انجام وظیفه اساسی روزنامهنگاری، یعنی گردآوری واقعیتها و تایید اطلاعات، هر روز دشوارتر میشود و همزمان، خطرات آن نیز بهطور چشمگیری افزایش یافته است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، فضای کاری روزنامهنگاران به سطحی تیره و بیسابقه در دهههای اخیر رسید؛ وضعیتی که نشاندهنده تشدید هماهنگ خشونت، ارعاب و سانسور است.
بافت جوامع زیر فشار کارزارهای عمدی و سازمانیافته برای تضعیف حقیقت – که سنگبنای واقعیت مشترک ماست – از هم میپاشد. در چنین شرایطی نیازی به اثبات نادرستی یک موضوع نیست؛ کافی است بیوقفه اتهامزنی کنید، بذر تردید بکارید و روایتهای توطئهآمیز را ترویج کنید. در ادامه، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی بخش بزرگی از این روند را پیش برده و تکمیل خواهد کرد. برای خبرگزاری فرانسه، یک نهاد بینالمللی با تیمهای گزارشگری در سراسر جهان، آمارها نگرانکننده است: در شش ماه نخست امسال، ۲۵ رویداد جدی ثبت شد که خبرنگاران این نهاد را درگیر کرد؛ رقمی که از مجموع رویدادهای ثبتشده در سال ۲۰۲۴ فراتر میرود. با این حال، این موارد شامل حمله، بازداشت، اخراج یا فرار خبرنگاران برای حفظ جانشان، تنها بخش کوچکی از ابعاد گستردهتر حمله جهانی به حق دسترسی آزادانه مردم به اطلاعات را بازتاب میدهد.
گستره خشونت و ارعاب علیه روزنامهنگاران در حال افزایش است. این وضعیت با ظهور شیوههای استبدادی و لفاظیهای پوپولیستی که آشکارا مطبوعات را هدف قرار میدهند، تشدید شده است. مصونیت روبهگسترش نیروهای امنیتی و نظامی – که با پیامهای سیاسی رهبران خود جسورتر شدهاند – حملات فزیکی به خبرنگاران را به امری عادی بدل کرده است. این پدیده تنها محدود به رژیمهای بهاصطلاح بیثبات نیست؛ بلکه در دموکراسیهای تثبیتشده و کشورهایی با پیشینه طولانی آزادی مطبوعات نیز مشاهده میشود؛ امری که به تغییر خطرناک در هنجارهای جهانی اشاره دارد.
روزنامهنگاران بهطور سنتی در تظاهرات و رویدادهای عمومی خود را معرفی میکردند، با این باور که این شناسه نوعی محافظت و مشروعیت به همراه دارد. اما امروز همین شناسهها به اهداف حمله بدل شدهاند. در سال گذشته، خبرنگاران ما در کشورهای مختلفی چون ترکیه، آرژانتین و ایالات متحده امریکا، با وجود معرفی آشکار بهعنوان نمایندهگان رسانه، به اشکال خشونتآمیز هدف قرار گرفتند. همه آنان معتقدند که صرفاً به دلیل روزنامهنگار بودن مورد حمله قرار گرفتهاند.
در بخشهای گستردهای از جهان، روزنامهنگاری عملاً در حال ناپدید شدن است. تهدیدها و ارعابها به مرحلهای رسیدهاند که قابل مدیریت نیستند. خبرنگاران ما ناگزیر به فرار از سراسر منطقه ساحل در غرب افریقا و همچنین کشورهایی در امریکای مرکزی مانند نیکاراگوا و السالوادور شدهاند. در بخشهایی از اروپای شرقی و مرکزی نیز تاییدکنندهگان حقایق با تهدیدهای مکرر به مرگ و کارزارهای سازمانیافته برای ارعاب و خاموشسازی روبهرو هستند.
پیامها اغلب از بالاترین سطوح سیاسی صادر میشود. در سال گذشته، ریاست جمهوری آرژانتین در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما به اندازه کافی از روزنامهنگاران نفرت نداریم». مجمع روزنامهنگاری آرژانتین در همان سال ۱۷۹ مورد حمله علیه کارکنان رسانهها را ثبت کرده است.
در غزه، کمیته حفاظت از روزنامهنگاران اعلام کرده که طی دو سال گذشته نزدیک به ۲۰۰ خبرنگار کشته شدهاند. این کمیته به بیش از ۲۰ رویداد اشاره کرده که در آنها خبرنگاران عمداً هدف قرار گرفتهاند. برخی خبرنگاران خبرگزاری فرانسه در غزه میگویند که از پوشیدن جلیقه ضدگلوله خودداری میکنند، زیرا بیم دارند این اقدام آنان را بیشتر در معرض هدف قرار دهد. آنها همچنین گفتهاند که مردم نیز از نزدیک شدن به خبرنگاران پرهیز میکنند، چون باور دارند خبرنگاران خود هدف هستند.
با این حال، شاید قابل توجهترین نکته این باشد که چه تعداد اندکی از دولتها در کشورهایی که سابقه بهرهمندی از آزادی مطبوعات داشتهاند، حاضرند برای دفاع از حقیقت، واقعیت و آزادی رسانهها صدای خود را بلند کنند. بسیاری از خبرنگاران شجاع و متعهد، امروز خود را بهشدت تنها احساس میکنند. این حملات علیه روزنامهنگاری و کارزارهای تضعیف حقیقت در حالی شدت یافته که مدیریت زندهگی دیجیتال ما بهطور فزاینده به ابزارهای نیرومند هوش مصنوعی مولد منتقل میشود. ظرفیتهای این فناوری برای دانشافزایی و پیشرفت بشر چشمگیر است، اما همزمان شاهدیم که چگونه از آن برای آلودن فضای اطلاعاتی با حجم انبوهی از محتوای نادرست و جعلی استفاده میشود.
بسیاری این شرایط را یک نقطه عطف میدانند. اکنون عادی شده است که مردم درباره زیستن در «دنیای پساحقیقت» سخن بگویند. روزنامهنگاری کامل و بیعیب نیست و همیشه بدون خطا عمل نخواهد کرد. اما تعهد صادقانه به گردآوری اطلاعات و جستوجوی حقیقت، برای سلامت جوامع ما حیاتی است. امروز بیش از هر زمان دیگری باید از حقیقت دفاع کرد؛ چرا که هیچ جایگزینی برای آن وجود ندارد.
نویسنده: فیل چتویند، مدیر خبرهای جهانی، خبرگزاری فرانسه (AFP)
یادداشت: این مقاله برای کمپاین «روز جهانی خبر» نگاشته شده است. راهاندازی این کمپاین برای برجسته کردن ارزش روزنامهنگاری است، که توسط مجمع جهانی ویراستاران (WAN-IFRA)، پروژه Koninuum، و بنیاد روزنامهنگاری کانادا سازماندهی شده است.
