛ بو مملکتلرده اوشبو عاموی اخبارات واسطه‌لری ایشانچلی اخبارات منبعلریدن بیری اېدی.
حساباتده ینه قید اېتیلیشیچه، لاتین امریکاسیده دونالد ترمپ نینگ اېنگ قطعی طرفدارلریدن بۉلگن یېتکچیلر خاویر میلی و نجیب ابوکیله عاموی اخبارات واسطه‌لریگه نسبتاً سیاستده آق اوی یانده‌شوویدن اورنک آلگن و بو حالت کوتیلمه‌گنده اۉخشه‌ش نتیجه‌لرگه آلیب کېلگن.
