در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نمایندهگی دایمی افغانستان و شماری از نهادها و مقامهای پیشین، بر آغاز یک روند سیاسی فراگیر به رهبری مردم افغانستان، رعایت حقوق بشر و مشارکت مردم در تعیین آینده کشور تاکید کردند. سخنرانان با اشاره به وضعیت زنان و دختران، بحران حقوق بشری، حضور گروههای تروریستی و چالشهای امنیتی افغانستان، خواستار پاسخگویی طالبان و افزایش فشارهای بینالمللی شدند. همزمان، گزارشگر ویژه حقوق بشر گفته که طالبان در پنج سال گذشته دریافتهاند میتوانند از خطوط سرخ جامعه جهانی عبور کنند، بدون آنکه با پیامدهای عملی روبهرو شوند. برخی از این سخنرانان و نمایندهگان کشورها نیز خواستار بهرسمیتشناختن «آپارتاید جنسیتی» شده و تاکید کردند که موضعگیری جامعه جهانی در قبال طالبان باید یکدست باشد؛ زیرا، به گفته آنان، پراکندهگی در تصمیمهای جمعی جامعه جهانی در برابر طالبان کارساز نبوده است.
نمایندهگی دایمی افغانستان در سازمان ملل متحد، بنیاد اندیانا و ایندیپندنت دیپلمات در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نشستی را تحت عنوان «مسیر پیشروی افغانستان: بهسوی یک روند سیاسی به رهبری افغانها برای حکومت فراگیر و امنیت منطقهای» برگزار کردهاند.
نصیراحمد فایق، سرپرست نمایندهگی افغانستان در سازمان ملل متحد، در این نشست گفته که پنج سال پس از سلطه طالبان، زمان آن رسیده است تا روندی سیاسی با محوریت مردم افغانستان برای تعیین آینده کشور آغاز شود. به گفته او، مردم باید نقش اصلی را در تصمیمگیری درباره آینده سیاسی کشور داشته باشند و هدف این روند، ایجاد حکومتی مشروع، فراگیر، نماینده و پاسخگو باشد.
آقای فایق در این نشست گفته که توجه جامعه جهانی بیشتر بر بحرانهای فوری در افغانستان، از جمله وضعیت بشری، مشکلات اقتصادی، تروریسم، مهاجرت، مواد مخدر، نقض حقوق بشر و محدودیتهای گسترده علیه زنان و دختران متمرکز بوده است. به گفته او، با وجود این تلاشها، در مسایل اساسی افغانستان پیشرفت قابلتوجهی صورت نگرفته است.
نیلوفر سخی، رییس و بنیانگذار بنیاد اندیانا، در این نشست گفته است که حضور گروههای تروریستی فراملی در افغانستان و افزایش تنشها با کشورهای همسایه نشان میدهد که بحران امنیتی این کشور دیگر محدود به داخل افغانستان نیست و بر امنیت منطقه نیز اثر میگذارد. او با استناد به گزارش تیم نظارت شورای امنیت سازمان ملل متحد گفته است که القاعده هنوز در افغانستان حضور دارد و از حمایت مقامهای طالبان برخوردار است. به گفته او، این گروه به شماری از گروههای دیگر، بهویژه تحریک طالبان پاکستان، آموزش و مشاوره میدهد.
سخی همچنین گفته که محدودیتهای طالبان علیه زنان و دختران در پنج سال گذشته گستردهتر و نهادینهتر شده است. به گفته او، محرومیت زنان از آموزش، کار و مشارکت در زندهگی عمومی و سیاسی، مانعی جدی در برابر ثبات افغانستان و بازگشت این کشور به جامعه جهانی است.
همچنین، ذکیه عادلی، معین وزارت عدلیه در حکومت پیشین، گفته است که افغانستان با بحران عمیق اعتماد، از دست رفتن سریع نیروهای متخصص و بستهشدن مجراهای رسمی دیپلماتیک روبهرو است.
به گفته او، از سال ۲۰۲۱ تا کنون حدود نیمی از استادان دانشگاههای افغانستان و ۵۸ درصد از قاضیها و دادستانهای این کشور را ترک کردهاند. او افزوده است که بسیاری از متخصصانی که اکنون بیرون از افغانستان زندهگی میکنند، بهدلیل بهرسمیت شناختهنشدن مدارک تحصیلیشان، در مشاغلی فعالیت دارند که ارتباطی با تخصص آنان ندارد. به گفته او، سازوکار مشخصی نیز برای استفاده از دانش و تجربه این افراد در افغانستان وجود ندارد.
اصیلا وردک، دیپلمات پیشین، گفته است که طالبان زمانی به گفتوگو بازخواهند گشت که ادامه انزوا برای این گروه هزینه سنگینی داشته باشد. به گفته او، طالبان اکنون تصور میکنند که میتوانند بدون پاسخگویی و کسب مشروعیت، به کار خود ادامه دهند. او تصریح کرده است که این محاسبه باید با فشار هماهنگ بینالمللی و موضع مشترک دیپلماتیک تغییر کند. به گفته او، نبود موضع مشترک میان کشورها درباره طالبان، فشار بر مردم را بیشتر کرده است.
