امریکا دولتی‌نینگ طالبان بیلن تعاملی انسان حقوقلری بوزیلیشینی کوچه‌یتیره‌دی
محمدعلی نظری
امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان گروهی اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلر کوند‌ن-کونگه مرکّبلشیب بارماقده. بو مناسبتلر ۱۸۰ درجه بوریلیشنی تجربه قیله‌یپتی. بیر پیتلر ترورچی گروه و امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ دشمنی دېب اته‌لگن طالبان اېندیلیکده وا‌شنگتن تامانیدن نارسمی روشده حکومت درجه‌سیگه کۉتریلیب، اقش‌نینگ اتفاقچیسی مقامیگه اېگه بۉلدی. بعضیلر بو گروهنی امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ «وا‌گنری» دېب اتشه‌دی. جمهوریت‌‌نینگ سۉنگی ییللریده دونا‌لد ترمپ حکومتی «طالبان اۉزگریشی» روایتینی یره‌تدی و اونی شونده‌ی ترغیب قیلدیکی، حتا که اوّلگی حکومتده طالبانگه قرشی بۉلگن اَیریم سیاستچیلر هم بونگه ایشانیب، بو گروه بیلن علاقه اۉرنه‌تیشگه اینتیلدیلر.
طالباننی آقلش لایحه‌سی‌نینگ اجراچی مدیری زلمی‌خلیلزاد دونا‌لد ترمپ مأموریتی‌نینگ افغانستاندهگی تینچلیک ایشلری بۉییچه مخصوص وکیلی اېدی؛ امریکا قۉشمه ایالتلری و طالبان گروهی اۉرته‌سیده‌گی دوحه کېلیشووینی امریکا قۉشه ایالتلری نامیدن امضاله‌گن. شو کېلیشوو اساسیده طالبان‌نینگ خارجی کوچلرگه قرشی «جهادی» یکونلندی و افغانستان خلقی برابریده همان اوزلوک‌سیز روشده دوام اېتدی! اۉشنده خلیلزاد شونده‌ی گپیرگنکی، افغانستان سیاستیده‌گی طالبان بۉلمه‌گن طرفلر طالبان‌نینگ اۉزگریشیگه ایشانسه، ایکّینچی تاماندن، طالبلرگه قرشی کوچلر جنگ روحینی یۉقاته‌دی یاکه هېچ بۉلمه‌گنده بو گروهگه قرشی غلبه‌نی یۉقاته‌دی. بو وضعیت طالبان‌نینگ حربی غلبه‌سیگه یاردم بېردی در حقیقت.
افغانستان حکومتی آغدریلگنیدن سۉنگ، طالبان هېچ قنده‌ی اۉزگریش کۉرستمه‌گنیگه و برچه آدملرگه، خصوصاً، افغان عیاللریگه نسبتاً اېنگ ابتدایی چېکلاولرنی هم قۉیگنیگه قره‌مه‌ی، طالبانگه چېکلاو بېریش اۉرنیگه، انسان حقوقلرینی قۉللب-قوّتله‌یمیز دېب دعوا قیله‌یاتگن امریکا قۉشمه ایالتلری بو گروه حکمرانلیگی آستیده افغانستان‌گه دالر بسته‌لرینی جۉنه‌ته‌دی. قاله‌وېرسه، طالبان بیلن «ملاقات» نامی آستیده نارسمی سیاسی علاقه‌لر اۉرنه‌تگن.
