پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ و به‌ویژه پس از ممنوع شدن تحصیلات عالی برای دختران در دسامبر ۲۰۲۲، هزاران دختر افغان برای ادامه تحصیل ناچار شدند کشور خود را ترک کنند. پاکستان به دلیل نزدیکی جغرافیایی، مشترکات فرهنگی، سهولت نسبی در اخذ ویزه و وجود دانشگاه‌های متعدد، به یکی از مهم‌ترین مقاصد این دانشجویان مبدل شد.
برای بسیاری از این دختران، مهاجرت به پاکستان صرفاً یک انتخاب آموزشی نبود؛ بلکه تلاشی برای حفظ حق آموزش، فرار از محدودیت‌های روزافزون طالبان و جلوگیری از توقف کامل مسیر علمی و حرفه‌ای آنان بود. بسیاری از آنان در شرایطی افغانستان را ترک کردند که نه تنها از حق تحصیل محروم شده بودند، بلکه چشم‌انداز روشنی برای آینده تحصیلی و حرفه‌ای خود نیز نداشتند. با این حال، در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از تشدید تنش‌های سیاسی میان پاکستان و طالبان و سخت‌گیری‌های بیشتر در سیاست‌های مهاجرتی، زنده‌گی و تحصیل برای دانشجویان افغان در پاکستان با چالش‌های فزاینده‌ای همراه شده است.
امروز بسیاری از دختران افغان در پاکستان در شرایطی زنده‌گی می‌کنند که نه از ثبات اقامتی برخوردارند، نه از امنیت روانی و نه از اطمینان نسبت به آینده تحصیلی. در این نوشته تلاش می‌کنم بخشی از مشکلاتی را که محصلان افغان در پاکستان، به‌ویژه دختران، در زنده‌گی روزمره خود با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بازگو کنم.
بحران ویزه؛ مسدود شدن کامل روند صدور و تمدید
مهم‌ترین و ریشه‌ای‌ترین چالش دانشجویان افغانستان در پاکستان، مشکلات مربوط به ویزه و اقامت قانونی است. در حال حاضر، روند صدور ویزه‌های تحصیلی جدید کاملاً متوقف شده و پروسه تمدید ویزه‌های قبلی نیز به‌طور کامل مسدود است. این وضعیت، محصلان را در یک بلاتکلیفی مطلق قانونی قرار داده است.
نبود ویزه معتبر تنها یک مشکل اداری نیست؛ این وضعیت مستقیماً بر امکان ادامه تحصیل تاثیر می‌گذارد. برخی دانشجویان هنگام ثبت نام سمستر جدید، اشتراک در امتحانات یا دریافت اسناد تحصیلی با مشکل روبه‌رو شده‌اند. با بسته شدن کامل روند تمدید ویزه، دانشجویان در وضعیتی گرفتار شده‌اند که احساس می‌کنند هر لحظه ممکن است مسیر تحصیلی‌شان مسدود و تمام تلاش‌های‌شان نابود شود؛ وضعیتی که شباهت نگران‌کننده‌ای با همان محرومیت آموزشی در افغانستان دارد که از آن گریخته و به پاکستان پناه آورده‌اند.
زنده‌گی در سایه بی‌ثباتی اقتصادی
مشکلات اقامتی مستقیماً بر وضعیت اقتصادی دانشجویان نیز تاثیر گذاشته است. بسیاری از صاحبان خانه از اجاره دادن مسکن به افرادی که وضعیت اقامتی نامشخص دارند، خودداری می‌کنند و در مقابل، کرایه‌های بالاتر و تضمین‌های سنگین مطالبه می‌کنند. در نتیجه، شماری از دانشجویان مجبور شده‌اند از نزدیکی دانشگاه‌ها به مناطق دورتر و ارزان‌تر نقل مکان کنند. برای یک دانشجوی دختر، این به معنای بیدار شدن در ساعات بسیار زود، طی کردن مسیرهای طولانی برای رسیدن به دانشگاه و صرف بخش قابل توجهی از امکانات مالی محدود برای رفت‌وآمد است. در حالی که بسیاری از دانشجویان پاکستانی پس از پایان درس به خانه بازمی‌گردند، برخی دانشجویان افغان هنوز ساعت‌ها در راه‌اند.