نرگس نهان، وزیر معادن و پترولیم دولت پیشین، گفته که زنان افغانستان در پنج سال گذشته از سوی طالبان سرکوب و منزوی شدهاند و همزمان جامعه جهانی نیز آنان را تنها گذاشته است. به گفته او، واکنش جامعه جهانی به وضعیت زنان با تردید و پراکندهگی همراه بوده و رویکرد تعامل با طالبان نیز به این گروه امتیاز داده و زنان و نیروهای دموکراتیک افغانستان را به حاشیه رانده است. او افزوده که تعامل بدون پاسخگویی با طالبان در پنج سال گذشته نتیجه قابلتوجهی نداشته و جایگاه جامعه جهانی، زنان افغانستان، جامعه مدنی و نیروهای دموکراتیک را تضعیف کرده است.
همزمان، یک دختر از افغانستان به دلیل نگرانیهای امنیتی، بهصورت ناشناس و آنلاین در این نشست سخنرانی کرده و از کشورهای جهان خواسته است مسیرهای تحصیلی و دریافت ویزای دانشجویی را برای زنان و دختران باز نگه دارند. او گفته است که دختران پنج سال است از آموزش و بسیاری از آزادیهای اساسی محروم شدهاند و بستهشدن مکتبها و دانشگاهها، بخشی از آینده آنان را گرفته است. او افزوده است: «اگر در داخل افغانستان نمیتوانیم درس بخوانیم، چرا درهای بیرون افغانستان نیز باید به روی ما بسته باشد؟»
برخی از فعالان سیاسی، نمایندگان مردم و مقامهای پیشین نیز در این نشست سخنرانی کردهاند. لطفالله نجفیزاده، رییس تلویزیون آمو، گفته که طالبان پیش از ورود به کابل حاضر بودند درباره تقسیم قدرت و تشکیل نظامی با حضور طیفهای مختلف در افغانستان گفتوگو کنند؛ اما پس از بهدستگرفتن کامل قدرت، موضع این گروه تغییر کرده است.
به گفته او، حتا در سال ۲۰۲۲، مقامهای طالبان در اسلو به مدت دو روز با شماری از شهروندان غیرطالب افغانستان گفتوگو کردند و در پایان بر سر یک بیانیه مشترک به توافق رسیدند؛ اما پس از آن حاضر به ادامه چنین گفتوگوهایی نشدند.
محمود صیقل، نماینده پیشین افغانستان در سازمان ملل متحد، گفته است که طالبان در سه سال گذشته از امتیازهای روند دوحه استفاده کردهاند، اما در زمینه مشارکت سیاسی و بازگشت به حکومتداری مشروع گامی برنداشتهاند. او از برگزاری نشستهای منطقهای درباره افغانستان بدون حضور نمایندهگان مردم افغانستان انتقاد کرده و گفته است که بدون حضور نماینده واقعی مردم، نباید درباره افغانستان تصمیمگیری شود.
دیدگاه گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور وضعیت حقوق بشر در افغانستان، گفته است که مجموعهای از اقدامات حقوقی و بینالمللی نشان میدهد سازوکارهای بینالمللی برای پاسخگو کردن طالبان در حال شکلگیری است و نقض حقوق بشر در افغانستان دیگر نمیتواند بهسادهگی در مذاکرات سیاسی نادیده گرفته شود. او گفته است که وضعیت زنان و دختران در افغانستان را میتوان بهطور فزایندهای «آپارتاید جنسیتی» توصیف کرد و جامعه جهانی باید این وضعیت را با همین عنوان به رسمیت بشناسد.
بنت به صدور حکمهای بازداشت از سوی دیوان کیفری بینالمللی علیه مقامهای طالبان، ایجاد سازوکار مستقل تحقیقاتی برای افغانستان و اقدام حقوقی چند کشور بر اساس کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان اشاره کرده و گفته است که این اقدامات نشاندهنده شکلگیری یک چارچوب بینالمللی برای پاسخگویی است.
گزارشگر ویژه همچنین خاطرنشان ساخته است که طالبان در پنج سال گذشته دریافتهاند میتوانند از خطوط سرخ جامعه جهانی عبور کنند، بدون آنکه با پیامدهای عملی روبهرو شوند. بنت افزوده است که طالبان محدودیتها علیه مردم افغانستان را بهصورت مرحلهبهمرحله به قوانین و ساختارهای اجرایی تبدیل کردهاند؛ در حالی که همزمان تمایل برخی کشورها برای عادیسازی روابط با این گروه افزایش یافته است.
