برخی از کارشناسان می‌گویند که مشکلات اقتصادی، فشارهای اجتماعی و محدودیت‌های سیاسی و آموزشی، سبب کاهش ثبت‌نام پسران در دانشگاه‌ها شده است. به باور آنان، اعمال سلیقه‌های خاص در محیط‌های دانشگاهی، اجبار در نوع پوشش، تحمیل دیدگاه‌ها و ایدیولوژی مشخص و نبود فضای آزاد علمی، انگیزه جوانان را برای ادامه تحصیلات عالی کاهش داده است. در همین حال، شماری از دانشجویان خواستار دسترسی به آموزش باکیفیت، فرصت‌های شغلی مناسب، آزادی‌های معقول علمی و محیطی سالم و پویا برای پرورش استعدادها و تحقق اهداف‌شان هستند.
میاگل وثیق، کارشناس امور آموزش، می‌گوید محدودیت‌های آموزشی، تحمیل سلیقه‌های خاص در دانشگاه‌ها، اجبار در نوع پوشش و تحمیل تفکر و ایدیولوژی مشخص، از عواملی‌اند که دانشجویان را بی‌علاقه می‌سازند. به گفته او، نبود فرصت‌های شغلی و روشن‌نبودن آینده تحصیلی و شغلی جوانان، از دیگر عواملی است که آنان را از ادامه تحصیل دلسرد می‌کند.
آقای وثیق می‌گوید: «نبود استادان کادر علمی که ناگزیر به ترک کشور شدند یا از سوی طالبان اخراج شدند، نیز بر ادامه تحصیل دانشجویان تاثیر منفی گذاشته است. افزون بر این، مشکلات اقتصادی و مسوولیت تامین معیشت خانواده، جوانان را ناگزیر می‌سازد میان تحصیل و تامین نیازهای خانواده یکی را انتخاب کنند.»
این کارشناس می‌افزاید: «مشاهده حذف افراد تحصیل‌کرده از ادارات و موسسات، ابهام در آینده شغلی، وجود واسطه و رشوه در روند استخدام و محرومیت دختران، به‌عنوان نیمی از جامعه، از آموزش و تحصیل، از دیگر عواملی است که می‌تواند پسران را نیز از ادامه تحصیل بی‌علاقه سازد. در شرایط کنونی، محرومیت دختران از آموزش و تحصیل و بی‌علاقه‌شدن پسران به ادامه تحصیل، جامعه‌ای بی‌سواد را به بار می‌آورد و افغانستان را برای سال‌ها از پیشرفت عقب نگه می‌دارد.»
آصف ننگ، معین وزارت معارف حکومت پیشین، می‌گوید که وضعیت تحصیلات عالی در افغانستان رو به رکود است و این روند ممکن است در آینده نیز ادامه یابد. به گفته او، کاهش ثبت‌نام دانشجویان در دانشگاه‌ها می‌تواند دلایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی داشته باشد.
آقای ننگ می‌گوید: «در دانشگاه‌های دولتی، رشته‌های مورد علاقه دانشجویان به‌گونه کافی فراهم نیست و تحصیل در دانشگاه‌های خصوصی نیز هزینه‌های بالایی دارد. در شرایط کنونی، بسیاری از جوانان ناگزیرند میان کار و تحصیل یکی را انتخاب کنند. افزون بر این، کمبود امکانات و خدمات آموزشی، به‌ویژه در ولایت‌ها، نیز محسوس است. از سوی دیگر، دانشجویان امید چندانی به آینده ندارند. بسیاری از آنان امیدوار بودند پس از فراغت، در بست‌های مورد نظرشان استخدام شوند؛ اما اکنون با مشاهده نبود رقابت آزاد و کم‌رنگ‌بودن نقش تخصص و استعداد در روند استخدام، ترجیح می‌دهند به‌جای ادامه تحصیل، به دنبال کار و تأمین معیشت خود بروند.»
