یادداشت: نازنین ولی، برنده جایزه ممتاز مکتب تجارت روم و دانشجوی پذیرفته‌شده این مکتب در مقطع ماستری، فارغ‌التحصیل رشته روان‌شناسی از دانشگاه امریکایی آسیای مرکزی است. او در حوزه‌های روزنامه‌نگاری، حمایت از زنان مهاجر، تولید برنامه‌های علمی به زبان‌های فارسی و پشتو و آموزش دیجیتال فعالیت داشته است. نازنین در سال‌های اخیر به حوزه هوش مصنوعی و پیوند آن با روان‌شناسی نیز علاقه‌مند شده است. در این قسمت، با نازنین درباره مسیر زنده‌گی و تحصیل، تجربه مهاجرت، نگاهش به جهان، فعالیت‌های رسانه‌ای و دستاوردهای وی گفت‌وگو کرده‌ایم.
۸صبح: برخلاف معمول، دوست دارم گفت‌وگو را با دستاورد اخیرتان آغاز کنیم؛ دستاوردی که برای همه ما دختران افغانستان بسیار ارزشمند است. اولاً به شما تبریک می‌گویم. بدون شک شما شایسته این جایزه هستید. از روند پذیرش و انتخاب برنده این جایزه بگویید. چه کسانی در این روند دخیل بودند و چه کسان دیگری ممکن بود این جایزه را دریافت کنند؟ خوشبختانه شما برنده شدید. این جایزه برپایه کدام معیارها اعطا می‌شود و چه اهمیتی دارد؟ در کل، از روند پذیرش‌تان در دانشگاه و انتخاب‌شدن‌تان به‌عنوان برنده این جایزه بگویید.
ولی: تشکر از سوال شما. جایزه‌ای که من دریافت کردم، به‌شکل یک تخفیف برای دستیابی به تحصیلات ماستری در رشته هوش مصنوعی و تکمیل‌کردن دروس این رشته است. معمولاً وقتی افراد برای آموزش در رشته هوش مصنوعی درخواست می‌دهند، از میان کسانی که پذیرفته می‌شوند، چند نفر محدود جایزه دریافت می‌کنند. این جایزه‌ها با درنظرداشت کارکردهای قبلی افراد، وضعیت جهانی و معیارهای دیگر اعطا می‌شوند و بر این اساس یک نفر انتخاب می‌شود.
در رشته هوش مصنوعی دو جایزه داشتند و در رشته‌های دیگر هم جایزه‌هایی برای زنان و برای کسانی که زودتر درخواست می‌دهند، درنظر گرفته شده بود. فکر می‌کنم مکتب تجارتی چهار تا پنج جایزه برای دانشجویان اختصاص داده است. جایزه‌ای که من دریافت کردم، به نام «گو گلوبل اینسنتیف/Go Global Incentive Grant» است. این جایزه به کسانی اعطا می‌شود که می‌خواهند در سطح بین‌المللی کار کنند، دستاوردهایی فراتر از یک یا دو کشور دارند و تلاش می‌کنند در سطح بین‌المللی و فراتر از مرزها تاثیرگذار باشند. همچنان این امید وجود دارد که دریافت‌کننده‌گان این جایزه بتوانند رهبران آینده در سطح جهانی باشند و برای دنیا و در کل برای بشریت خدمتی انجام دهند.
خوشبختانه، با درنظرداشت پایداری و تلاش‌هایم و کارکردهایی که قبلاً در افغانستان، آلمان، قرغیزستان و کشورهای دیگر داشتم، تصمیم گرفتند که جایزه «گو گلوبل اینسنتیف» امسال به من داده شود. با این جایزه می‌توانم بخش بزرگی از هزینه‌های آموزش خود را با تخفیف ویژه و پرداخت کم‌تر تامین کنم و به تحصیلم ادامه بدهم.
من فکر می‌کنم این جایزه اهمیت زیادی دارد؛ به‌خاطر اینکه افغانستان در زمانی که ما در آن‌جا زنده‌گی می‌کردیم و بزرگ شدیم، یک کشور جنگ‌زده بود و شرایط آموزشی طوری بود که آموزش‌دیدن برای یک دختر بسیار دشوار بود.
حالا وقتی برای پذیرش در یک دانشگاه درخواست می‌دهیم، به‌ویژه در این مورد، با ما مانند سایر دانش‌آموزان و دانشجویان برخورد می‌شود؛ یعنی تمام پیش‌نیازهای یک رشته را درنظر می‌گیرند، بدون اینکه توجه کنند چه کسی از کدام کشور آمده و چه مشکلاتی را پشت سر گذاشته است. آن‌ها متقاضیان را به‌صورت مقایسه‌ای ارزیابی می‌کنند و کسی را انتخاب می‌کنند که عمل‌کرد بهتری داشته باشد. به همین خاطر، فکر می‌کنم این جایزه اهمیت زیادی دارد؛ چون با وجود مشکلاتی که در داخل افغانستان داشتیم، خوشبختانه توانستیم به‌عنوان زنی از افغانستان تا این‌جا برسیم و به‌نوعی صدای زنان افغانستان را به این مکتب تجارتی برسانیم.
همچنین، این فرصت زمینهای را فراهم می‌کند تا یک دختر افغان، چه خودم باشم و چه در آینده دختران دیگری، بتواند در این مکتب تجارتی آموزش ببیند. امیدوارم دختران دیگری هم در آینده این فرصت را پیدا کنند و دست‌کم ازطریق این مکتب تجارتی، استعدادهای زنان افغانستان معرفی شود؛ اینکه آن‌ها چه توانایی‌هایی دارند و در صورتی که شرایط برای‌شان مساعد باشد و صدای‌شان شنیده شود، تا کجا می‌توانند پیش بروند.