موضع برخی از کشورها و فعالان حقوق بشر
لورا ریسانن، معاون وزیر تامین اجتماعی فنلاند، گفته که جامعه جهانی نباید افغانستان را فراموش کند و زنان و دختران این کشور را تنها بگذارد. او تاکید کرده است که طالبان باید در برابر نقض حقوق بشر پاسخگو باشند. ریسانن محدودیتهای طالبان بر آموزش، کار، رفتوآمد و آزادی بیان زنان و دختران و همچنین خشونت جنسیتی را «غیرقابل قبول» خوانده است.
ریسانن با استقبال از ایجاد سازوکار تحقیقاتی درباره افغانستان گفته است که پاسخگو کردن طالبان تنها به بررسی گذشته مربوط نمیشود، بلکه باید روشن کند که سرکوب نظاممند بدون پیامد نخواهد ماند. به گفته او، فنلند همچنان از خدمات سلامت جنسی و باروری در افغانستان حمایت مالی میکند و حقوق زنان و دختران از اولویتهای سیاست خارجی، امنیتی و توسعهای این کشور است.
بث دلینی، سفیر و معاون نماینده دایمی استرالیا در سازمان ملل متحد، گفته که استرالیا از نخستین کشورهایی است که پیشنهاد کرده «آپارتاید جنسیتی» بهعنوان جنایت علیه بشریت به رسمیت شناخته شود. او افزوده که این پیشنهاد در چارچوب مذاکرات برای تدوین یک معاهده بینالمللی درباره جنایتهای علیه بشریت مطرح شده است.
دلینی گفته است که استرالیا همراه با کانادا، هالند و آلمان، اقدام حقوقی علیه افغانستان را بهدلیل نقض کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان دنبال میکند. به گفته او، استرالیا نمیپذیرد که وضعیت کنونی زنان و دختران افغانستان به یک «وضعیت عادی جدید» تبدیل شود.
سوئلا یانینا، نماینده دایمی آلبانیا در سازمان ملل متحد، گفته که جامعه جهانی در پنج سال گذشته در حمایت از زنان و دختران افغانستان ناکام مانده و نباید وضعیت آنان به یک بحران فراموششده تبدیل شود. او گفته است که یک دختر در این مدت میتوانست یک دوره تحصیلی را به پایان برساند و برای مشارکت بیشتر در جامعه آماده شود؛ اما این فرصت از دختران افغانستان و در نهایت از کل جامعه افغانستان گرفته شده است.
الیس نلسون، از بنیانگذاران نهاد بینالمللی توانمندسازی زنان «وایتل وویس» و فعال حقوق زنان، گفته است که جامعه جهانی در قبال زنان افغانستان بدهکار است و باید با اقدام عملی به شجاعت و مقاومت آنان پاسخ دهد. او افزوده است که جهان تنها با یادآوری وضعیت زنان افغانستان به آنان بدهکار نیست؛ بلکه باید برای حمایت از آنان اقدام کند و شجاعت و اراده آنان را با اقدام و ارادهای مشابه پاسخ دهد.
جیانت پراساد، سفیر پیشین هند در افغانستان، گفته است که در شرایط کنونی، دستیابی به یک حکومت فراگیر و پاسخگو در افغانستان دشوار است؛ زیرا به گفته او، طالبان انگیزهای برای حرکت در این مسیر ندارند. او افزوده که یکی از نگرانیهای اصلی هند، انتقال سلاح از افغانستان به دست گروههای تروریستی در منطقه است.
پراساد همچنین وضعیت زنان در افغانستان را مصداق «آپارتاید جنسیتی» خوانده و گفته است که زنان و اقلیتها از بخش بزرگی از حقوق و آزادیهای اساسی خود محروم شدهاند. سفیر پیشین هند گفته که افغانستان تنها کشور در میان ۵۷ کشور اسلامی است که دختران و زنان را از آموزش در مکاتب متوسطه و دانشگاهها محروم کرده است.
موضعگیری پاکستان و برخی از کشورها در مجمع عمومی سازمان ملل
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، در چهارمین روز هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بار دیگر هشدار داده است که خاک افغانستان همچنان برای فعالیت تحریک طالبان پاکستان و شبهنظامیان بلوچ علیه پاکستان استفاده میشود. او گفته است که این گروهها از پناهگاههایی در داخل افغانستان فعالیت میکنند و هدفشان بیثباتسازی پاکستان است.
شریف از طالبان خواسته است که به تعهدات بینالمللی خود عمل کنند و اقدامات قاطع و قابل راستیآزمایی برای جلوگیری از استفاده از خاک افغانستان علیه پاکستان یا هر کشور دیگری انجام دهند. او همچنین گفته است که حقوق مردم افغانستان، بهویژه زنان و دختران، باید در همه شرایط رعایت شود.
همچنین ثورگردور کاترین گونارسدوتیر، وزیر خارجه ایسلند، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد گفته است که شدیدترین نمونه عقبگرد حقوق زنان در افغانستان دیده میشود؛ جایی که به گفته او، زنان و دختران بهگونه سیستماتیک از زندهگی عمومی حذف شدهاند. او وضعیت موجود در افغانستان را «آپارتاید جنسیتی» خوانده است.