هم‌زمان، محدودیت در دسترسی به بازار کار برای محصلان افغانستان نیز فشار اقتصادی را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. تعداد زیادی از دانشجویان برای پرداخت فیس دانشگاه، کرایه خانه، هزینه خوابگاه و سایر مصارف زنده‌گی به کمک خانواده‌های خود وابسته‌اند؛ خانواده‌هایی که خود اغلب با مشکلات اقتصادی در افغانستان روبه‌رو هستند. در ماه‌های اخیر، مشکلات اقتصادی تا حدی جدی شده است که برخی دانشجویان در پرداخت فیس دانشگاه، تمدید ثبت‌نام یا تامین هزینه‌های ابتدایی زنده‌گی با مشکل مواجه شده‌اند. نبود دسترسی آسان به خدمات بانکی و دشواری انتقال پول میان افغانستان و پاکستان نیز این مشکلات را پیچیده‌تر کرده است. گاهی انتقال مبلغی که هزینه چند روز زنده‌گی یک دانشجو را تامین می‌کند، به روندی طولانی و پرهزینه تبدیل می‌شود.
چالش‌های امنیتی؛ یورش به خانه‌ها و ناتوانی دانشگاه‌ها در حمایت از محصلان
چالش‌های امنیتی برای دانشجویان افغان در پاکستان از مرحله «ترس از بازرسی خیابانی» فراتر رفته و به بحرانی عمیق انسانی و نقض آشکار حریم خصوصی تبدیل شده است. با مسدود شدن کامل روند تمدید ویزه از سوی دولت پاکستان، بسیاری از محصلان عملاً فاقد اسناد معتبر اقامتی شده‌اند. براساس گزارش‌ها، نیروهای امنیتی در مواردی به خوابگاه‌های دانشجویی و خانه‌های مسکونی محصلان مراجعه کرده و شماری از آنان را بازداشت کرده‌اند. این وضعیت باعث شده است که بسیاری از دانشجویان احساس کنند حتا در چهاردیواری خانه یا اتاق خوابگاه خود نیز امنیت و مصونیت ندارند و سایه ترس از بازداشت همواره بر زنده‌گی آنان سنگینی می‌کند.
بخش دردناک‌تر این وضعیت، ناتوانی دانشگاه‌ها در حمایت از دانشجویان افغان است. دانشگاه‌ها با وجود آن‌که مدارک تحصیلی دانشجویان را پذیرفته و فیس‌های سمستر را به‌طور کامل دریافت می‌کنند، در عمل قادر به حمایت موثر از آنان در برابر خطر بازداشت، اخراج اجباری یا دیپورت نیستند. برای دختری که برای فرار از محرومیت کامل آموزشی به پاکستان پناه آورده است، بازداشت در خانه یا خوابگاه و خطر بازگردانده شدن به افغانستان، به معنای پایان همه امیدها و بازگشت به شرایطی است که در آن از ابتدایی‌ترین حقوق آموزشی محروم خواهد بود. این وضعیت نیازمند توجه عاجل جامعه جهانی و نهادهای مدافع حقوق بشر است.
دسترسی محدود به خدمات صحی
سلامت یکی دیگر از حوزه‌هایی است که تحت تاثیر وضعیت اقامتی دانشجویان قرار گرفته است. بسیاری از دانشجویان افغانستان در صورت بیماری، مراجعه به مراکز درمانی را به تاخیر می‌اندازند و در برخی موارد، به دلیل نگرانی از مشکلات اقامتی و مالی، از مراجعه به مراکز صحی صرف نظر می‌کنند. نگرانی از هزینه‌های درمان، مشکلات اسناد اقامتی یا ترس از مواجهه با مشکلات اداری، باعث می‌شود برخی افراد تا زمان وخیم شدن وضعیت صحی خود به مراکز درمانی مراجعه نکنند. برای دانشجویی که از خانواده خود دور است، حتا یک بیماری ساده نیز می‌تواند به منبعی از نگرانی و اضطراب تبدیل شود. این در حالی است که دسترسی به خدمات صحی از حقوق بنیادی انسان‌ها محسوب می‌شود و نباید تحت تاثیر ملیت یا وضعیت اقامت افراد قرار گیرد.