۸صبح: بدون شک، دستاوردهای فردی، هرچند نمادین هم باشند، از سطح فرد فراتر می‌روند و به‌نحوی می‌توانند به کل جامعه کمک کنند. حتا اگر فقط معرفی استعدادها و توانایی‌ها باشد، باز هم می‌تواند تاثیرگذار باشد. می‌شود برای ما بگویید در لحظه‌ای که از دریافت جایزه باخبر شدید، واکنش نخست‌تان چه بود؟ برای شما که مسیر طولانی را از افغانستان تا آلمان سپری کرده‌اید، این موفقیت چه احساسی داشت و چه معنایی پیدا کرد؟
ولی: در کل، پیش‌از این هربار که به دستاوردی می‌رسیدم، بسیار خرسند می‌شدم. اما این بار واکنش اولیه‌ام به‌شکلی بود که می‌گویند آدم برای چند ثانیه یخ می‌زند. من واقعاً برای چند ثانیه یخ زده بودم. می‌خواستم احساس خودم را پیدا کنم؛ اینکه آیا خرسند هستم یا مغموم؟ در آن لحظه چه احساسی دارم؟ خودم نمی‌توانستم احساسم را تشخیص بدهم و آن را در قالب کلمات بیان کنم. به‌خاطر اینکه درعین‌حال، برای خودم بسیار خرسند بودم که با وجود دهه‌ها مهاجرت و دشواری‌هایی که پشت سر گذاشته‌ام، یک فرصت آموزشی پیدا کرده‌ام. وقتی می‌بینم وضعیت کسانی که از کشورهای اروپایی نیستند و پیشینه مهاجرت دارند، تا چه اندازه در اروپا تغییر کرده و زمینه‌های بیش‌تری برای‌شان فراهم شده است، برایم خوشحال‌کننده است. با وجود همه این چالش‌ها، وقتی خودم یک فرصت آموزشی خوب پیدا کردم، خرسند بودم.
اما درعین‌حال، درد عجیبی را هم احساس می‌کردم؛ اینکه این شرایط برای ما مساعد شده است، اما متاسفانه میلیون‌ها زن و دختر در داخل افغانستان هنوز برای ابتدایی‌ترین حقوق و کرامت انسانی خود منتظرند. به همین خاطر، در ابتدا احساسات بسیار متناقضی داشتم و نمی‌دانستم باید چه احساسی داشته باشم. اما بعداً به این فکر کردم که چگونه می‌توانم این خوشحالی را با زنان افغانستان شریک شوم و در کنار آنان تجلیل کنم.
به همین دلیل، تصمیم گرفتم رشته‌ای را که در آن تحصیل می‌کنم، سند قراردادی‌ام و همچنین جایزه‌ای را که دریافت کرده‌ام، همه را به زنان و دختران افغانستان، به‌ویژه دخترانی که در داخل کشور هستند و هنوز امید دارند در بخش فناوری و هوش مصنوعی آموزش ببینند، تقدیم کنم.
۸صبح: بسیار عالی. خوب است از دوران کودکی‌تان هم صحبت کنیم. شما در دوره نخست حاکمیت طالبان به دنیا آمدید؛ دوره‌ای که مانند دوره امروز، برای مردم افغانستان، به‌ویژه زنان، بسیار دشوار بود و با محدودیت‌های زیادی روبه‌رو بودند. می‌شود از فضای خانواده‌گی و محیطی که در آن پرورش یافتید قصه کنید؟ در کل، چه خاطراتی از آن زمان در ذهن‌تان باقی مانده که هنوز تصاویرشان برای‌تان زنده و روشن است؟
ولی: من زمانی به دنیا آمدم که رژیم نخست طالبان حاکم بود. به‌دنیا آمدن من به‌عنوان یک نوزاد و بعداز آن، به‌عنوان یک کودک‌دختر، در آن شرایط هیچ جایگاهی نداشت. حتا انسانیت و خود انسان هم در آن دوره جایگاه درستی نداشت. دوره نخست طالبان برای تمام دنیا با تصویری از زنی شناخته می‌شود که در استدیوم فوتبال به او شلیک شد. به‌نظر من، برای یک کودک، دیدن چنین صحنه‌هایی تصویر بسیار هولناکی از دنیا می‌سازد. از آن دوره، خاطرات خیلی خوبی ندارم، به‌ویژه اینکه چیزهای زیادی را به یاد نمی‌آورم. خوشبختانه چیزهای زیادی از آن زمان در خاطرم نمانده است. اما این را می‌توانم بگویم که حتا اگر حافظه انسان، آن دوره را به یاد نداشته باشد، احساسات و تجربه‌هایی که در آن زمان از سر گذرانده است، به‌نحوی در وجودش می‌ماند.
با دوباره آمدن طالبان، احساس کردم تمام آن تروماهای کودکی و چیزهایی که وجودم از آن زمان به یاد داشت، دوباره برایم تازه شد؛ آن هم در شرایطی که امروز زنان افغانستان وضعیت بدتری را تجربه می‌کنند. در آن زمان، در داخل خانه، پدرجانم و اعضای خانواده بسیار تلاش می‌کردند که با حداقل امکاناتی که در دسترس داشتیم، خواندن و نوشتن را یاد بگیریم. انگلیسی می‌خواندیم. خواهران بزرگ‌ترم، خانم‌های برادرم و همه ما به‌نحوی تلاش می‌کردیم که آموزش ببینیم.
