یاشلر آره‌سیده ناتۉغری آغزه‌کی عباره‌لر‌نینگ ترقه‌لیشی؛ اعتباردن چېتده قاله‌یاتگن آگاهلنتیرووچی خوف
کابل اهالیسی‌نینگ بیر قِسمی یاشلر و باله‌لر‌نینگ کونده‌لیک نطقیده ناتۉغری عباره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ فکریچه، بونده‌ی سۉز و کۉچه تیلیگه خاص عباره‌لر‌نینگ عامه‌لشیشی تیلگه ضرر یېتکزه‌دی همده جمعیت‌نینگ نطق مدنیتینی سلبی عاقبتلرگه دچار قیلیشی ممکن. یاشلر‌نینگ اَیتیشیچه، اولر بو عباره‌لرنی دۉستلری و تېنگداشلریدن اۉرگنگن و اېندیلیکده بو سۉزلر اولر‌نینگ کونده‌لیک صحبتی‌نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن. اولر‌نینگ فکریچه، بو عباره‌لر مکتب، بیلیم یورتی، اوی و حتا اجتماعی ترماقلرده‌گی خبرلرده هم کېنگ قۉللنماقده و اېندی اولردن واز کېچیش آسان اېمس، چونکه اولر کونده‌لیک عادتگه ایلنگن. شو بیلن بیرگه، اَیریم جامعه‌شناسلر یاشلر‌نینگ آغزه‌کی و یازمه تیلی سۉنگگی ییللرده تشویشلی اۉزگریشلرگه اوچره‌گنیدن آگاهلنتیرماقده. اولر‌نینگ فکریچه، بو جریان عایله‌لر، تعلیم و مدنی تشکیلات‌لر‌نینگ تۉغری نطق مدنیتینی مستحکملشگه یېترلیچه اعتبار بېرمه‌یاتگنی همده اجتماعی ترماقلر‌نینگ یاش اولاد‌نینگ نطقی و یازوو اسلوبیگه تاباره کوچه‌ییب باره‌یاتگن تأثیری نتیجه‌سی دیر.
کابل اهالیسیدن بیری حیدری، کونده‌لیک نطقده ناتۉغری عباره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشی‌نینگ اساسی عامللریدن بیری جمعیتده‌گی سواد درجه‌سی‌نینگ پستلیگی اېکنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «بو عباره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشی تیل و ادبیاتگه جدّی ضرر یېتکزه‌دی. کۉپلب کۉچه تیلیگه خاص سۉز و عباره‌لر خلق‌نینگ آغزه‌کی نطقیگه کیریب کېلگن و اولر‌نینگ عامه‌لشیشی جمعیت‌نینگ نطق مدنیتینی سلبی عاقبتلرگه دچار قیلیشی ممکن.» او اوشبو عباره‌لر‌نینگ ترقه‌لیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون ثمره‌لی چاره‌لر کۉریلیشیگه امید بیلدیردی.
بو کابل یشاوچیسی ینه شونده‌ی دېیدی: «طالبان‌نینگ اخبارات و مدنیت وزیرلیگی بونده‌ی کۉچه تیلیگه خاص عباره‌لر‌نینگ کمه‌ییشی و ترقه‌لیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون ثمره‌لی مدنی همده تعلیم دستورلرینی عملگه آشیریشی کېره‌ک.»
کابللیک آنه‌لردن بیری زینب‌نینگ اَیتیشیچه، اونینگ ۱۱ یاشلی اۉغلی «چی کردی شاه»، «به ثبوت هستی»، «بابیم» و «بابگک» کبی اَیریم عامیانه عباره‌لرنی یشه‌یدیگن محله‌سیده‌گی باله‌لر و اۉسمیرلردن اۉرگنگن همده دۉستلری و صنفداشلری بیلن صحبتده اولردن فایده‌لنگن.
یاشلردن بیری احمد (مستعار)، بو عباره‌لرنی دۉستلریدن اۉرگنگنینی و حاضر اولر اۉزی همده تېنگداشلری‌نینگ کونده‌لیک صحبتی‌نینگ بیر قِسمیگه ایلنگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «اصلیده بو عباره‌لرنی دۉستلریمدن اۉرگندیم. بیر جایگه ییغیلگنیمیزده صحبتلریمیز‌نینگ اکثریتی «چی کردی شاه»، «بابیم»، «جانم هستی»، «به ثبوت هستی»، «بابگک» و «خیروخیرت» کبی عباره‌لر بیلن اۉته‌دی. ینه شونده‌ی عباره‌لر هم بارکی، اولرنی اَیتیش ا‌ۉرینلی اېمس.»
