نېگه افغانستان بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ماموریتیگه اعتراض بیلدیره‌دی، اما اونینگ قالیشیگه محتاج؟
عارف دوستیار، ارشاد احرار و بکتاش کارگر
افغانستاندهگی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی یاردم هیاتی(یوناما)نینگ فعالیتی جمهوریت توزومی قوله‌گنیدن سۉنگ تورلی سببلرگه کۉره مملکت ایچیده‌گی تورلی قناتلر همده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی اعضا دولتلری تامانیدن جدّی تنقیدلرگه اوچره‌ب کېلماقده. جاری ییل نینگ مارچ آییده اوشبو هیات عادتده‌گیدن فرقلی روشده فقط اوچ آی مدتگه اوزه‌یتیریلدی، شو دور ایچیده اونینگ فعالیتی بهالنیشی بېلگیلندی. کېله‌سی بیر هفته ایچیده خوفسیزلیک کېنگشی ینگی قطعنامه قبول قیلیشی و اونگه اساسا اوشبو ماموریت‌نینگ کېله‌جگی معلوم درجه‌ده آیدینلشیشی کوتیلماقده.
اوشبو مهم قرار عرفه‌سیده «افغانستان ملاقات و استقبال جریانی» (DVP) کراک خلق‌ارا تینچلیک تدقیقاتلری انستیتوتی، نوتردام بیلیم یورتی حضوریده فعالیت یوریتووچی مستقل تشبث صفتیده-اۉتگن آی مملکت ایچیده و تشقریسیده اۉنلب کیشیلر بیلن کېنگ قمراولی مصلحتلشوولر اۉتکزدی. اولرگه سیاسی و اجتماعی فعاللر، خصوصی سکتور متخصصلری، عیاللر، یاشلر، جبرلنووچیلر گروهلری، علمالر و اکادمیکلر کیرگن. اوشبو ملاقاتلر مهم بیر قره‌شنی آچیب بېردی: افغانستان خلقی یونامانینگ حاضرگی فعالیتیدن قتّیق ناراضی، بیراق عینی پیتده اونینگ چیقیب کېتیشینی هم اۉز منفعتلریگه ضد دېب حسابله‌یدی.
یوناما‌دن ناراضیلیک سببی نیمه‌ده؟
کۉرینیشیدن، تورلی تامانلر آره‌سیده‌گی تنقیدلرنینگ سببلری هر خیل، حتا اَیریم حاللرده بیر-بیریگه ضد هم دیر. ایچکی درجه‌ده طالبان یونامانینگ اساسی سیاسی ماموریت‌نی افغانستان ایچکی ایشلریگه اره‌لشوو دېب حسابله‌یدی و اوشبو تشکیلات فعالیتی فقط تخصصی همده انسانپرورلیک یاردم ساحه‌لری بیلن چېکلنیشینی ایسته‌یدی. بونگه قره‌مه-قرشی روشده، باشقه سیاسی آقیملر و افغانستان جمعیتی‌نینگ تورلی قتلملری یونامانی اۉزی نینگ اساسی مقصدینی بجریشده سستلیک قیلیشده عیبله‌یدی. اوشبو گروهلر نظریده، یونامانینگ بنیادی وظیفه‌سی سیاسی ماموریت‌نی ایلگری سوریش و مملکت تقدیرینی بېلگیلش اوچون ملی ملاقاتلرنی یۉلگه قۉییش دیر.
خلق‌ارا درجه‌ده اېسه دونر دولتلر و خوفسیزلیک کېنگشی اعضالری، اینیقسه امریکا قۉشمه ایالتلری، مسأله‌گه اقتصادی ثمره‌دارلیک و نتیجه‌دارلیک نقطهٔ نظریدن قره‌یدی. اولرنینگ فکریچه، یوناما فعالیتینی سقلب قالیش اوچون صرفلنه‌یاتگن اولکن مبلغلر اونینگ عملی نتیجه‌لری و اېریشگن یوتوقلری بیلن متناسب اېمس. اولر هر قنده‌ی ماموریت‌نینگ بیر یکونی بۉلیشی کېره‌ک دېب حسابله‌یدی و اوشبو ماموریت هم اۉزی‌نینگ «قویاش باتیشی» باسقیچیگه یقینلشیشی لازم، دېگن قره‌شنی ایلگری سوره‌دی.