کورس‌هایی وجود داشت که به‌شکل پنهانی برگزار می‌شدند. برای مثال، بعضی موسسات صنف‌های طب برگزار کرده بودند. خواهرم و خانم برادرم به آن صنف‌ها می‌رفتند و در بخش دواخانه و «مدیسن» کار می‌کردند. به‌شکلی تلاش می‌کردیم راهی برای زنده‌گی و آینده خود پیدا کنیم. اما متاسفانه تمام این کارها خطرهای خود را هم به همراه داشت. همین موضوع باعث شد که در آخرین روزهای رژیم نخست طالبان، مجبور شویم به‌شکل غیرقانونی از افغانستان خارج شویم و به پاکستان مهاجرت کنیم. به این ترتیب، در همان خُردسالی، مسیر دشوار و تلخ مهاجرت را هم تجربه کردم.
از همین خاطر، آن‌چه امروز در داخل افغانستان می‌گذرد را با تمام وجودم احساس می‌کنم و می‌توانم درد زنان را درک کنم. برای من، این وضعیت مثل آن است که دوباره همان دوره دردناک طفولیت را تجربه می‌کنم.
۸صبح: شما در کودکی تجربه مهاجرت هم داشتید و درعین‌حال، در محیطی زنده‌گی می‌کردید که زنان تلاش می‌کردند فضایی برای خودشان پیدا کنند؛ حتا اگر این فضا به‌شکل زیرزمینی و پنهانی بود. این نکته بسیار مهمی است که متاسفانه درباره آن کم‌تر صحبت شده است. ما از دوره نخست طالبان روایت‌های زیادی درباره محدودیت‌ها داریم، اما برخلاف امروز، آن زمان دختران دسترسی چندانی به رسانه‌های اجتماعی و امکانات نشر روایت‌های شخصی نداشتند. امروز دختران خودشان می‌نویسند، مطالب‌شان را نشر می‌کنند، وبلاگ می‌سازند و ازطریق شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های آنلاین صدای خود را به گوش دیگران می‌رسانند. اما در آن زمان، به‌دلیل نبود دسترسی به چنین امکاناتی، روایت‌های کم‌تری از زنده‌گی زنان و تلاش‌های پنهانی آنان داریم. تشکر که این بخش از تجربه‌تان را با ما شریک ساختید.
می‌شود از آرزوهای دوران کودکی‌تان بگویید؟ آیا نازنینی که امروز هستید، همان کسی بود که در کودکی تصور می‌کردید؟ آیا از همان زمان می‌دانستید که در آینده می‌خواهید کارهای شوید؟ شما از همان ابتدا با قلم و کتاب بزرگ شدید و خانواده‌تان تلاش می‌کرد که درس بخوانید و آموزش ببینید. آیا در آن زمان هم به ادامه تحصیل و مسیر شغلی آینده‌تان فکر می‌کردید؟
ولی: من در کل انسان بسیار جست‌وجوگری هستم. هرچند روز ممکن است دیدگاه‌هایم تغییر کند، اما همیشه می‌خواهم چیز دیگری بدانم، چیز تازه‌ای یاد بگیرم و هر چیزی را که به ذهنم می‌آید و فکر می‌کنم باید بیاموزم، دنبال کنم. مثلاً می‌خواهم بدانم این رشته چه چیزهایی برای آموختن دارد؛ بعد به‌دنبال آن می‌روم و یاد می‌گیرم. از همین خاطر، از دوران طفولیت تا حالا دیدگاه مشخصی نداشتم که بخواهم فقط همان مسیر را دنبال کنم؛ اینکه در کودکی چه می‌خواستم و در نهایت همان شدم. بلکه از نخستین روزهایی که به یاد دارم، چیزی که میان آن زمان و امروز برایم مشترک مانده است، علاقه به آموختن است. از آن زمان دوست داشتم یاد بگیرم و هنوز هم دوست دارم بیاموزم. فقط رشته‌ها و مهارت‌هایی که می‌خواهم یاد بگیرم، تغییر می‌کنند.
فکر می‌کنم برای خانواده ما و خودم، آموزش نوعی مقاومت در برابر تمام مشکلات و سختی‌هایی بود که در افغانستان با آن مواجه می‌شدیم. پدرجانم تمام توجه خانواده را روی درس و آموزش ما متمرکز کرده بود و تاکید داشت که باید درس بخوانیم و آموزش ببینیم. در روان‌شناسی اصطلاحی داریم به‌نام Selective Attention؛ یعنی «توجه انتخابی». انسان توجه خود را روی یک موضوع متمرکز می‌کند و ممکن است متوجه موضوعات دیگر نشود یا آن‌ها را کم‌تر ببیند. فکر می‌کنم پدرم همین روش را استفاده می‌کرد. او توجه ما را بیشتر به تحصیل معطوف ساخته بود و به این ترتیب، کم‌تر متوجه رویدادهای ناگواری می‌شدیم که در محیط اطراف و در افغانستان اتفاق می‌افتاد. خوشبختانه این روش تاثیر خوبی بر ما داشت.
