محروملیک‌نینگ اچّیق حکایه‌سی؛ سۉنگگی بیر تامچی سوو هم لایقه بۉلگنده
امین کاوه
فاریاب ولایتی مرکزی میمنه شهری‌نینگ بیر قطار اهالیسی بو شهرده یېرآستی سوولری سطحی‌نینگ پسه‌ییشی و ایچیملیک سووی تنقیصلیگیدن جدّی خواطر بیلدیرماقده. اولر اهالی سانی‌نینگ کۉپه‌ییشی و شهر‌نینگ یوقاری قِسمیده‌گی حدودلرده چوقور قودوقلر قزیلیشینی بو حالت‌نینگ اساسی سببلریدن دېب بیلیشه‌دی. بو حالت شونده‌ی بیر پیتده یوز بېرماقده که تخار ولایتی‌نینگ اَیریم قیشلاقلریدن ترقه‌تیلگن ویدیولرده سوو یۉقلیگی سببلی بیر قطار قیشلاقلر بۉشه‌ب قالگنی و باشقه اَیریم قیشلاقلر اهالیسی هم تازه ایچیملیک سوویدن فایده‌لنه آلمه‌یاتگنی کۉرسه‌تیلگن. اوشبو ویدیولرده بو حدودلرده‌گی آدملر‌نینگ حیات شرایطیدن اچّیق و لرزه‌گه سالووچی تصویرلر نمایش اېتیلگن.
فاریاب‌نینگ اَیریم اهالیسی و اوشبو ولایتده‌گی اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری مینگلب فاریابلیکلر‌نینگ حیاتی خوف آستیده اېکنینی و میمنه شهری همده اونگه قۉشنی حدودلرده اهالی ایچیملیک سووی‌نینگ کېسکین تنقیصلیگیگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر طالباندن «دره آغزی» تۉغانی و المار تومنیده‌گی سوو انباری تۉغانینی قوریشنی سۉره‌یدی، تاکه آدملر اوشبو ولایتده‌گی سوو تنقیصلیگیدن کېلیب چیقه‌یاتگن معمالردن خلاص بۉلسینلر. اولر اجتماعی ترماقلرده شونده‌ی سوال بېریشگن: «نېگه بو لایحه‌لر ایشلری جدّی و عملی طرزده ایلگری سیلجیمه‌یپتی؟ اساسی معما قه‌یېرده و آدملر بو لایحه‌لر‌نینگ عملده باشلنیشی یاکه دوام اېتیشیگه قچان گواه بۉلیشه‌دی؟»
فاریاب ولایتی مرکزی میمنه شهری‌نینگ بیر اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «میمنه شهری سوو تنقیصلیگی بیلن باغلیق جدّی معمالرگه دوچ کېلماقده. قودوقلر‌نینگ اکثریتی قوریب قالگن و سوو سطحی پسه‌یگن. یوقاری حدودلردن میمنه تامان آقیب کېله‌دیگن اریقلر و کۉللر هم قوریب قالگن. چوقور قودوقلر‌نینگ کۉپه‌ییشی و ایلگری للمی بۉلگن یېرلردن سوغاریش اوچون سوولرلردن فایده‌لنیش سوو‌نینگ میمنه شهریگه یېتیب کېلمسلیگیگه سبب بۉلگن.»
میمنه شهری‌نینگ ینه بیر اهالیسی سوو منبعلرینی تۉغری باشقریش یۉقلیگینی تنقید قیلیب، فاریابده سوونی باشقریش نامی آستیده یاردمچی تشکیلاتلر تامانیدن عملگه آشیریلگن لایحه‌لر جوده ضعیف بۉلگنینی و اولر اوستیده اساسلی ایش آلیب باریلمه‌گنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «ایلگری میمنه‌ده‌گی اېنگ چوقور قودوق ۲۰ متر اېدی، اما حاضر آدملر ۸۰–۹۰ متر چوقورلیکده‌گی قودوقلر قزیشماقده. بیزنینگ قودوغیمیز ۷۰ متر چوقورلیککه اېگه، اما اېنگ کۉپی بیلن یریم ساعت سوو بېره‌دی و اوندن کېین قوریب قاله‌دی.»
میمنه‌‌نینگ ینه بیر اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «بیرینچی ناحیه‌ده یشه‌یمیز. ۸۰ مترلیک قودوقلر قوریب قالگن و اېندی قودوقلرنی ۱۲۰ مترگچه قزیشماقده. اگر برمه بۉلسه، بلکه ۱۶۰ مترگچه هم یېتیشی ممکن؛ بو جریان قچانگچه دوام اېتیشی نامعلوم.»
بو حالت شونده‌ی بیر پیتده یوز بېرماقده که تخار ولایتی‌نینگ محروم قیشلاقلریدن ویدیولر ترقه‌ته‌دیگن «بیزنینگ قیشلاغیمیز» کانالی یقینده اوشبو قیشلاقلرده‌گی آدملر‌نینگ حیات شرایطیدن اچّیق و لرزه‌گه سالووچی تصویرنی نمایش اېتووچی ویدیو ترقه‌تگن.