وقتی-وقتی بیلن بایدن حکومتی حقیقتن ییراق سۉزلرنی ایته‌دی، لېکن قنده‌ی دیر طرزده بو طالبان اوچون تشویقات حسابلنه‌دی. حتا امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ جمهور رییسی جوبایدن هم بیر وقتلر طالبان‌نینگ القاعده‌گه قرشی کوره‌شینی آلقیشله‌گن و شونده‌ی دېگن اېدی: «افغانستان حقیده ایتگنلریمنی اېسله‌یسیزمی؟ مېن ایتدیم که «القاعده» او یېرده بۉلمسه احتمال. اولر او یېرده بۉلمه‌یدی، دېدیم. طالبان‌دن یاردم آله‌میز، دېدیم. اېندی نیمه بۉله‌دی نیمه گپلر؟ مطبوعاتینگیزنی اۉقینگ. مېن حق اېدیم». عینِ پیتده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی حساباتیگه کۉره، مینگلب «القاعده» اعضالری و اولرنینگ عایله اعضالری افغانستانده طالبان تامانیدن مېزبانلیک قیلینماقده و اولرنینگ بیر قِسمی طالبان مؤقت حکومتیده مصلحتچی بۉلیب ایشله‌ماقده. اېندی بایدن مأموریتی و طالبان اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلر و‌اشنگتن‌ده قیزغین سیاسی ماجراگه ایلندی. کونی کېچه امریکا قۉشمه ایالتلری نمایندهلر مجلسی‌نینگ تشقی علاقه‌لر کمیته‌سی مخصوص ییغیلیشده اوشبو مسأله‌نی کۉریب چیقدی.
بایدن مأموریتی و طالبان اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلرده‌گی کېسکینلیک و بحثلرنینگ بیر قِسمی ۲۰۲۴ ییلگی امریکا سیلاولریگه باریب تقه‌له‌دی. بونی بیلگن جمهوریت‌چیلر بایدنگه باسیم اۉتکزماقچی و بو مسأله‌دن رقیبنی ضعیفلشتیریش اوچون فایده‌لنماقچی. بو ماجرالرنینگ ینه بیر قِسمی منطقه کېله‌جگی بیلن باغلیق. امریکاده‌گی قطار سیاستچیلر افغانستانده طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی ترورچی گروهلرنینگ تۉپلنیشیدن خواطرده. اولر «طالبان» گروهی افغانستان حدودیده کمیده ۲۰گروه خارجی ترورچیلرگه باش‌پناه بېریب، اولرنی قۉللب-قوّتلشینی بیلیشه‌دی. طالبان عملده افغانستاننی ترورچی گروهلر کۉرگزمه‌سیگه ایلنتیردی. اوشبو کۉرگزمه‌ده القاعده امریکانینگ دشمنی، تی‌تی‌پی اېسه پاکستان‌نینگ (امریکانینگ استراتیژیک اتفاقچیسی) دشمنی. بو گروهلرنینگ تۉپلنیشی و طالبان‌نینگ اولرنی قۉللب-قوّتلشی یقین کېله‌جکده منطقه‌ده‌گی خوفسیزلیک وضعیتینی جوده بې‌قرار قیله‌دی. بو ناتینچلیک اېندی امریکانینگ استراتیژیک اتفاقچیسی (پاکستان) گه ترقه‌لدی و اونینگ مرکزی آسیاگه هم ترقه‌لیشی احتمالدن ییراق اېمس. او حالده امریکانینگ اۉزبېکستان‌گه کیریتگن سرمایه‌لری خوف آستیده قاله‌دی. شو باعث، اوزاق مدتده بې‌قرار منطقه همه اوچون، جمله‌دن امریکا اوچون هم ضررلی. اوشبو تۉقنشوولرنینگ بیر قِسمی اوشبو تشویشلر بیلن باغلیق. بیراق، بو مرکّب مناسبتلر، بیرینچی نوبتده، افغانستان‌گه بې‌واسطه تأثیر قیله‌دی.
سۉنگی ایکّی ییل دوامیده طالبان تامانیدن قماققه آلینگن افغانستان خلقی اېندیلیکده بو قماقخانه خرجتلری‌نینگ بیر قِسمینی طالبانگه تۉله‌یاتگنی ایشانیله‌دی. سۉنگی ایکّی ییل ایچیده امریکا قۉشمه ایالتلری طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستان‌گه ۱۱ میلیارد دالردن آرتیق یاردم بېرگن. بو یاردملر طالبان تامانیدن باشقریله‌یاتگنی و حتا بو گروه باشقرووی نینگ منفعتی و کوچی اوچون فایده‌لنیله‌یاتگنی باشیدن عیان اېدی. شو سببلی، طالبان و امریکا قۉشمه ایالتلری اۉرته‌سیده‌گی باغلیقلیک حقیده شبهه‌لر پیدا بۉلدی. بو شبهه‌لرنینگ ینه بیر سببی اقش و طالبان اۉرته‌سیده‌گی محرّم بۉلیمی و دوحه قطر کېلیشوولری دیر. بو قِسم افغانستان حکومتی بیلن شریک قیلینمه‌گنی کبی افغانستان خلقی هم بو حقده هیچ نرسه بیلمه‌یدی.