از روزهای اول، بسیار دوست داشتم شعر بنویسم؛ هرچند درباره این علاقه‌ام زیاد صحبت نکرده‌ام. هنوز هم بسیار دوست دارم شعرهای مولانا را دکلمه کنم و بخوانم. گاهی خودم هم چیزهایی می‌نویسم، اما در حدی نیست که بگویم شاعر هستم. فقط نوشته‌هایی هستند که خودم دوست دارم آن‌ها را بنویسم و برای خودم نگه دارم. در کودکی بسیار دوست داشتم پولیس شوم. شاید این علاقه به‌خاطر وضعیت آن روزهای زنده‌گی ما در افغانستان بود؛ زمانی که طالبان حاکم بودند و پس از آن هم در دوره حکومت انتقالی، مشکلات امنیتی زیادی در کشور وجود داشت. بعد از آن، آهسته‌آهسته به رشته ژورنالیسم علاقه‌مند شدم، سپس روان‌شناسی و حالا هم فناوری و هوش مصنوعی. فکر می‌کنم مسیر زنده‌گی انسان را شکل می‌دهد و برای من هم همین‌طور بوده است. در مراحل مختلف زنده‌گی به حوزه‌های علمی متفاوتی علاقه‌مند شدم و خواستم آن‌ها را یاد بگیرم. در حال حاضر هم به دنیای تکنولوژی، به‌ویژه هوش مصنوعی، بسیار علاقه‌مند هستم.
می‌توانم بگویم که به نوعی مدیون همین وضعیت افغانستان هستم؛ چون پس از سقوط حکومت جمهوریت، توانستم ازطریق انترنت برای خانم‌هایی که در داخل افغانستان بودند، بعضی دوره‌های آموزشی را برگزار کنم. به همین دلیل، درک کردم که دسترسی انسان به فناوری و ابزارهای دیجیتال چقدر مهم است و اینکه افراد باید درباره این ابزارها معلومات درست داشته باشند. یکی از دوره‌هایی که برای زنان برگزار می‌کردم، درباره امنیت دیجیتال بود. متوجه شدم که چقدر مهم است انسان بتواند ازطریق ابزارهای دیجیتال از امنیت خود محافظت کند و درباره فناوری معلومات کافی داشته باشد تا در دنیای امروزی از خودش مراقبت کند. به همین دلیل، بیشتر به‌سمت فناوری رفتم، درباره آن معلومات به‌دست آوردم و درنهایت به موضوعات مرتبط با هوش مصنوعی رسیدم. امروز هم به این حوزه و زیرشاخه‌های آن علاقه‌مند هستم.
۸صبح: بسیار عالی. شما در ابتدا روان‌شناسی را در دانشگاه کابل آغاز کردید، اما تحصیل‌تان در آن‌جا ادامه پیدا نکرد و بعداز دریافت بورسیه، راهی دانشگاه امریکایی آسیای مرکزی شدید. حالا هم به فناوری و هوش مصنوعی علاقه‌مند شده‌اید. وقتی پیشینه کاری و تحصیلی شما را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که ترکیبی از تجربه‌های مختلف دارید و این تجربه‌ها به‌نوعی با هم ارتباط پیدا کرده‌اند و به مسیری که امروز دنبال می‌کنید، شکل داده‌اند.
این علاقه به هوش مصنوعی چگونه شکل گرفت؟ به‌ویژه اینکه از روان‌شناسی به‌سمت هوش مصنوعی آمدید. چه ارتباطی میان شناخت مغز انسان و هوش مصنوعی می‌بینید؟ باتوجه‌به اینکه روان‌شناسی خوانده‌اید و حالا می‌خواهید این حوزه را به‌شکل اکادمیک دنبال کنید، چه چیزی شما را به این مسیر علاقه‌مند ساخت؟
ولی: بسیار تشکر از اینکه ترکیب کارهای گذشته من را با چنین دید مثبتی تشریح کردید. واقعاً مهم است که انسان درک کند هر رشته چگونه می‌تواند به او توانایی بیاموزد تا رشته بعدی را هم یاد بگیرد. من در ابتدا روان‌شناسی را به این دلیل انتخاب کردم که بسیار به فعالیت ارگان‌های بدن، به‌ویژه مغز، علاقه‌مند بودم. به رشته بیولوژی و رفتار انسان‌ها علاقه داشتم. برایم جالب بود که چرا انسان‌ها به‌شکل‌های متفاوت رفتار می‌کنند و چرا رفتار انسان‌ها باعث شده است دنیا به‌شکل امروزی باشد. مثلاً چرا انسان تا حدی از خودش دور می‌شود که به انسان دیگری حمله می‌کند؟ چگونه می‌توانیم این رفتارها را کنترل کنیم؟ چگونه می‌توانیم رفتار انسان‌ها را به‌شکلی مدیریت کنیم که به‌نفع بشریت باشد؟
بعداز آن، در جریان درس‌های روان‌شناسی آموختیم که هوش در ذهن انسان چگونه تولید می‌شود، حافظه چگونه کار می‌کند و انسان چگونه چیزی را یاد می‌گیرد. همچنین درباره این موضوع آموختیم که رفتارهای شناختی انسان چگونه شکل می‌گیرند.
وقتی بعداً با هوش مصنوعی آشنا شدم و دیدم که این فناوری به‌نوعی بازتولید همان سیستم‌هایی است که در وجود انسان قرار دارند، برایم بسیار جالب شد. چون ما تا آن زمان در روان‌شناسی بیشتر روی شناخت رفتار انسان کار می‌کردیم، اما هوش مصنوعی مرحله دیگری از این موضوع است؛ اینکه این سیستم را به‌کار بیندازیم و بازتولید کنیم که در یک هوش مصنوعی، هوش چگونه تولید شود، حافظه آن چگونه کار کند و چه چیزهایی را می‌توانیم به آن آموزش بدهیم.
تمام این موضوعات برایم بسیار جالب شد و باعث شد بخواهم در این زمینه درس بخوانم. فعلاً رشته‌ای را که انتخاب کرده‌ام، باید دقیق‌تر مشخص کنم. موضوع اصلی آن این است که چگونه می‌توانیم استراتژی‌ها و پالیسی‌هایی بسازیم تا در استفاده از هوش مصنوعی به انسان‌ها ضرر نرسد و بتوانیم این فناوری را به شکلی به نفع بشریت به کار بگیریم.