یوناما کېله‌جگی اوچون اوچ سناریو
انیق بۉلگن نرسه شو دیر که یوناما حاضرگی شکلیده سقلنیب قالمه‌یدی. یوقاریده ذکر اېتیلگن سببلرگه کۉره، اوشبو ماموریت‌نینگ کېله‌جگی اوچون اوچ ته احتمالی سناریونی تصور قیلیش ممکن:
بیرینچی سناریو: یونامانینگ توزیلمه‌سی و تشکیلی ترکیبی سېزیلرلی درجه‌ده قیسقرتیریله‌دی، شونده اونینگ کتّه خرجتلری و صرف-خرجتلری کمه‌یتیریله‌دی.
ایکّینچی سناریو: یوناما ماموریتی اَیریم اۉزگرتیریشلر کیریتیلگن حالده ینه تۉقّیز آی یاکه بیر ییل مدتگه اوزه‌یتیریله‌دی. اوشبو دور دوامیده یونامانینگ ثمره‌دارلیگی «هر تامانلمه بهالش»دن اۉتکزیله‌دی و اونینگ نتیجه‌لری اساسیده هیات‌نی قیسقرتیریش یاکه معلوم طرزده یکونلش بۉییچه قرار قبول قیلینه‌دی.
اوچینچی سناریو: یوناما ماموریتی عیناً شو آی، دوام اېته‌یاتگن مصلحتلشوولر جریانیده یکونلنه‌دی و اوشبو تشکیلات جاری ییل ایچیده اۉز فعالیتیگه نقطه قۉیه‌دی.
اوشبو تنلاولر آره‌سیده ایکّینچی سناریو (اۉزگرتیریشلر کیریتیلگن حالده قیسقه مدتلی اوزه‌یتیریش) اېنگ احتمالی یۉل بۉلیب کۉرینه‌دی. بو یانده‌شوو بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی اعضالریگه کېلگوسی بیر ییل دوامیده اوشبو ماموریت‌نینگ تقدیری و تفصیلاتلری یوزه‌سیدن به‌تفصیل مذاکره‌لر آلیب باریش امکانینی بېره‌دی.
اصلاحاتلر بۉییچه اوچ تکلیف
«افغانستان ملاقات و استقبال جریانی» مصلحتلشوولری اشتراکچیلری، اگر یوناما فعالیتی اوزه‌یتیریله‌دیگن بۉلسه، اونینگ حاضرگی شکلی تکرارلنمسلیگی کېره‌ک، دېب حسابله‌یدی. کراک خلق‌ارا تینچلیک تدقیقاتلری انستیتوتی، نوتردام بیلیم یورتی تامانیدن اعلان قیلینگن اصلاحات تکلیفلری اوچ یۉنه‌لیشده جمع‌لنگن:
یوناما ماموریتی‌ده برقرارلیک یره‌تیش: حاضرده یوناما افغانستاندهگی وضعیتنی کوزه‌تیب بارووچی یگانه «مستقل» منبع حسابلنه‌دی. شو سببلی، مقابل میکانیزم موجود بۉلمه‌گن شرایطده اونینگ فعالیتینی دوام اېتتیریشی مهم‌دیر. بیراق اوشبو ماموریت ثمره‌لی ایشلشی اوچون ضرور برقرارلیککه محتاج؛ قیسقه مدتلی قطعنامه‌‌لردن بونده‌ی برقرارلیکنی کوتیب بۉلمه‌یدی. یوقاریده‌گی مصلحتلشوولردن شونده‌ی خلاصه چیقه‌دی که کمیده بیر ییللیک مدت اوچ آیلیک مدتگه قره‌گنده افضلراق دیر. اما یوناما موفقیتی نینگ اساسی شرطی اونینگ اۉز فلسفی مقصدیگه، یعنی سیاسی ملاقاتلرنی یېنگیللشتیریش و اېزگو خدمتلر (Good Offices)، وظیفه‌سیگه اعتبار قره‌تیشیده‌دیر.