سلامت روان؛ بحرانی کم‌تر دیده‌شده
شاید سنگین‌ترین پیامد این وضعیت، تاثیر آن بر سلامت روان دانشجویان باشد. اکثر دخترانی که برای تحصیل به پاکستان آمده‌اند، خانواده، دوستان و محیط زنده‌گی خود را ترک کرده‌اند. اکنون آنان، افزون بر دوری از خانواده، با نگرانی‌های مداوم درباره آینده، مسدود ماندن روند تمدید ویزه، تامین هزینه‌های زنده‌گی و احتمال محروم شدن از ادامه تحصیل روبه‌رو هستند. برای بسیاری از دانشجویان، هر تماس تلفنی از خانه یادآور فاصله‌ای است که نمی‌توانند آن را طی کنند و هر خبر تازه درباره سیاست‌های مهاجرتی، اضطراب تازه‌ای درباره آینده ایجاد می‌کند. این فشارها باعث افزایش اضطراب، استرس، احساس ناامنی و ناامیدی شده و مستقیماً بر عملکرد تحصیلی و کیفیت زنده‌گی آنان تاثیر گذاشته است.
احساس تبعیض و طردشده‌گی
هرچند بسیاری از شهروندان، استادان و نهادهای آموزشی پاکستان در سال‌های گذشته از دانشجویان افغانستان حمایت کرده‌اند، اما برخی دانشجویان تجربه‌هایی دارند که نشان می‌دهد در مواردی با برخوردهای تبعیض‌آمیز یا اظهارات نامناسب مواجه شده‌اند. چنین تجربه‌هایی، به‌ویژه در فضای دانشگاهی، احساس تعلق و امنیت را تضعیف می‌کند. وقتی دانشجویی احساس کند به دلیل ملیت خود متفاوت دیده می‌شود، تمرکز بر درس و زنده‌گی عادی برایش دشوارتر می‌شود. دانشگاه باید محیطی مبتنی بر احترام متقابل، تنوع فرهنگی و برابری فرصت‌ها باشد؛ نه مکانی که تنش‌های سیاسی میان دولت‌ها بر روابط علمی و انسانی سایه بیفکند.
نتیجه‌گیری و راهکارهای عاجل
آنچه گفته شد، واقعیت عریان و چالش‌های روزمره‌ای است که دختران دانشجوی افغانستان در پاکستان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. تداوم این وضعیت و رسیدگی نشدن به چالش‌های اساسی، مانند تمدید ویزه و مصونیت از بازداشت‌های پولیس، ادامه آموزش این نسل را به‌شدت تهدید می‌کند. برای بهبود وضعیت موجود و جلوگیری از توقف کامل تحصیل این دختران، تمرکز بر راهکارهای فوری زیر ضروری است:
۱. آغاز دوباره روند صدور و تمدید ویزه: دولت پاکستان باید روند صدور و تمدید ویزه‌های تحصیلی محصلان افغانستان را هرچه زودتر از سر بگیرد. زنده‌گی و آینده علمی دانشجویان، موضوعی کاملاً آموزشی و انسانی است و نباید به تنش‌ها، اختلافات و گروکشی‌های سیاسی میان دولت‌ها گره زده شود.
۲. پشتیبانی عملی دانشگاه‌ها: پوهنتون‌ها نباید صرفاً به دریافت فیس و مدارک اکتفا کنند، بلکه باید حمایت حقوقی و اداری موثرتری از دانشجویان افغان به عمل آورند. دانشگاه‌ها باید با نهادهای مسوول رایزنی کنند تا امنیت فزیکی و روانی محصلان در خوابگاه‌ها و محل سکونت‌شان تضمین شود و کارت دانشجویی به‌عنوان سند معتبر آموزشی، در جلوگیری از بازداشت‌های غیرضروری مورد توجه قرار گیرد.
در پایان، امید می‌رود همان‌گونه که روند بازگشت دانشجویان پاکستانی از افغانستان به کشورشان با همکاری و تسهیلات لازم انجام شد، برای دانشجویان افغانستان در پاکستان نیز راه حلی قانونی، انسانی و پایدار در نظر گرفته شود تا بتوانند بدون نگرانی از وضعیت اقامتی، با آرامش به تحصیل خود ادامه دهند. حل هرچه سریع‌تر این مشکلات، نه تنها از آینده علمی هزاران دانشجو محافظت می‌کند، بلکه گامی مهم در پاسداری از حق آموزش و کرامت انسانی خواهد بود.