۸صبح: باتوجه‌به شرایطی که در آن قرار داریم، به‌نظر می‌رسد شناخت این فناوری و استفاده درست از آن برای ما ضروری است؛ به‌ویژه با سرعتی که هوش مصنوعی در حال پیشرفت است و جنگ‌هایی که میان قدرت‌های بزرگ جریان دارد. اگر درباره افغانستان صحبت کنیم، باتوجه‌به شرایطی که امروز با آن مواجه هستیم، شما چه فرصت‌ها و خطرهایی را تشخیص می‌دهید؟ به‌ویژه برای زنان و دخترانی که دسترسی محدودی به آموزش و فناوری دارند؟
ولی: در هر بخشی که درباره افغانستان صحبت کنیم، وضعیت فعلی کشور می‌تواند تاثیرات ناگواری بر زنده‌گی نه‌تنها زنان و دختران، بلکه بر زنده‌گی هر انسانی در این کشور داشته باشد و آهسته‌آهسته تاثیرات دیگری بر تمام مردم دنیا نیز بگذارد. به‌خاطر اینکه، همان‌طور که می‌گویند: «بنی‌آدم اعضای یکدیگرند»، ما در دنیا هم مانند یک بدن هستیم. هر وقتی که یکی از اعضای بدن ما تخریب می‌شود، این امکان وجود دارد که فشار بر اعضای دیگر بیشتر شود و آن‌ها را هم تحت تاثیر قرار دهد. فکر می‌کنم وضعیت فعلی افغانستان به جایی می‌رسد که به‌نوعی جامعه و سیستم‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن، از هرلحاظ به‌سوی فلج‌شدن پیش می‌روند. زمانی که افغانستان به‌عنوان کشوری که خودکفا نیست و نمی‌تواند مشکلات خود را حل کند، در جهان حضور داشته باشد، به هرحال، فشار بر کشورهای منطقه و فرامنطقه هم بیشتر احساس خواهد شد.
متاسفانه افغانستان در طول بیست‌وچند سال اخیر هم خودکفا نبود، اما تا حدی تلاش می‌شد که این کشور به خودکفایی برسد. استعدادهای خوبی پرورش داده می‌شدند تا برای کشور کار کنند و بتوانند وضعیت افغانستان را تغییر دهند. شما فکر کنید در کشوری که بیش‌ترین بخش جمعیت آن را زنان تشکیل می‌دهند، ما همین بخش بزرگ جمعیت را کاملاً فلج می‌سازیم و هیچ نوع دسترسی به امکانات برای‌شان نمی‌دهیم؛ حتا به اکسیژنی که بتوانند در یک پارک تفریحی از آن استفاده کنند. در چنین شرایطی، چه انتظاری می‌توانیم داشته باشیم؟
فناوری و موضوعات دیگر، به‌نظر من، بحث‌های بعدی هستند. وقتی در افغانستان هنوز درباره موضوعاتی بحث می‌کنیم که اصلاً نباید نیاز به توضیح‌دادن آن‌ها برای یک انسان باشد و یک انسان عادی باید خودش آن‌ها را درک کند، وضعیت نگران‌کننده است. وقتی از دینی صحبت می‌کنیم که با کلمه «اقرأ» آغاز می‌شود، فکر می‌کنم اصلاً نیازی نیست برای یک انسان توضیح بدهیم که چرا یک زن باید آموزش ببیند. اما وقتی انسان‌ها خودشان را در چنین وضعیتی قرار می‌دهند، تا حدی که چشم‌های‌شان را می‌بندند و گوش‌های‌شان را کر می‌کنند و همین موضوع را هم به بحث و ابزار فشار سیاسی تبدیل می‌کنند، فکر نمی‌کنم بتوانیم به وضعیت چندان امیدوار باشیم.
تنها چیزی که فعلاً به من دلگرمی می‌دهد، تلاش و مقاومت مردم داخل افغانستان است؛ مردمی که با هر شرایطی، کوشش می‌کنند از کم‌ترین امکانات موجود استفاده کنند و برای خود راه‌هایی پیدا کنند تا از این وضعیت بیرون شوند. اما وقتی یک مشکل عمومی و مربوط به کل کشور باشد، تلاش‌های فردی، مثلاً تصمیم یک نفر برای ادامه تحصیل یا چند اقدام نمادین، هرچند ارزشمند باشند، در برابر تخریب بزرگی که اکنون در افغانستان صورت می‌گیرد، بسیار کوچک می‌نمایند. از همین خاطر، فکر می‌کنم برای اینکه واقعاً به وضعیت افغانستان امیدوار باشیم، به اقدامات و کارهای بیش‌تری نیاز داریم.
۸صبح: صحبت‌های شما و آشنایی‌تان با پیشرفت‌های دنیای فناوری نشان می‌دهد که ما چقدر از این پیشرفت‌ها عقب مانده‌ایم و چقدر زمان نیاز داریم تا خودمان را به جایگاهی برسانیم که باید امروز در آن می‌بودیم. این فاصله بسیار بزرگ است. همان‌طور که گفتید، چند نمونه از میان میلیون‌ها نفر که امکان آموزش آنلاین یا دسترسی به امکانات دیگر را دارند، بیشتر استثنا هستند و شاید نتوانند به‌شکل گسترده به کل جامعه کمک کنند.
