افغانستان امروزی بهعنوان یک کشور مستقل، محصول استعمار است و با مترومعیار دو قدرت بزرگ، بریتانیا و روسیه تزاری، شکل گرفته است. مرزهای افغانستان نیز در دوره امیر عبدالرحمانخان (۱۸۸۰م.) و در تفاهم میان این دو قدرت، خطکشی شد و جغرافیای امروزی آن را شکل داد.
افغانستان با کشورهای ایران، ترکمنستان، تاجیکستان، چین و پاکستان مرز مشترک دارد. در این میان، مرز دیورند میان افغانستان و پاکستان یکی از بحرانیترین و چالشبرانگیزترین مرزها برای هر دو کشور بوده است؛ نزاع بر سر آن را میتوان همعمر کشور پاکستان دانست.
این مرز در ۱۲ نوامبر ۱۸۹۳، میان نماینده بریتانیا، سر هنری مورتیمر دیورند، و امیر عبدالرحمانخان به امضا رسید. این تفاهمنامه در سالهای ۱۹۰۵، ۱۹۱۹، ۱۹۲۱ و ۱۹۳۰م. نیز ازسوی حکومتهای بعدی افغانستان مورد تایید قرار گرفت.
تشکیل کشور پاکستان در سال ۱۹۴۷م. را میتوان آغاز یک بحران مرزی برای افغانستان دانست؛ زیرا پساز شکلگیری این کشور، اکثر حاکمان افغانستان تفاهمنامه دیورند را پایانیافته دانستهاند. این در حالی است که نهادهای بینالمللی مرز دیورند را بهعنوان مرز میان این دو کشور بهرسمیت شناختهاند.
پرسش اصلی این است که چرا از میان مرزهایی که تحت تاثیر استعمار و قدرتهای بزرگ شکل گرفتهاند، تنها مرز دیورند برای افغانستان اهمیت ویژهای دارد و حاکمان افغان آن را «خط فرضی» میدانند؟ این یادداشت تلاش میکند به این پرسش در بستر تاریخی افغانستان پساز ۱۸۸۰م. پاسخ دهد و منطق خاصشدن این مرز را برای حاکمان بعدی افغانستان توضیح دهد.
امیر عبدالرحمانخان و مرزهای افغانستان
در مورد افغانستان و شکلگیری این کشور، دیدگاههای متعدد و متفاوتی وجود دارد. دیدگاه «ناسیونالیسم افغانی» تاریخ رسمی این کشور را از سال ۱۷۴۷م. به اینسو بهرسمیت میشناسد و پیشینه پنجهزارساله تاریخی را نیز به آن پینه میزند. اما در دیدگاه انتقادی، یا بهعبارت دقیقتر، دیدگاه دانشگاهی، افغانستان امروزی از سال ۱۸۸۰م. آغاز میشود و امیر عبدالرحمانخان نخستین مامور اجرایی آن بهشمار میرود. براین اساس، مرزهای افغانستان در آن دوره و برپایه تفاهم میان دو قدرت بزرگ، هند بریتانوی و روسیه تزاری، شکل گرفته است.
دیدگاه ناسیونالیسم افغانی برای اثبات فرضیبودن مرز دیورند، بر تحمیلیبودن آن تاکید میکند؛ اما واقعیت تاریخی آن است که افغانستان نیز بهطور کلی نتیجه تحمیل و تفاهم دو قدرت بزرگ است. انگلیسها پساز دو جنگ مهم در این منطقه به این نتیجه رسیدند که افغانستان را بهعنوان یک منطقه حایل بهرسمیت بشناسند.
براساس یادداشتهای امیر عبدالرحمانخان در کتاب تاجالتواریخ که به او منسوب است، امیر از میان مناطق مرزی افغانستان، بدخشان امروزی را جزو قلمرو خود نمیدانست؛ با این استدلال که کنترل این منطقه بهدلیل دورافتادهگی از مرکز افغانستان و کوهستانیبودن آن دشوار است. با این وجود، انگلیسها این منطقه را با اجبار بر قلمرو او افزودند و درنتیجه، مرزهای کشور تثبیت شد.