بو یاش ییگیت ینه شونده‌ی دېیدی: «بیز بو سۉزلرنی نه‌فقط دۉستلر آره‌سیده، بلکه مکتب و بیلیم یورتیده هم ایشله‌ته‌میز. حتا بعضاً استاذلر بیلن گپلشه‌یاتگنده هم شو سۉز و عباره‌لردن فایده‌لنه‌میز. اویده، کۉچه‌ده، صنفده، گروه قۉنغیراقلریده و آنلاین گروهلرده المشه‌دیگن خبرلرده هم عیناً شو سۉزلر ایشله‌تیله‌دی. شونده‌ی بۉلدیکی، بیز‌نینگ گپیریش اسلوبیمیز بوتونله‌ی شو عباره‌لرگه باغلنیب قالدی. کیچیک اوکه‌لریمیز هم بو سۉزلرنی بیزدن اۉرگنیشدی. اېندی بو عادتدن واز کېچیش آسان اېمس، چونکه بو عباره‌لرنی ایشله‌تیش بیز اوچون عادتگه ایلنگن.»
۱۱ یاشلی رضوان‌نینگ اَیتیشیچه، او بو عباره‌لرنی صنفداشلری و یشه‌یدیگن حدودده‌گی اۉسمیرلردن اۉرگنگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، عایله‌سی بو سۉزلرنی ایشله‌تمسلیک حقیده آگاهلنتیرسه هم، هر سفر مکتبگه یاکه اویدن تشقریگه چیققنیده ینه اولردن فایده‌لنه‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «بو عباره‌لرنی مکتبدهگی صنفداشلریم و محله‌ده‌گی کتّه باله‌لردن اۉرگندیم. اویده ایشله‌تگنیمده عایله‌م اېندی بو سۉزلرنی اَیتمه، اولر تۉغری اېمس، دېردی. اما هر سفر مکتبگه یاکه تشقریگه چیققنیمده ینه شو عباره‌لرنی باشقه‌لردن اېشیتردیم و اۉزیم هم ایشله‌تردیم.»
شو بیلن بیرگه، جامعه‌شناس حکمت‌الله (مستعار)، یاشلر‌نینگ آغزه‌کی تیلیده‌گی مهم اۉزگریشلردن بیری، اینیقسه کابلده، جمهوریت دوری‌نینگ سۉنگگی ییللریده اولر‌نینگ کونده‌لیک نطقیده اَیریم ینگی عباره‌لر‌نینگ عامه‌لشگنی بۉلگنینی اَیته‌دی. بو عباره‌لر حتا باله‌لر و اۉسمیرلر تیلیگه هم کیریب بارگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، جمهوریت قوله‌گنیدن کېین هم بونده‌ی نطق اسلوبی یاشلر و اۉسمیرلر آره‌سیده دوام اېتماقده.
بو جامعه‌شناس ینه شونده‌ی دېیدی: «نطقده‌گی بو اۉزگریشلر مدنی و اجتماعی ایلدیزلرگه اېگه بۉلیشی ممکن و اولرنی چوقور اۉرگنیش تیلشناسلیک همده سوسیالوژیگ تدقیقاتلرنی طلب قیله‌دی. اگر بو مسأله سوسیالوژیگ نقطه نظردن اۉرگنیلسه، اونده سۉزلاوچیلر‌نینگ یاشی، اجتماعی طبقه‌سی، جنسی و اجتماعی شخصیتی کبی عامللر اعتبارگه آلینیشی کېره‌ک.» اونینگ اَیتیشیچه، تیل فقط علاقه واسطه‌سی اېمس، بلکه «اجتماعی شخصیت» نقطهع نظرایدن تیلگه عاید عباره‌لر بیر اولاد یاکه اجتماعی گروه‌نینگ آلدینگی اولادلردن فرقینی هم کۉرسه‌تیشی ممکن.
حکمتوللاه ینه شونده‌ی دېیدی: «سۉزلشوو تحلیلی نظریه‌سیگه کۉره، «جانم هستی» و «او شاه» کبی عباره‌لر افغانستان جمعیتیده‌گی مدنی و اجتماعی اۉزگریشلر‌نینگ عکسی دیر. اولر‌نینگ شکللنیشی و کېنگ ترقه‌لیشیده اجتماعی ترماقلر، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری و اینیقسه سریاللر مهم رۉل اۉینه‌گن. بو مسأله‌نی کېنگراق علمی اۉرگنیش قۉشیمچه تدقیقاتلرنی طلب قیله‌دی.»
روانشناس عبدالجلیل امرخیل‌نینگ اَیتیشیچه، باله‌لر و اۉسمیرلر‌نینگ ینگی عباره‌لرنی تېز اۉزلشتیریشی روانشناسلیک نقطه نظریدن اولر‌نینگ اجتماعی و تیل رواجلنیشیده‌گی طبیعی جریان دیر، چونکه بو دورده اولر‌نینگ آنگی کۉپراق اطراف-محیط، تېنگداشلر و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری تأثیری آستیده بۉله‌دی.
جناب امرخیل شونده‌ی دېیدی: «آلبرت بندوراکوزه‌تیش آرقه‌لی اۉرگنیش نظریه‌سیگه کۉره، باله‌لر و اۉسمیرلر اۉزلری قیزیقه‌دیگن و حرمت قیله‌دیگن انسانلر‌نینگ نطقی و خطتی-حرکتلریگه تقلید قیله‌دیلر. شونینگدېک، تېنگداشلر گروهیگه منسوب بۉلیش احتیاجی و شخصی اۉزلیگینی شکللنتیریشگه اینتیلیش هم اۉسمیرلرنی ینگی عباره‌لردن فایده‌لنیشگه اونده‌یدی.»