شما هم در حوزه روان‌شناسی تحصیل کرده‌اید، هم وارد حوزه هوش مصنوعی شده‌اید و در رسانه‌ها نیز کار کرده‌اید. از صحبت‌های‌تان شنیدم که یک زمانی علاقه‌مند به ژورنالیسم بودید و در این حوزه کار کردید. می‌شود از این علاقه و تجربه‌های اولیه‌تان برای ما بگویید؟ چه چیزهایی از آن زمان به یاد دارید؟ در چه شرایطی کار می‌کردید و تجربه‌تان چگونه بود؟
ولی: بله، من تقریباً ده سال تجربه کار در رسانه‌های افغانستان را دارم؛ هم در داخل افغانستان و هم این‌جا با یک رسانه آلمانی. فکر می‌کنم در اوایل، وقتی واقعاً به رشته ژورنالیسم علاقه‌مند شدم، بیشتر هدفم این بود که روی واقعیت‌های درون جامعه افغانستان کار کنم و میان آن‌چه در افغانستان خوب است و آن‌چه در جامعه افغانستان به‌خوبی دیده می‌شود، پیوندی ایجاد کنم. از همین خاطر، بیشتر می‌خواستم روی این جنبه‌ها کار کنم. در ابتدا به‌عنوان خبرنگار ورزشی کارم را با شبکه ورزش سه آغاز کردم. آن زمان بسیار خرسند بودم که در رشته‌ای کار می‌کنم که خودم هم بخشی از آن بودم؛ چون خودم هم در تیم ملی جوانان بسکتبال افغانستان ورزش می‌کردم.
درعین‌حال، فکر می‌کردم در آن زمان، مثلاً در سال ۲۰۱۳، ورزش یکی از زمینه‌هایی بود که برای مردم افغانستان روزنه امید شده بود. به‌شکلی، ورزش جایی بود که جوانان افغانستان می‌توانستند از آن طریق صدای خود را به میدان بین‌المللی برسانند و در میدان‌های بین‌المللی به‌نام افغانستان افتخار کسب کنند. از همین خاطر، بسیار علاقه‌مند بودم که بتوانیم خبرهای خوب و خوش را برای مردم افغانستان نشر کنیم.
تا امروز هم که کار می‌کنم، بیشتر روی همین موضوع تمرکز دارم؛ اینکه وقتی خبر می‌نویسیم یا گزارش نشر می‌کنیم، باید فکر کنیم مخاطب ما کیست و تا چه اندازه روان او را تحت تاثیر قرار می‌دهیم. باید کوشش کنیم به‌شکلی عمل نکنیم که دوباره برای انسان‌ها، تروما بسازیم یا باعث شویم تروماهای‌شان را دوباره تجربه کنند. باید میان خبرهای مثبت و خبرهایی که می‌توانند غمگین‌کننده باشند، توازن خوبی وجود داشته باشد.
به همین خاطر، در آن زمان بسیار علاقه‌مند بودم که در بطن انفجارها و ناامنی‌های افغانستان، خبرهای خوبی برای مردم کشور نشر کنم. پس‌از آن، با تلویزیون آریانا و آریانا نیوز در کابل کار کردم. این‌جا هم با شبکه دویچه‌وله کار می‌کردم، اما فعلاً دیگر با آن‌ها همکاری ندارم. بیشتر می‌خواهم روی کارهایی تمرکز داشته باشم که وابسته‌گی زیادی به نهادها نداشته باشند؛ به‌خاطر اینکه برای خودم زمان بیش‌تری پیدا کنم و روی درس‌هایم تمرکز داشته باشم.
فعلاً باید بگویم که در رخصتی مادری هستم و یک نوزاد تازه دارم که بیشتر روی او تمرکز کرده‌ام. از همین خاطر، یک وقفه کوتاه در دنیای کاری خود دارم، ولی برای درس‌هایم فکر می‌کنم فرصت کافی دارم. به‌تازه‌گی یک پادکست را هم آغاز کرده‌ام که درباره زنان افغانستان است. قرار است در آن، میزبان تعدادی از زنان افغانستان باشیم که داستان‌های‌شان بتواند روزنه امیدی برای زنان داخل افغانستان باشد و درسی برای آن‌ها داشته باشد تا بدانند چگونه می‌توانند مقاومت خود را تقویت کنند. این‌ها کارهایی است که تا حالا انجام داده‌ام و امیدوارم در آینده، ان‌شاءالله، کارهای بهتر و بزرگ‌تری داشته باشیم.
۸صبح: بسیار عالی. تشکر زیاد که در این شرایط وقت‌تان را در اختیار ما گذاشتید. این واقعاً برای من باارزش است. امیدوارم نوزاد‌تان هم خوب باشد و سالم و صالح بزرگ شود.
ولی: تشکر بسیار زیاد. سلامت باشید. تشکر از اینکه شما وقت خود را به موضوع زنان و آموزش زنان اختصاص می‌دهید.
به‌نظر من، بسیار مهم است که در میان این همه اخباری که در جهان اتفاق می‌افتد و این‌همه اولویتی که رسانه‌ها دارند، فراموش نکنیم که زنان افغانستان هر روز منتظر شنیدن یک خبر درباره خودشان هستند. آن‌ها منتظر یک راه و یک چاره هستند؛ چیزی که بتواند دست‌کم برای این زندان بی‌دروازه‌شان امیدی باشد.