یونامانینگ سیاسی رۉلی و ینگی وکیل تعیینلش: سۉنگگی ییللرده خوفسیزلیک کېنگشی تامانیدن قبول قیلینگن قطعنامه‌لر یونامانینگ سیاسی رۉلینی کوچه‌یتیریشنی قۉللب-قوّتلب کېلماقده. مثلاً، نوبتده‌گی قطعنامه ۲۰۲۳-ییلده‌گی مستقل بهالش حساباتینی رسماً اۉز ایچیگه آلیشی و اساسی بیر قانونده اساسلنگن ترتیب سری حرکتلنیشنی تأکیدلشی ممکن. البته، اوشبو نازک ماموریت‌نی ایلگری سوریش اوچون یوقاری سیاسی صلاحیتگه اېگه همده افغانستان سیاستی و مدنیتینی چوقور بیله‌دیگن منفعتلر تۉقنه‌شوویگه اېگه قۉشنی دولتلرگه باغلیق بۉلمه‌گن ینگی مخصوص وکیلنی (SRSG) تعیینلش دالضرب احتیاج دیر. سۉنگگی آلتی آی دوامیده بۉش قاله‌یاتگن اوشبو لوازمنی تۉلدیریش جریانی تېزلشتیریلیشی کېره‌ک.
ایکّی اۉلچاولی علاقه: طالبان باشقه سیاسی آقیملر، اینیقسه مملکت تشقریسیده یشه‌یاتگن گروهلر بیلن ملاقاتگه قرشی بۉلگنی سببلی، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ایکّی اۉلچاولی علاقه میکانیزمینی یره‌تیشی کېره‌ک. بونده خارجده فعالیت یوریته‌یاتگن کوچلر بیلن ملاقات بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ نیویارک‌ده‌گی باش قرارگاهی یاکه منطقوی اداره‌لریدن بیریگه یوکله‌تیلیشی ممکن.
بوندن تشقری، خصوصی سکتور و مخدره مادّه‌لر قاچاق اپتیلیشیگه قرشی کوره‌ش کبی مخصوص ساحه‌لرده‌گی ترقیات انسان حقوقلری و سیاسی جریانلرده‌گی رواجلنیش بیلن بی‌واسطه باغلنیشی کېره‌ک. شونده‌‌گینه ملی ملاقاتلردن قاچیش اوچون بهانه یره‌تیلمه‌یدی. اوشبو تکلیفلر تۉپلمی نینگ اصل متنی قۉشیمچه معلومات آلیش اوچون بویېرده موجود.
خلاصه
یوناما کېله‌جگی بۉییچه قرار قبول قیلیش خلق‌ارا هم‌جمعیتی اوچون افغانستان مسأله‌سیده‌گی نوبتده‌گی سیناودیر. حقیقت شو که یوناما ماموریتی‌نینگ اېگه‌لیگی و وکالتی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی قۉلیده، اما اوشبو قرارنینگ اچّیق و شیرین عاقبتلرینی کونده‌لیک حیاتیده باشدن کېچیره‌دیگنلر افغانستان خلقی دیر. شو سببلی، مقّدمه‌ده تیلگه آلینگن مصلحتلشوولر اشتراکچیلری افغانستان خلقی‌نینگ آوازیگه قولاق توته‌‌یاتگن اعضا دولتلرگه منّتدارلیک بیلدیرر اېکن، استراتیژی ایشلب چیقیش و اوشبو توصیه‌لرنی عملگه آشیریشده همکارلیک قیلیشگه تیار اېکنلیکلرینی معلوم قیلگنلر. اوشبو همکارلیککه تیارلیک افغانستان خلقی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی فعالیتی مملکتده برقرار تینچلیککه اېریشیش نینگ حقیقی واسطه‌سیگه ایلنیشینی ایستشینی کۉرسه‌ته‌دی.