بو روانشناس‌نینگ اَیتیشیچه تیک‌تاک، اینستاگرام و یوتیوب کبی اجتماعی ترماقلر ینگی عباره‌لر‌نینگ تېز ترقه‌لیشیده مهم رۉل اۉینه‌یدی. بوندن تشقری، دۉستلر، فلملر، سریاللر، موسیقه، آنلاین اۉیینلر، مدنی و اجتماعی اۉزگریشلر، عایله همده آته-آنه‌لر‌نینگ ملاقات اسلوبی هم یاشلر‌نینگ تیلیگه تأثیر کۉرسه‌ته‌دی.
بو روانشناس شونده‌ی دېیدی: «ینگی عباره‌لردن فایده‌لنیش تیل ایجادکارلیگینی آشیریش، تېنگداشلر بیلن علاقه‌لرنی مستحکملش و تېگیشلیلیک حسّینی کوچه‌یتیریش کبی ایجابی تأثیرلرگه اېگه بۉلیشی ممکن. اما خلقانه عباره‌لرنی حددن تشقری کۉپ ایشله‌تیش رسمی تیل‌نینگ قۉللنیشینی کمه‌یتیریشی، تعلیم و ایش محیطیده قیینچیلیکلر توغدیریشی، فکر و حس-تویغولرنی انیق افاده‌لش قابلیتینی پسه‌یتیریشی، معناسینی توشونمه‌گن حالده مامقبول سۉزلرگه تقلید قیلیش و اجتماعی توشونماوچیلیکلرنی کېلتیریب چیقریشی ممکن.»
بیلیم یورت استاذلریدن بیری روح‌الله (مستعار)، سۉنگگی ییللرده یاشلر‌نینگ آغزه‌کی و یازمه تیلی سلبی اۉزگریشلرگه اوچره‌گنینی اَیته‌دی. اونینگ فکریچه، بو حالت عایله‌لر، تعلیم مؤسسه‌لری و جمعیت‌نینگ تیل و آنلاین مکاندن فایده‌لنیش مدنیتینی شکللنتیریشگه یېترلی اعتبار بېرمه‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
بو بیلیم یورت استاذی شونده‌ی دېیدی: «اجتماعی ترماقلر آسان کیریش امکانیتی سببلی هلی ۱۸ یاشگه تۉلمه‌گن باله‌لر قۉلیگه هم توشماقده. اولر‌نینگ کۉپچیلیگی بو پلتفورم‌لردن فایده‌لنیش‌نینگ تۉغری اصولی و مدنیتینی بیلمه‌گن حالده فایده‌لنماقده، چونکه بو باره‌ده ضرور تعلیم و مدنی ترغیبات آلیب باریلمه‌گن. کۉپلب مملکتلرده اَیریم اجتماعی ترماقلردن فایده‌لنیشگه چېکلاولر موجود و مکتب همده بیلیم یورتلرده بو پلتفورم‌لردن مسؤولیت بیلن فایده‌لنیش بۉییچه تعلیم بېریله‌دی. اما افغانستانده بونده‌ی نظارت و خبردارلیک ثمره‌لی درجه‌ده موجود اېمس. نتیجه‌ده، اجتماعی ترماقلر یاشلر آره‌سیده ناتۉغری، نارسمی و کۉچه تیلیگه خاص عباره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشیده کتّه رۉل اۉینه‌دی. اولر بو عباره‌لرنی بیر-بیریدن تقلید قیلیب، استه-سېکین کونده‌لیک صحبتلری و حتا یازوولریده هم ایشله‌ته باشلشدی.»
بو حالت طالبان افغانستان اوستیدن ینه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن سۉنگ کۉپلب یاشلر‌نینگ تعلیم و اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه قیزیقیشی سوسه‌یگنی، شونینگدېک اولر‌نینگ بیر قِسمی آره‌سیده کتاب اۉقیشگه بۉلگن قیزیقیش هم کمه‌یگنی بیر پیتده یوز بېرماقده.
باشقه تاماندن، بیلیم یورتینی تمامله‌گن اَیریم یاشلر هم متخصصلیگی و اکادمیک یۉنه‌لیشیگه ماس ایش ا‌ۉرینلری یۉقلیگی سببلی دوکانچیلیک، کۉچه سوداسی یاکه متخصصلیککه علاقه‌دار بۉلمه‌گن ایشلرگه اۉتیشگه مجبور بۉلماقده.
کتاب مطالعه‌سی‌نینگ کمه‌ییشی، تعلیم محیطیدن اوزاقلشیش و یاشلر اوچون ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی اولر‌نینگ کونده‌لیک نطقیده عامیانه و کۉچه تیلیگه خاص عباره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشیگه شرایط یره‌تگن عامللردن حسابلنه‌دی.