من از شما تشکر می‌کنم. همچنین تشکر می‌کنم که درباره اینکه من می‌توانم مادر خوبی باشم، برایم آرزوی خوبی کردید. فکر می‌کنم هر مادری این آرزو را دارد که الگوی خوبی برای طفل خود باشد. دست‌کم اگر نتواند الگوی خوبی باشد، راهی باز کند تا طفلش بیاموزد از چه کسانی یاد بگیرد و چه کارهایی انجام بدهد. آرزوی من نه‌تنها برای پسر خودم، بلکه برای تمام کودکان این دنیا، صلح و آرامش است؛ به‌ویژه برای کودکان داخل افغانستان. آرزو دارم زنده‌گی باکرامت، باوقار و عادلانه‌ای داشته باشند؛ زنده‌گی‌ای بدون تبعیض و در سایه برابری حقوق زن و مرد و در امنیت و آرامش. این آرزوی من برای نوزاد خودم هم است. فکر می‌کنم هیچ‌یک از آرزوهایی که برای نوزادم دارم، نباید فقط مختص او باشد. ان‌شاءالله همیشه دعای من برای تمام کودکان افغانستان هم همین خواهد بود.
۸صبح: شما از پادکست یاد کردید. می‌شود بیشتر درباره آن بگویید؟ آیا نشر آن آغاز شده یا به‌تازه‌گی آن را راه‌اندازی کرده‌اید و قرار است در آینده نشر شود؟ بیشتر درباره‌اش توضیح بدهید. فقط اشاره کردید که درباره تجربه‌های زنده‌گی زنان خواهد بود. رویکردتان چگونه است و با چه انگیزه‌ای خواستید این پادکست را راه‌اندازی کنید؟
ولی: باید بگویم که این پادکست کاری بود که همکاران ما آغاز کرده بودند و من فعلاً به تیم آن‌ها پیوسته‌ام. این پادکست ازطرف بنیاد «رزا لوکزامبورگ» در آلمان حمایت می‌شود؛ با هدف بلندکردن صدای زنان افغانستان و حمایت از زنانی که در داخل افغانستان هستند و منتظرند چیزهایی بیاموزند، به‌نوعی مقاومت کنند و برای ادامه زنده‌گی، داشتن آرزوها و ساختن آینده انگیزه بگیرند.
در این پادکست، من میزبان گفت‌وگوها به زبان انگلیسی هستم. بیشتر کوشش می‌کنیم صدای زنان افغانستان را به جامعه بین‌المللی برسانیم و نشان بدهیم که زنان افغانستان تا چه اندازه توانایی دارند، چگونه با مشقت‌ها و سختی‌هایی که سر راه‌شان قرار گرفته است، مبارزه کرده‌اند و تا کجا رسیده‌اند. همچنان می‌خواهیم نشان بدهیم که امروز چه دغدغه‌ها و نگرانی‌هایی درباره زنان افغانستان دارند.
نخستین اپیزود آن، روز گذشته نشر شد. خوشبختانه با یکی از دختران افغانستان در اروپا صحبت کردیم که پیش‌تر در بخش جراحی تحصیل کرده بود. دختری که تا دوران نوجوانی در داخل افغانستان زنده‌گی کرده و در آن‌جا به مکتب رفته است. پس‌از آن به اروپا آمده و در این‌جا توانسته تحصیلات و پیشرفت خود را در بخش جراحی ادامه بدهد. این خودش نشان می‌دهد که زنان و دختران افغانستان تا چه اندازه توانایی و مهارت دارند و اگر حتا کم‌ترین امکانات برای‌شان فراهم باشد، چقدر می‌توانند زیبا و موفق بدرخشند.
زمانی که ما در افغانستان تحصیل می‌کردیم، شرایط کشور گل‌وگلزار نبود. وضعیت امنیتی مشخص بود؛ نه به دانشگاه به‌راحتی می‌شد رفت، نه به مکتب و نه حتا در سرک با آسوده‌گی رفت‌وآمد کرد. به یاد دارم زمانی که به مکتب دولتی می‌رفتم، پیش‌از آن‌که ولسی جرگه را ترک کنم، ما زیر خیمه آموزش می‌دیدیم. روزهایی بود که چوکی نداشتیم و باید روی فرش می‌نشستیم. بعضی روزها استاد ما می‌گفت که یک یا دو نفر از شما زودتر بیایید و برای صنف چوکی جمع کنید؛ به‌خاطر اینکه دست‌کم یک یا دو چوکی در صنف وجود داشته باشد. بعضی وقت‌ها حتا روی خاک می‌نشستیم و آموزش می‌دیدیم.
وضعیت افغانستان طوری نبود که بگوییم ما در بهترین شرایط تحصیل کرده‌ایم. در شرایطی که فقط یک تخته و یک تخته‌سیاه و یک معلم داشتیم، توانستیم آموزش ببینیم. همان‌طور که درباره آن دختر گفتیم که به پیشرفت در بخش جراحی رسیده است، ما هم از چنین شرایطی در افغانستان آمده‌ایم. حالا زنان افغانستان انتظارهای بسیار بلندی ندارند، هرچند شایسته بهترین‌ها هستند. آن‌ها هنوز هم برای ابتدایی‌ترین حقوق خود مبارزه می‌کنند. ما می‌خواهیم صدای مبارزه و مقاومت آن‌ها به گوش جهان برسد. به همین خاطر، این پادکست را به زبان انگلیسی هم پیش می‌بریم تا مردم دنیا صدای زنان افغانستان را بشنوند و از زنده‌گی آن‌ها آگاه شوند.
