هبت‌الله سایه‌سیده؛ قندهار عیاللری دریالرده کییم یوویش و پیاده یوریشدن محروم اېتیلگن
۸صبح، قندهار
قندهار ولایتیده‌گی اَیریم عیاللر طالبان‌نینگ تاباره کوچه‌ییب باره‌یاتگن چېکلاولریدن خواطر بیلدیرماقده. اولر طالبان عیاللر‌نینگ جمعیتده‌گی اشتراکینی بوتونله‌ی یۉق قیلیشگه اورینه‌یاتگنی و عیاللرنی اویلریده قمه‌ب قۉیماقچی اېکنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان قاره رنگده‌گی حجاب کییشنی تقیقله‌گن، شونینگدېک، عیاللرگه کییملرینی اریق‌لر و دریالرده یوویشگه رخصت بېرمه‌یپتی. اولر، شونینگدېک، طالبان سپورت بیلن شغللنیش یاکه سَیر قیلیش نیتیده بۉلگن عیاللر‌نینگ پیاده یوریشیگه هم تۉسقینلیک قیله‌یاتگنینی قۉشیمچه قیلماقده.
قندهار ولایتیده‌گی اَیریم عیاللر طالبان کۉرسه‌تمسیگه کۉره، عیاللر اېندی اویدن تشقریده موجود سوو منبعلریده کییم-کېچک، اوی-رۉزغار بویوملری و باشقه فایده‌لنیله‌دیگن نرسه‌لرنی یووه آلمسلیگینی اَیتماقده.
ایشانچلی محلی منبع بو قرار طالبان علمالر کېنگشی تامانیدن قبول قیلینگنینی و اونی عملگه آشیریش بۉییچه بویروق هم عیناً شو کېنگش تامانیدن چیقریلگنینی اَیتماقده. منبع‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اوشبو قرارگه کۉره، عیاللر‌نینگ سوو منبعلری اطرافیگه باریشی تقیقلنگن و بو تقیقنی بوزگنلر اوچون جزا بېلگیلنگن.
شونینگدېک، برچه شهرلرده‌گی دوکانلرده اېرککلر تامانیدن عیاللرگه تاورلرنی بې‌واسطه ساتیش تقیقلنگن. عیاللر‌نینگ محرمسیز شفاخانه‌گه باریشی هم چېکلنگن. بوندن تشقری، شهرلرده عیاللر‌نینگ تیلنچیلیک قیلیشی تقیقلنگن، اویلرده اېسه خورسندچیلیک مراسملریده عیاللر‌نینگ محلی قۉشیقلر کویلشی و دایره چه‌لیشی هم من اېتیلگن.
قندهارده‌گی عیاللر اَیتیشیچه، سۉنگگی بیر نېچه اۉن ییللیک دوامیده مدنی جهتدن بو ولایتده‌گی عیاللر اویدن تشقریده، کتّه اریق‌لر، حوضلر، سوو حوزه‌لری و باشقه سوو منبعلریده کوندوز کونلری کییم-کېچک، قالین و باشقه اوی-رۉزغار بویوملرینی یوویب کېلگن و بو عیاللر آره‌سیده عادتی عنعنه بۉلگن.
قندهار شهری یشاوچی عیاللردن بیری ایلگری اولر اویدن تشقریگه چیقیشگنینی، اما حاضر بونده‌ی قیلیشگه رخصت بېریلمه‌یاتگنینی اَیتماقده. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو چېکلاولر اولر‌نینگ تورموش ترتیبیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگن و عیاللر کییملرینی اویده، کم سوو و تار شرایطده یوویشگه مجبور بۉلگن. بو عیال‌نینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی ییللرده قورغاقچیلیک قنده‌هار شه‌هریده‌گی سوو سطحی‌نینگ پسه‌ییشیگه سبب بۉلگن و شو طفیلی عیاللر اوی-رۉزغار بویوملرینی یوویش اوچون اوّلگیدن کۉره کۉپراق تشقریگه چیقیشگه مجبور بۉلگن؛ اما اوشبو چېکلاو جاری اېتیلگچ، کۉپلب عایله‌لرده ترتیبسیزلیک یوزه‌گه کېلگن.
