هر سال، پنجم جون، جهان به احترام زمین و برای یادآوری مسوولیت مشترک‌مان در قبال طبیعت، روز جهانی محیط زیست را گرامی می‌دارد. در سال ۲۰۲۵، این روز با شعار «پایان‌دادن به آلوده‌گی پلاستیکی» تجلیل می‌شود؛ شعاری که بر بحران جهانی زباله‌های پلاستیکی و ضرورت اقدامات فوری برای مهار آن تاکید می‌ورزد.
پلاستیک‌ها، به‌ویژه از نوع یک‌بار مصرف، به دشمنی آرام اما کشنده برای زمین بدل شده‌اند. از اقیانوس‌ها گرفته تا بیابان‌ها، پلاستیک به یکی از پایدارترین آلاینده‌ها تبدیل شده و حتا رد پایش را در بدن انسان‌ها بر جای گذاشته است. خُردپلاستیک‌هایی که در آب، خاک و هوا نفوذ کرده‌اند، اکنون در خون انسان، شیر مادر و حتا جفت نوزادان نیز شناسایی شده‌اند. اما آن‌چه این بحران را پیچیده‌تر می‌سازد، عدم مدیریت موثر پسماند در کشورهای کم‌درامد و جنگ‌زده‌ای مانند افغانستان است. این کشور نه‌تنها با مشکل نبود زیرساخت‌ها مواجه است، بلکه اکنون زنانی که ستون اصلی خانواده‌ها بوده‌اند، در بسیاری از نقاط از حق آموزش، اشتغال و مشارکت در برنامه‌های زیست‌محیطی محروم شده‌اند.
در دوران جمهوری، تلاش‌های امیدبخشی برای آگاهی‌دهی در مورد محیط زیست صورت گرفت. به‌عنوان رییس پیشین محیط زیست کابل، می‌دانم که صدها زن افغانستانی در کارگاه‌های آموزشی درباره روش‌های تفکیک زباله، کاهش مصرف پلاستیک و شیوه‌های بازیافت آموزش دیدند. من خودم در این برنامه‌ها روش علمی ۴ R» » را معرفی کرده بودم: Reduce (کاهش مصرف)، Reuse (استفاده مجدد)، Recycle (بازیافت) و Recover (بازیابی انرژی). این مفاهیم به زنان آموزش داده شد تا آن‌ها بتوانند نه‌تنها محیط خود را پاک نگه دارند، بلکه با فعالیت خرد اقتصادی نیز برای خانواده‌های‌شان نان‌آور باشند.
یکی از نمونه‌های درخشان این آموزش‌ها، زنی به‌نام مهتاب است. او ساکن منطقه خیرخانه کابل است و یکی از همان زنانی بود که در آن دوره‌ها شرکت کرد. امروز، با وجود همه محدودیت‌ها و دشواری‌ها، مهتاب به الگوی یک زن متعهد و فعال محیط زیست تبدیل شده است. او زباله‌های خانه‌گی را تفکیک می‌کند؛ باتری‌ها، پلاستیک‌های سفت، آهن و سایر اجزای قابل بازیافت را جدا کرده و می‌فروشد. درامد حاصل از این کار ساده اما موثر، کمک می‌کند تا بتواند نیازهای روزمره خانواده‌اش را تامین کند. مهتاب تنها یک زن زباله‌گرد نیست، بلکه زنی آگاه است که به دیگران نیز آموزش می‌دهد.
مثلاً او هنگام خرید، خانواده و همسایه‌ها را تشویق می‌کند که به‌جای خرید کالاهایی با بسته‌بندی‌های غیرقابل استفاده مجدد، از گزینه‌های قابل بازیافت استفاده کنند. وقتی کسی می‌خواهد روغن بخرد، مهتاب توصیه می‌کند که روغن را در سطل‌های پلاستیکی ضخیم بگیرد، چرا که این سطل‌ها پس از اتمام روغن می‌توانند به‌عنوان گلدان، ظرف آب، یا برای ذخیره آرد و برنج دوباره استفاده شوند. حتا خریطه‌های پلاستیکی را نگه می‌دارد، تمیز می‌کند و بارها از آن‌ها استفاده می‌کند. برای کودکان محله‌اش داستان‌هایی از دریاهایی می‌گوید که ماهیانش با شکم پر از پلاستیک مرده‌اند، و از آن‌ها می‌خواهد زمین را دوست بدارند.
در واقع، مهتاب امروز شایسته آن است که به‌عنوان «مادر محیط زیست» معرفی شود؛ زنی که با دانش اندوخته از گذشته، اکنون نه‌تنها خانه‌اش را تمیز و پایدار نگه داشته، بلکه امید را به محله‌اش بازگردانده است. زنان دیگری نیز، همچون او، اگر فرصتی بیابند، قادر خواهند بود همین مسیر را ادامه دهند. مهتاب، نمونه‌ای است از زنی که شعار سال جاری – پایان‌دادن به آلوده‌گی پلاستیکی – را نه روی بنرها، بلکه در زنده‌گی روزمره‌اش محقق ساخته است.
علم محیط زیست تاکید می‌کند که برای موفقیت در مقابله با بحران پلاستیک، باید از سطح خانواده آغاز کرد. تفکیک زباله در مبدأ، کاهش مصرف و جایگزینی پلاستیک با مواد پایدار، همه‌گی در خانه‌ها شکل می‌گیرند. زنان در این‌جا نقش کلیدی دارند. آن‌ها مسوول خرید روزانه، آشپزی، نظافت و آموزش کودکانند. اگر زنان در تصمیم‌گیری‌ها دخیل باشند، بحران محیط زیست دیگر بی‌صاحب نمی‌ماند.
در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، تجربه نشان داده که برنامه‌های تفکیک زباله تنها زمانی موفق بوده‌اند که زنان در آن‌ها نقش رهبری داشته‌اند. اگر در افغانستان نیز دوباره زمینه برای مشارکت زنان فراهم شود، بدون تردید موجی از تغییر آغاز خواهد شد؛ تغییری که نه با شعار، بلکه با رفتارهای کوچک و موثر، مانند کاری که مهتاب انجام می‌دهد، ممکن خواهد شد.
این مقاله، نه‌تنها پاسخی به شعار روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۵ است، بلکه دعوتی است به بازگشت به زنانی که ستون‌های واقعی توسعه پایدار در این سرزمینند؛ زنانی که خاک را دوست دارند، هوا را می‌فهمند، آب را حفاظت می‌کنند و هر خریطه پلاستیکی را به چشم زهر می‌نگرند. اگر مهتاب توانسته با حداقل‌ها زنده‌گی‌اش را با طبیعت هم‌سو سازد، چه می‌شود اگر میلیون‌ها زن دیگر نیز همان مسیر را بیابند؟ آن روز است که افغانستان از خاکستر زباله‌های پلاستیکی سر برخواهد آورد و نفس تازه خواهد کشید.
