ما خبرنگاران زن در افغانستان، برای رسیدن به جایگاهی که شاید برای یک مرد با دشواری کم‌تری فراهم شود، ناگزیریم چندین برابر تلاش کنیم؛ از محدودیت‌ها و تبعیض‌های جنسیتی در خانواده و جامعه گرفته تا نادیده‌گرفتن توانایی‌ها، قضاوت‌ها و موانعی که هر روز در مسیر کار حرفه‌ای ما قرار می‌گیرند. خبرنگاری برای ما تنها یک شغل نیست، بلکه رسالتی برای بازتاب حقیقت و رساندن صدای بی‌صدایان به سمع دیگران است؛ رسالتی که برای حفظ آن، بارها باید در برابر نگاه‌های تبعیض‌آمیز و دشواری‌های بی‌شمار ایستاده‌گی کنیم. در پس موفقیت هر زن خبرنگار، داستانی از تلاش‌های چندبرابر، مقاومت و بهای سنگینی نهفته است که کم‌تر کسی آن را می‌بیند.
خبرنگار زن در افغانستان، پیش‌از آن‌که با دشواری‌های حرفه‌ای خبرنگاری روبه‌رو شود، ناگزیر است با محدودیت‌هایی دست‌وپنجه نرم کند که ریشه در ساختار اجتماعی ـ فرهنگی و نگاه‌های جنسیتی دارد. در بسیاری از خانواده‌ها و محیط‌های اجتماعی، کارکردن یک زن در رسانه، به‌ویژه زمانی که مستلزم حضور در نشست‌های خبری، گفت‌وگو با مردان یا رفت‌وآمدهای مکرر باشد، هنوز با پذیرش کامل روبه‌رو نیست. گاهی یک خبرنگار زن برای انجام ساده‌ترین مسوولیت حرفه‌ای خود، باید ابتدا خانواده را قانع کند، سپس نگاه جامعه را تحمل کند و درنهایت برای اثبات توانایی‌هایش در محیط کاری چندین برابر یک همکار مرد تلاش کند.
این دشواری‌ها تنها به خانواده و جامعه محدود نمی‌شود. دسترسی به اطلاعات، یکی از اساسی‌ترین نیازهای هر خبرنگار است؛ اما برای زنان خبرنگار در افغانستان، حتا دستیابی به اطلاعات و انجام یک مصاحبه ساده نیز می‌تواند به چالش جدی تبدیل شود. گاهی برقراری ارتباط با یک منبع مرد، گرفتن مصاحبه از یک مقام یا حضور در یک محیط کاری، با حساسیت‌هایی همراه است که هیچ ارتباطی با کیفیت کار حرفه‌ای خبرنگار ندارد. در برخی موارد، یک خبرنگار زن برای انجام مصاحبه با مردان ناگزیر است ملاحظات اجتماعی و خانواده‌گی را در نظر بگیرد؛ ملاحظاتی که گاهی روند تهیه گزارش را دشوار و زمان‌بر می‌سازد.
در کنار این محدودیت‌ها، تبعیض در محیط‌های کاری نیز یکی از واقعیت‌هایی است که شماری از خبرنگاران زن تجربه می‌کنند. برخی از آنان با وجود مسوولیت‌های سنگین و فعالیت حرفه‌ای گسترده، دستمزد ناچیزی دریافت می‌کنند؛ گاهی حجم کاری که بر دوش یک خبرنگار زن گذاشته می‌شود، چندین برابر امکانات و امتیازاتی است که در اختیار او قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، خبرنگار زن باید هم‌زمان برای حفظ موقعیت شغلی، تامین نیازهای اقتصادی و ادامه فعالیت حرفه‌ای خود تلاش کند.
یکی از تجربه‌های شخصی من در جریان فعالیت خبرنگاری، در سال ۲۰۲۳ و هنگام مراجعه برای پوشش یک نشست خبری در هوتل انترکانتیننتال کابل رقم خورد. یکی از افراد طالبان مانع ورودم به نشست شد و با این جمله که «جای زنان در چنین مکان‌هایی نیست»، حضورم را زیر سوال برد. پس‌از آن، در گوشه‌ای از سالن و دورترین نقطه، برایم جایگاهی نشان داده شد؛ گویی می‌خواستند به من بفهمانند که جایگاه یک خبرنگار زن در آن محیط کجاست. بااین‌حال، تسلیم نشدم و تلاش کردم خودم را به ردیف دوم، در کنار خبرنگاران و دوربین‌های رسانه‌ای برسانم. برای من، آن روز تنها یک برخورد شخصی نبود؛ بلکه تجربه‌ای از تلاش برای به‌رسمیت شناخته‌شدن حق حضور یک زن در جایگاهی بود که برای رسیدن به آن سال‌ها زحمت کشیده بودم.
چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که گاهی چالش یک خبرنگار زن تنها تهیه گزارش و انتقال اطلاعات نیست، بلکه اثبات حق حضور در محیطی است که برای انجام همان وظیفه حرفه‌ای به آن نیاز دارد. وقتی حضور زنان خبرنگار در برخی محیط‌ها با محدودیت و نگاه منفی همراه باشد، نمی‌توان انتظار داشت که آنان بدون پرداخت هزینه‌های روانی، اجتماعی و حرفه‌ای به کار خود ادامه دهند.
نگرانی‌های خبرنگاران زن در افغانستان به محیط‌های عمومی و نشست‌های خبری محدود نمی‌شود. شماری از خبرنگاران زن که در برنامه‌ها و نشست‌های دارای دیدگاه انتقادی نسبت به سیاست‌ها و عملکرد طالبان شرکت می‌کنند، با احضار، پرسش‌وپاسخ و فشار ازسوی مسوولان محلی اداره‌های اطلاعات و فرهنگ روبه‌رو می‌شوند. در چنین شرایطی، نگرانی از تهدید، بازجویی، خشونت یا حتا بازداشت می‌تواند بر ادامه فعالیت حرفه‌ای آنان تاثیر بگذارد.
اما یکی از بخش‌های کم‌تر دیده‌شده این وضعیت، سکوت خبرنگاران زن است. بسیاری از آنان ترجیح می‌دهند تجربه‌های خود را با دیگران در میان نگذارند؛ نه به این دلیل که اتفاقی رخ نداده است، بلکه از ترس پیامدهای احتمالی، آسیب‌دیدن اعتبار اجتماعی، نگرانی خانواده‌ها و ازدست‌دادن فرصت‌های کاری. گاهی یک خبرنگار زن پس‌از تجربه فشار و تهدید، بدون آن‌که شکایتی ثبت کند یا موضوع را با نهادی در میان بگذارد، به‌آرامی از محیط کار فاصله می‌گیرد و از بخشی از اهداف حرفه‌ای خود چشم می‌پوشد.
این سکوت را نباید به‌معنای نبود مشکل یا رضایت از شرایط تعبیر کرد. در بسیاری موارد، سکوت تنها راهی است که یک زن برای محافظت از خود و خانواده‌اش در برابر پیامدهای احتمالی انتخاب می‌کند. به همین دلیل، بخشی از فشارهایی که بر خبرنگاران زن وارد می‌شود، هرگز در گزارش‌های رسمی، آمارهای رسانه‌ای و روایت‌های عمومی بازتاب نمی‌یابد.
ازسوی دیگر، خبرنگاران زن که پس‌از ترک افغانستان در بیرون از کشور به فعالیت رسانه‌ای خود ادامه می‌دهند نیز با دشواری‌های متفاوتی مواجهند. برخی از نهادهای حمایتی برای بررسی درخواست‌های کمک و حفاظت، خواهان ارایه اسناد و مدارک مشخص درباره تهدیدها و خشونت‌های تجربه‌شده هستند. این در حالی است که بسیاری از خبرنگارن زن در افغانستان به‌دلیل ترس از پیامدهای امنیتی، امکان ثبت رسمی شکایت، نگه‌داری اسناد یا دریافت تاییدیه از مراجع مربوط را نداشته‌اند. گاهی نبود یک سند رسمی، به مانعی برای اثبات تجربه‌ای تبدیل می‌شود که خود خبرنگار سال‌ها با پیامدهای آن زنده‌گی کرده است.