۸صبح: بسیار عالی. نکته بسیار خوبی است؛ چون معمولاً تصویری که از افغانستان به جهان ارایه شده، تصویری است که در آن مردم قربانی هستند، پُشت جنگ و فلاکت قرار دارند و گویا هیچ عاملیتی از خود ندارند و دیگران آن‌ها را از این وضعیت نجات بدهند. کاری که شما با این پادکست انجام می‌دهید، به‌نحوی این تصویر را کامل‌تر می‌کند و واقعیت دیگری از زنده‌گی زنان افغانستان را نشان می‌دهد. ازطرف دیگر، چون تجربه کار با زنان مهاجر را در آلمان دارید، فکر می‌کنم این تجربه هم کمک‌تان می‌کند تا با زنانی که در جامعه دیاسپورا هستند، بیشتر آشنا باشید و تجربه‌ها و قصه‌های‌شان را بشنوید. این آشنایی می‌تواند پادکست را پربارتر و باارزش‌تر بسازد. به‌عنوان آخرین پرسش، می‌خواهم از شما بخواهم که با زنان و دخترانی که در داخل افغانستان هستند، مستقیم صحبت کنید. چه پیامی برای آن‌ها دارید؟
ولی: تشکر از سوال‌تان. پیش‌از اینکه به سوال بپردازم، می‌خواهم به نکته مهمی اشاره کنم که شما درباره توازن در بازتاب امکانات و واقعیت‌های زنده‌گی زنان افغانستان در رسانه‌ها مطرح کردید. فکر می‌کنم در رسانه‌های بین‌المللی و در کل در رسانه‌های افغانستان، باید تلاش کنیم زنان فقط به‌عنوان قربانی و کسانی که صدای‌شان گرفته شده است، معرفی نشوند؛ بلکه باید به‌عنوان طرفی از موضوعات بزرگ سیاسی، معاملات سیاسی و تصمیم‌هایی که درباره آینده افغانستان گرفته می‌شوند، حضور داشته باشند. ما بیشتر در اروپا خبرهایی می‌بینیم که مثلاً زنی از طرف خانواده خشونت دیده، دختری از طرف پدرش کشته شده یا زنی از طرف شوهرش به قتل رسیده است. البته موضوعات مثبت هم بازتاب داده می‌شوند، اما میان این‌ها توازن وجود ندارد. هدف ما هم همین است که در ادامه کارمان بیشتر روی این موضوع تمرکز کنیم که چگونه می‌توانیم تصویر متوازنی از واقعیت‌های زنده‌گی زنان افغانستان ارایه کنیم.
زنان افغانستان تنها قربانی نیستند. آن‌ها فقط زنانی نیستند که صدای‌شان خاموش شده باشد. با وجود اینکه تلاش می‌شود صدای‌شان خاموش شود، زنان افغانستان صدای خودشان را دارند. نیاز نیست ما این‌جا در غرب بنشینیم و بگوییم که صدای زنان افغانستان می‌شویم. نه، ما باید فضایی ایجاد کنیم که زنان افغانستان خودشان صدای خود را داشته باشند. به‌عنوان کسانی که در این‌جا دست بازتری داریم، فکر می‌کنم مسوولیتی بر دوش ماست. باید برای زنان مهاجر در اروپا، زنان داخل افغانستان و زنان دیاسپورای افغانستان که در اروپا، امریکا یا هر کشور دیگری هستند، فضا ایجاد کنیم تا بتوانند تصویر دیگری از افغانستان را به جهان نشان بدهند و خودشان بخشی از کسانی باشند که درباره آینده‌شان تصمیم می‌گیرند؛ نه اینکه فقط موضوع یک بحث یا معامله سیاسی باشند.
پیام من برای زنانی که در داخل افغانستان هستند، همیشه همین خواهد بود: اگر من از روزهایی که به‌عنوان یک طفل آسیب‌پذیر به دنیا آمدم و هیچ چیزی از دنیا نمی‌دانستم، هیچ دنیای دیگری را جز همان وضعیت افغانستان نمی‌شناختم و اصلاً آگاهی نداشتم که در جای دیگری از این جهان، زن به‌عنوان یک فرد احترام می‌شود و به‌عنوان یک انسان پذیرفته می‌شود، توانستم از آن روزها به امروز برسم، شما هم باور داشته باشید. باور داشته باشید که هر روز تاریک حتماً به روشنایی می‌رسد. اما در شرایط فعلی، با وجود تمام دشواری‌ها و چالش‌ها، کوشش کنید از کم‌ترین امکاناتی که در اختیار دارید استفاده کنید. اگر کتاب ندارید، می‌توانید از همسایه‌تان کتاب قرض بگیرید، از دوست‌تان بگیرید یا برای یک روز امانت بگیرید و بخوانید. اگر هیچ چیز دیگری در دسترس‌تان نبود، دست‌کم مهارت خواندن را فراموش نکنید. املا و انشا را تمرین کنید و آن‌چه را آموخته‌اید، از یاد نبرید؛ چون آینده‌ای روشن در پیش است و شما در آن آینده حتماً به مهارت‌ها و توانایی‌های خود نیاز خواهید داشت.
هر وقت ناامید شدید و فکر کردید که این وضعیت تمام نمی‌شود، به مشکلاتی فکر کنید که ما و شما پشت سر گذاشته‌ایم. این روزها هم می‌گذرند و شما دوباره به حقوق و آن کرامتی که شایسته و نیازمند آن هستید، خواهید رسید. می‌دانم که شاید فکر کنید از اروپا نشستن و گفتن این حرف‌ها آسان است، اما من خودم هم از آن مسیر گذشته‌ام؛ به‌عنوان کودکی که حتا نمی‌توانست از خودش محافظت کند و کاملاً آسیب‌پذیر بود. شما هم از این روزها عبور می‌کنید. ان‌شاءالله همه ما این روزها را با هم و دست‌به‌دست هم پشت سر می‌گذاریم و آینده روشنی در انتظار زنان و دختران افغانستان خواهد بود.