اوشبو ویدیولرده قیشلاق باله‌لری بیر تامچی سوو تاپیش اوچون کېچه‌لری اوخلش اۉرنیگه بۉش چېلکلر بیلن اویدن چیقیب، عایله‌لر‌نینگ ایچیملیک سووی تأمیناتی اوچون یگانه امید بۉلگن جای تامان باره‌یاتگنی کۉرسه‌تیله‌دی. اولر تون قارانغوسیده تاشلر و مشقتلی یۉللر آره‌سیده ایدیشلرینی تۉلدیریش و سوونی اویگه آلیب باریش اوچون کوتیب توریشه‌دی.
ویدیوده بو مقدارده‌گی سوو محلی اهالی اوچون یېترلی اېمسلیگی و کېچراق یېتیب کېلگنلر آخر-عاقبت بۉش قۉل بیلن اویگه قَیتمسلیک اوچون ایدیشلرینی لایقه بیلن تۉلدیریشگه مجبور بۉله‌یاتگنی کۉرسه‌تیله‌دی. ویدیوده سوو تۉپلنه‌دیگن جای وقت اۉتیشی بیلن بۉشه‌ب قالگنی و اوندن قالگن نرسه لایقه اېکنی کۉرینه‌دی؛ کۉپچیلیک اوچون بلکه فایده‌لنیشگه یراقسیز بۉلگن بو لایقه سوو، اما چنقه‌گن عایله‌لر اوچون حتا اونینگ اۉزی هم بۉش قۉل بیلن قَیتیشدن یخشیراق دیر.
محلی یشاوچیلردن بیری «قره‌بلاق، پسته مزار، خجوان و پنگانی، خواجه خیرها» قیشلاقلری اهالیسی سووسیزلیک معماسی بیلن کوره‌شه‌یاتگنینی اَیته‌دی. بو آدملر‌نینگ آوازی و یوز-کۉرینیشیدن هم قشّاقلیک و ناچارلیک اولرنی تازه ایچیملیک سوویدن فایده‌لنیش امکانیتیگه نسبتاً امیدسیز قیلیب قۉیگنی کۉرینه‌دی. اولر یاردم بېرووچیلر و سخاوتلی کیشیلردن اوشبو حدودلر اهالیسیگه چوقور قودوق قزیش اوچون یاردم بېریشلرینی سۉره‌شماقده.
شو بیلن بیرگه، سوو بۉییچه متخصص نجیب‌الله سدید اۉزی‌نینگ فیسبوک صحیفه‌سیده اوشبو ویدیوده کۉرسه‌تیلگن آدملر تخار ولایتی رستاق تومنی‌نینگ قره‌بلاق قیشلاغی اهالیسی اېکنینی، اولر حکمدارلر‌نینگ ییللر دوام اېتگن محروملیک و بې‌پروالیگی سببلی افلاس سوودن فایده‌لنیشگه مجبور بۉله‌یاتگنینی یازگن. او قۉشیمچه قیلگن: «بولر آلتین کانلری‌نینگ اصل اېگه‌لری بۉلگن، اما شونده‌ی خارلیکده یشه‌یاتگن آدملردیر. افغانستان حکومتلری‌نینگ برچه‌سیده بیرته عمومی خصوصیت بار و او شوندن عبارت که اولر خلقنی اۉزلریدن دېب بیلیشمه‌یدی. مېن حیرانمن، خلق شونده‌ی، انسان اوچون مناسب بۉلمه‌گن شرایطده یشه‌یاتگن بیر پیتده، منصبدارلر قنده‌ی قیلیب کېچه‌لری اوخله‌ی آلیشه‌دی.»
بوندن اوّل هم خلق‌ارا تشکیلاتلر بیر قطار حساباتلریده افغانستاندهگی سوو معماسینی فاش قیلگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لر جمغرمه‌سی (یونیسف) اۉز حساباتلریدن بیریده کېتمه-کېت قورغاقچیلیکلر و باشقه اقلیم معمالری آدملر‌نینگ خوفسیز ایچیملیک سوویدن فایده‌لنیشینی قیینلشتیرگنینی اَیتگن. ۲۰۲۵-ییلده افغانستان بۉییچه اۉتکزیلگن عمومی بهالشگه کۉره، عایله‌لر‌نینگ ۶۷ فایزیدن کۉپراغی قورغاقچیلیک و سوو تنقیصلیگیگه دوچ کېلگن، عایله‌لر‌نینگ تۉرت‌دن بیر قِسمی اېسه خوفسیز بۉلمه‌گن یاکه یخشیلنمه‌گن سوو منبعلریدن فایده‌لنگن.
جهان بانکی هم «افغانستانده سوو بۉییچه فوق العاده یاردم» لایحه‌سیده قورغاقچیلیکدن ضرر کۉرگن ۱۶ ولایت، جمله‌دن، قریب ۱۲۰ تومنده اهالی خوفسیز ایچیملیک سووی و سوو همده کانالیزاسیون خدمتلریدن فایده‌لنیشده جدّی چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتگن. اوشبو لایحه قیشلاق حدودلریده‌گی ۱،۲ میلیون کیشی‌نینگ ایچیملیک سووی و سوغاریش اوچون ضرور بۉلگن سوودن فایده‌لنیش امکانیتینی یخشیلش مقصدیده ایشلب چیقیلگن.