ناسیونالیسم افغانی و مرز دیورند
با شکلگیری پاکستان که پشتونها را در دو سوی مرز دیورند تقسیم کرد، نزاع مرزی آغاز شد و این بحران تا امروز ادامه یافته است. اگر به تاریخ افغانستان پساز کودتای سردار محمدداوودخان نگاه کنیم، مساله مرز دیورند در تمام تحولات این کشور آشکار است و همواره در این تحولات نقش تعیینکننده داشته است؛ یا بهعبارت دیگر، یکی از عوامل مهم دگرگونیهای حکومت افغانستان دانسته میشود.
حاکمان پشتون در طول سالهایی که مرز دیورند را فرضی خواندهاند، استدلال میکنند که تحمیل این مرز باعث شده که این قوم در دو کشور تقسیم شود. براین اساس، آنها تاکید میکنند که «پشتونستان بزرگ» باید بخشی از خاک افغانستان باشد. اگر این استدلال را درنظر بگیریم، تمام مرزهای افغانستان باعث شدهاند که قومیتهای دیگر نیز در دوسوی مرز و در قلمروهای ملی جداگانه قرار بگیرند. بدخشان بزرگ تاجیکان را میان تاجیکستان و افغانستان تقسیم کرده است. اوزبیکها و ترکمنها در شمال افغانستان در دوسوی آمو ماندهاند و در غرب، میان ایران و افغانستان نیز چنین وضعیتی به وجود آمده است. با این وجود، آنچه درباره ادعای حاکمان افغان پرسشبرانگیز است، این است که حتا یک بار نیز ازسوی آنان درباره این مرزها سخنی گفته نشده است؛ درحالیکه این مرزها ازنظر حقوقی و تاریخی هیچ تفاوتی با مرز دیورند ندارند.
بهنظر میرسد ریشه اصلی این بحث، پیشاز شکلگیری پاکستان، به شکلگیری ایده «ناسیونالیسم افغانی» برمیگردد که در دوره امیر حبیباللهخان ازسوی محمود طرزی مطرح شد. براساس دیدگاه او، شاخصهای دولت بر محور هویت ملی افغانی و زبان افغانی (پشتو) اساسگذاری شد؛ طرحی که ازسوی حاکمان بعدی بهصورت جدی دنبال شد، بهخصوص در دورههای اماناللهخان و نادرشاه. اگرچه این ایده نتوانست برای افغانستان یک دولت باثبات و یک جامعه مترقی و پیشرو فراهم سازد، اما در دورههای مختلف قربانیان فراوانی گرفت و مردم و جامعه افغانستان هنوز هزینه آن را میپردازند.
داوودخان در دوره جمهوریت اول، این مساله را بر محور «پشتونستانخواهی» مطرح کرد و آن را بهاندازهای برجسته ساخت که رابطه افغانستان با پاکستان سخت پرتنش شد. در نظامهای بعدی افغانستان نیز این ایده پیگیری شد. ازاینرو، مساله مرز دیورند با خواستهای قومی و ناسیونالیسم افغانی ارتباط مستقیم دارد و در همین چهارچوب است که میتوانیم آن را درک کنیم.
حاصل کلام اینکه، مرز دیورند، مانند تمام مرزهای این کشور، مرزی پایانیافته و بهرسمیتشناختهشده است و ادعای مرزی در این باب، یک خواست قومی بر محور ناسیونالیسم افغانی است. این ایده، چنانکه از بنیاد بهدنبال یکسانسازی فرهنگی ـ قومی در این کشور بوده، تنها به یک مرز کشور توجه دارد و آن را فرضی میخواند. این در حالی است که مرز دیورند ازسوی امیر عبدالرحمانخان، امضا شده و حاکمان افغان در حکومتهای بعدی نیز آن را تایید کردهاند. واکنش داوودخان، داکتر نجیبالله و درنهایت طالبان در برابر این مرز، براساس خوی قبیلهای و قومی بوده است؛ واکنشی که نتیجهای جز عقبگرد و افزایش بحران افغانستان نداشته و ندارد. تمام اسناد تاریخی و بینالمللی نشان میدهند که مرز دیورند، سرحد رسمی دو کشور را مشخص کرده است. از این جهت، ادعاهای حاکمان افغان درباره فرضیبودن این مرز یا پایانیافتن اعتبار آن پساز بهوجودآمدن کشور پاکستان، اغلب در لحظههای مهم تاریخی و با هدف کسب مشروعیت و محبوبیت داخلی مطرح شدهاند.