بو عیال شونده‌ی دېیدی: «ایلگری عادت شونده‌ی اېدی: عیاللر هر کونی اویدن چیقیب، کتّه اریق‌لرده، سوو حوضلریده، سوو حوزه‌لریده و قودوقلرده کییم-کېچک همده باشقه اوی-رۉزغار بویوملرینی یوویشردی؛ اما حاضر طالبان بو ایشنی تقیقله‌گنی سببلی بیز جوده کۉپ معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. عایله‌لر‌نینگ ترتیبی بوزیلدی، سووگه کیریش قیینلشدی و کییم-کېچک همده باشقه بویوملرنی تۉغری یووه آلمه‌یه‌پمیز.»
ینه بیر عیال هم شونگه اۉخشه‌ش خواطر بیلدیره‌دی و بو چېکلاولر نه‌فقط عیاللر‌نینگ حقوقلرینی تارتیب آله‌یاتگنی، بلکه عایله‌لر ترتیبی، تازه‌لیگی و اولر‌نینگ اجتماعی سلامتلیگی اوچون هم تهدید اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بیر نېچه اۉن ییللیک دوامیده عیاللر کونده‌لیک احتیاجلری سببلی هر کونی کییم-کېچک و اوی-رۉزغار بویوملرینی تورلی سوو منبعلریده یوویب کېلگن؛ بیر تاماندن، سوو تنقیصلیگی معماسی کمه‌یگن، ایکّینچی تاماندن اېسه، اوشبو سوو منبعلری عیاللر اوچون دَم آلیش جایی صفتیده هم فایده‌لنیلگن.
بوندن تشقری، بو چېکلاولر بیلن بیر قطارده، ولایتده‌گی عیاللر حتا کسل بۉلگن تقدیرده هم شفاخانه‌گه باره آلمسلیگینی اَیتماقده؛ چونکه اولر بیلن بیرگه اېرکک محرم بۉلمه‌یدی و طالبان اولر‌نینگ شفاخانه‌گه کیریشیگه رخصت بېرمه‌یدی.
۴۷ یاشلی صالحه بیر نېچه کون آلدین حامله‌دار کېلینینی دوالنیش اوچون قندهارده‌گی میرویس ولایت شفاخانه‌سیگه آلیب بارگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، کېلینی حتا یشیل برقع کیگن بۉلگن، بیراق دروازه قۉریقچیلری اولر‌نینگ شفاخانه‌گه کیریشیگه رخصت بېرمه‌گن. اونینگ اَیتیشیچه، شفاخانه کیریشیده‌گی قۉریقچیلر اولرگه هېچ بیر کسل عیالگه یانیده شرعی محرمی بۉلمسه، کیریشگه رخصت بېریلمسلیگینی اَیتگن. بو عیال‌نینگ سۉزلریگه کۉره، محرم یۉقلیگی سببلی اولر حامله‌دار کېلینی بیلن ینه اویگه قَیتیشگه مجبور بۉلگن.
بو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «اۉغلیم‌نینگ خاتینی بیلن شفاخانه‌گه باردیک. شفاخانه دروازه‌سیگه یېتیب کېلگنیمیزده، ایچکریگه کیریشیمیزگه عموماً رخصت بېریشمه‌دی. «طالبان بیزگه یانیده شرعی محرمی بۉلمه‌گن هېچ بیر عیال‌نینگ کیریشیگه رخصت بېرمسلیکنی بویورگن»، دېییشدی. جوده کۉپ التماس قیلدیم و اۉغلیم ایشگه چیقیب کېتگنینی اَیتدیم، اما اولر «بیز اۉز تمایل و قانونلریمیزنی برچه آدملرگه بیر خیل تطبیق قیله‌میز»، دېییشدی. بیز ینه اویگه قَیتدیک و ایکّی کوندن کېین اۉغلیم ایشینی تشلب، اونی شفاخانه‌گه آلیب باریشگه مجبور بۉلدی.»