احمد (مستعار)، دانشجوی دانشگاه کابل، می‌گوید محدودیت‌های وضع‌شده از سوی طالبان، از جمله قیودات بر نوع پوشش دانشجویان، حذف برخی دانشکده‌ها، کاهش ظرفیت پذیرش دانشجو در شماری از دانشکده‌ها و حذف برخی مضامین درسی، از جمله عواملی‌اند که بر علاقه و انگیزه جوانان برای ادامه تحصیل تأثیر منفی گذاشته‌اند.
به گفته او، نبود فرصت‌های شغلی، فقدان چشم‌انداز روشن برای آینده، نبود مرجع قابل اعتماد برای حمایت از دانشجویان، نادیده‌گرفتن حقوق محصلان و بی‌توجهی به افراد تحصیل‌کرده، از دیگر مشکلاتی‌اند که در پنج سال اخیر، نگرانی‌های گسترده‌ای را در میان جوانان برانگیخته‌اند.
این دانشجو می‌گوید: «جوانان به‌طور طبیعی خواهان آزادی و استقلال در عرصه‌های مختلف زنده‌گی هستند؛ چه در زمینه تحصیل و چه در انتخاب نوع پوشش.»
احمد می‌افزاید: «مجموعه این عوامل سبب شده است که علاقه و انگیزه جوانان برای ادامه تحصیلات دانشگاهی کاهش یابد؛ تا جایی که بسیاری از آنان حاضرند دشواری‌های زنده‌گی را تحمل کنند، اما از ادامه تحصیل در دانشگاه‌ها صرف‌نظر کنند. این وضعیت نشان می‌دهد که برای افزایش انگیزه جوانان به تحصیل، باید به آزادی‌های معقول دانشجویان، ارتقای کیفیت آموزش، فراهم‌سازی فرصت‌های شغلی و ایجاد چشم‌اندازی روشن برای آینده آنان توجه جدی شود.»
شاکر (مستعار)، یکی دیگر از دانشجویان، می‌گوید کاهش ثبت‌نام دانشجویان در دانشگاه‌ها تنها یک مساله آموزشی نیست، بلکه بازتابی از مشکلات عمیق اقتصادی و اجتماعی و محدودیت‌های موجود در محیط‌های تحصیلی است.
به گفته او، مشکلات اقتصادی، بیکاری فارغان، محدودیت‌های آموزشی و نبود انگیزه کافی، از عواملی‌اند که علاقه جوانان را به ادامه تحصیل کاهش می‌دهند.
این دانشجو می‌گوید: «از دیدگاه من، دانشگاه تنها مکانی برای دریافت مدرک نیست، بلکه محیطی برای رشد فکری، پرورش شخصیت، تقویت توانایی تحلیل و آماده‌گی برای خدمت به جامعه است. هنگامی که دانشجو احساس کند پس از سال‌ها تحصیل، زمینه مناسبی برای استفاده از دانش و توانایی‌هایش وجود ندارد، طبیعی است که نسبت به آینده تحصیلی خود دچار تردید شود.»
او می‌افزاید: «برای افزایش ثبت‌نام دانشجویان، باید زمینه آموزش باکیفیت، فرصت‌های شغلی، آزادی‌های معقول علمی و محیطی مناسب برای رشد استعدادهای جوانان فراهم شود؛ زیرا سرمایه‌گذاری در دانشگاه‌ها، سرمایه‌گذاری روی آینده یک ملت است و تضعیف آموزش عالی، در واقع به معنای تضعیف توان علمی و تخصصی جامعه خواهد بود.»
این در حالی است که دو نهاد ملل متحد، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و صندوق پولی ملل متحد برای کودکان (یونیسف) در گزارشی زیر نام «وضعیت آموزش افغانستان در سال ۲۰۲۶» گزارش داده است که مشارکت و شمولیت دانشجویان ذکور در دانشگاه‌های افغانستان در سال ۲۰۲۶ در مقایسه با سال ۲۰۱۹ حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
براساس گزارش، در سال روان حدود ۲۰۸ هزار دانشجوی مرد در مراکز تحصیلات عالی ثبت‌نام کرده‌اند؛ در حالی که شمار آنان در سال ۲۰۱۹ حدود ۳۰۶ هزار تن تخمین شده است.