کونی کېچه امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ افغانستاننی قَیته تیکلش بۉییچه مخصوص وکیلی (سیگار) جان ساپکو امریکا کانگرسی نمایندهلر مجلسی‌نینگ تشقی علاقه‌لر کمیته‌سیده «طالبان» اقش نینگ افغانستان‌گه بېره‌یاتگن یاردمی‌نینگ کتّه قِسمیدن اۉز منفعتلری یۉلیده فایده‌لنه‌یاتگنینی ایتدی. بو اره‌لشوولر آره‌سیده یاردمنی اساسی یۉلدن چلغیتیش، طالبان‌نینگ خواهشیگه کۉره یاردم آلووچیلر رۉیخطینی تیارلش، دونر تشکیلاتلرنینگ قرار قبول قیلیشیگه اره‌لشیش و بو تشکیلاتلرگه باسیم اۉتکزیب، اوشبو گروه منصبدارلری‌نینگ قرینداشلرینی ایشگه آلیش کیره‌‌دی.
۲۰ اکتوبر کونی سیگار طالبلرنینگ افغانستان تعلیم ساحه‌سیده امریکا یاردمیدن بالواسطه فایده‌لنیشی ممکن‌لیگی حقیده خبر بېردی. سپتامبر باشیده بیرلشگن ملتر تشیکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی طالبان انسان‌پرورلیک فعالیتگه اره‌لشه‌یاتگنینی ایتدی. آخرگی ایکّی ییل ایچیده محلی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری طالبان‌نینگ انسان‌پرورلیک ایشلرگه اره‌لشگنی و یاردمنی اوشبو گروه فایده‌سیگه یۉنه‌لتیرگنی حقیده بیر نېچه بار خبر بېرگن. بو خبرلر نشر اېتیلیشیگه قره‌مه‌ی، امریکا قۉشمه ایالتلری طالبان گروهی بیلن مناسبتلرینی قَیته کۉریب چیقمه‌گن. طالبان تامانیدن انسان حقوقلری نینگ عامه‌وی روشده بوزیلیشی هم وا‌شنگتن‌نی طالبان بیلن «تعامل» توختته آلمه‌دی، یاردمگه اره‌لشیش و چلغیتیش و اقشدن کېله‌یاتگن انسان‌پرورلیک یاردمینی سوءاستعمال قیلیش هم دوام اېته‌دی.
اېندیلیکده طالبان نظارتی آستیده افغان اقتصادیگه کیریتیله‌یاتگن دالر بسته‌لری افغان خلقی‌نینگ بیر قِسمینی آچلیک و اۉلیمدن قوتقریش بیلن بیرگه، طالبان رژیمنی اقتصادیاتینی هم آیاققه تورغیزدی. طالبان رژیمنی سقلب قالیش افغانستان خلقی اوچون ضرر. بو گروه قنچه اوزاق دوام اېتسه، شونچه کۉپ آدملر آچلیکدن اۉله‌دی، ایش‌سیزلیکدن اذیت چېکه‌دی و اساسی انسان حقوقلریدن محروم بۉله‌دی. قیسقه مدتده کۉپلب آچ قارینلرنی تۉلدیره‌دیگن بو یاردملر اوزاق مدتده آچلیک و آچرچیلیک نینگ ترقه‌لیشیگه یاردم بېره‌دی. شو نینگ اوچون امریکانینگ طالبان بیلن علاقه‌سی، خودّی طالبان‌نینگ اۉزگریشی حقیده‌گی حکایه‌نی یره‌تگن و عامه‌گه اعلان قیلگنی و کېین بو گروهنی آقلشگه یاردم بېرگنیدېک، اېندیلیکده بو گروه رژیمینی مستحکملشگه یاردم بېرماقده. بو «اۉزارا علاقه» افغانستاندهگی آچلیک و قشّاقلیکنی اوزه‌یتیره‌دی و انسان حقوقلری بوزیلیشینی ینه – ده آغیرلشتیره‌دی.