قندهار ولایتیده‌گی عیاللر ماده و فسون بویوملری ساتیله‌دیگن رنگریزان کۉچه‌سی سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده هر کونی عیاللر بیلن گوجوم بۉلگن و اولر اۉزلریگه کېره‌کلی بویوملرنی خرید قیلیش اوچون بو جایگه کېلیشگن. اما سۉنگگی بیر ییل ایچیده طالبان‌نینگ عیاللر‌نینگ اوشبو کۉچه‌گه قتناویگه قۉیگن چېکلاولری کوچه‌یگنی سببلی، بو یېرده‌گی دوکانلر‌نینگ سوداسی هم پسه‌ییب کېتگن.
خوفسیزلیک معمالری سببلی اسمی گزارش‌ده کېلتیریلمه‌گن اوشبو کۉچه‌ده‌گی دوکاندارلردن بیری سوداسی اوّلگیگه نسبتاً ۷۰ فایزگه کمه‌یگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هر کونی طالبان‌نینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر باشقرمه‌سی خادملری بو کۉچه‌گه کېلیب، دوکاندارلرگه محرمی بۉلمه‌گن عیاللرگه تاو‌ر ساتمسلیکنی توصیه قیله‌دی.
بو دوکاندار اوشبو گروه وکیللری عیاللرگه تاورلرنی بې‌واسطه ساتگن دوکاندارلرنی بیر نېچه بار حبسگه آلیب، بیر نېچه کون قماقده سقله‌گن حالتلر بۉلگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «بو کۉچه‌‌نینگ احوالی بوتونله‌ی یامانلشدی؛ چونکه طالبان عیاللر‌نینگ بو کۉچه‌گه کېلیشیگه رخصت بېرمه‌یدی و اولر‌نینگ قتناویگه تۉسقینلیک قیله‌دی. اگر کیم دیر عیاللرگه بیرار نرسه‌نی بې‌واسطه ساتسه، طالبان تامانیدن حبسگه آلینیب، قماققه تشلنه‌دی. کۉپلب دوکاندارلر کونلب قماقده قالگن.»
شو بیلن بیرگه، قندهار ولایتیده ایلگری تانگ سحرده اویلریدن چیقیب، سپورت بیلن شغللنیش و پیاده یوریش اوچون شهر‌نینگ ساکن یۉللریگه کېلگن اَیریم کېکسه عیاللر هم طالبان‌نینگ چېکلاولریگه دوچ کېلگن و اېندی اویدن تشقریده پیاده یوریشگه رخصتلری یۉق.
امین‌الله‌نینگ اَیتیشیچه، ایلگری آنه‌سی هر تانگ سپورت بیلن شغللنگن، اما طالبان بو ایشنی تقیقله‌گنیدن سۉنگ، حاضر او اویده اۉتیریبدی و سپورت بیلن شغللنیش امکانیتی یۉق. اونینگ اَیتیشیچه، آنه‌سی ۶۰ یاشده، اما طالبان هنوز اونگه «عیاشلیک » نقطه نظریدن قره‌یدی و اویدن چیقیشیگه رخصت بېرمه‌یدی.
بو اېرکک قۉشیمچه قیله‌دی: «آنه‌م ۶۰ یاشده. سیز اَیتینگ، اگر بو کېکسه عیال اویدن تشقریگه چیقسه، قنده‌ی معما بۉله‌دی؟ اما طالبان بیزگه قرشی چیقدی و رخصت بېرمه‌یپتی.»
بو حالت طالبان سۉنگگی بېش ییلدن آرتیق وقت دوامیده انسان حقوقلری تشکیلاتلری حساباتلریگه کۉره، عیاللرگه قرشی ۱۰۰ دن آرتیق فرمان و کۉرسه‌تمه چیقرگن، نتیجه‌ده اولرنی جمعیتدن تیزیملی روشده چېتله‌تگن بیر پیتگه تۉغری کېلماقده.