در چنین وضعیتی، این پرسش مطرح می‌شود که آیا تجربه و روایت مستند یک خبرنگار، همراه با سوابق کاری، گزارش‌های منتشرشده، شهادت همکاران و شواهد موجود، نمی‌تواند بخشی از معیارهای ارزیابی خطر و نیاز به حمایت باشد؟ آیا برای زنانی که در شرایط دشوار و بدون دسترسی به سازوکارهای رسمی زنده‌گی کرده‌اند، باید راه‌های جایگزینی برای ثبت و بررسی تجربه‌های‌شان در نظر گرفته شود؟
در کنار تمام این دشواری‌ها، پرسش مهم دیگری نیز مطرح است: نهادهای حامی خبرنگاران برای حفاظت از خبرنگاران زن چه اقداماتی انجام می‌دهند و این حمایت‌ها تا چه اندازه به نیازهای واقعی آنان پاسخ می‌دهد؟
حمایت از خبرنگاران زن نباید تنها به صدور بیانیه‌های همبسته‌گی یا ثبت نام آنان در فهرست افراد آسیب‌پذیر محدود بماند. فراهم‌کردن دسترسی امن به مشاوره حقوقی، حمایت روانی، کمک‌های اضطراری، فرصت‌های شغلی، آموزش‌های حرفه‌ای و سازوکارهای محرمانه برای ثبت شکایت‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش آسیب‌پذیری آنان نقش داشته باشد. همچنین، نهادهای رسانه‌ای و سازمان‌های حامی خبرنگاران باید شرایطی فراهم کنند تا زنان بتوانند بدون ترس از افشای هویت یا پیامدهای اجتماعی، تجربه‌های خود را مطرح کنند و حمایت مورد نیاز را دریافت کنند.
مساله مهم دیگر، توجه به زنانی است که به‌دلیل تهدیدها و محدودیت‌ها از فعالیت رسانه‌ای بازمانده‌اند یا ناگزیر شده‌اند کشور خود را ترک کنند. برای این زنان، حمایت تنها به‌معنای نجات از یک وضعیت اضطراری نیست؛ بلکه شامل فراهم‌کردن فرصت بازگشت به زنده‌گی حرفه‌ای، دسترسی به آموزش، استقلال اقتصادی و امکان ادامه فعالیت رسانه‌ای در محیط امن نیز می‌شود.
زن‌بودن در جامعه افغانستان، به‌ویژه برای زنی که خبرنگاری را به‌عنوان حرفه و رسالت خود انتخاب کرده است، گاهی به‌معنای عبور از موانعی است که در مسیر همکاران مردش به همان شکل وجود ندارد. بااین‌حال، خبرنگاران زن همچنان تلاش می‌کنند صدای کسانی باشند که امکان بیان دردها و خواسته‌های خود را ندارند. آنان تنها برای حفظ یک شغل نمی‌جنگند، بلکه برای حفظ حق حضور، حق پرسیدن، حق دانستن و حق روایت‌کردن تلاش می‌کنند.
شاید تلخ‌ترین بخش این واقعیت آن باشد که گاهی یک خبرنگار زن پس‌از سال‌ها تلاش، نه به‌دلیل نداشتن توانایی یا علاقه، بلکه در نتیجه فشارها و بی‌توجهی‌ها از حرفه‌ای که برای آن زحمت کشیده است، کنار می‌رود؛ بی‌آن‌که کسی از دلیل رفتنش بپرسد یا بداند چه هزینه‌ای برای ماندن پرداخته است.
ازاین‌رو، پرسش اساسی تنها این نیست که خبرنگاران زن چگونه در برابر محدودیت‌ها ایستاده‌گی می‌کنند؛ بلکه این است که جامعه رسانه‌ای، نهادهای مسوول و سازمان‌های حامی خبرنگاران تا چه اندازه برای تنها نماندن آنان در این مسیر مسوولیت می‌پذیرند؟ زیرا فراموش‌شدن یک خبرنگار زن، تنها ازدست‌رفتن یک نیروی رسانه‌ای نیست؛ بلکه خاموش‌شدن صدایی است که برای شنیده‌شدنش سال‌ها تلاش شده است.
خبرنگاران زن در افغانستان برای دیده‌شدن، شنیده‌شدن و ماندن در این حرفه، بهایی فراتر از یک شغل می‌پردازند. اما هیچ زنی نباید برای انجام رسالت خبرنگاری، میان امنیت خود و حق کارکردنش یکی را انتخاب کند. خاموشی خبرنگاران زن، تنها خاموشی یک صدا نیست؛ خاموشی بخشی از حقیقت جامعه است.
