افغانستان ژورنالیستلر مرکزی نینگ گزارشی ؛ طالبان سطحیده مطبوعات و عیاللر آوازی سیرتقی نظارت آستیده
امین کاوه
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی اۉزی نینگ ییللیک گزارشیده طالبان عیاللر فعالیتیگه مطبوعات ساحه‌سیده قطعی چېکلاولر قۉللگنینی معلوم قیلدی. گزارش نتیجه‌لری شونی کۉرسته‌دیکی، طالبان برچه امکانیتلرینی ایشگه سالیب، خلق نینگ شخصی و اجتماعی اېرکینلیکلرینی باستیرماقده همده اېرکین مطبوعاتنی چېکلش، ژورنالیستلرنی تهدید قیلیش و حبسگه آلیش، همده آدملر نینگ اخباراتگه کیریشینی نظارت قیلیش آرقه‌لی تېز سرعتلرده اۉزینی ایتیلگن حکایه سی یره‌تیب، یگانه آواز سیاستینی ترغیب قیلماقده. گزارشده قید اېتیلیشیچه، ۲۰۲۵- ییلده طالبان نظارتنی کوچیتیریش، مطبوعاتنی تینتوو قیلیش و ژورنالیستلر نینگ مجبوری تن آلینیشلرینی مجازگه اوزه‌تیش آرقه‌لی جمعیتده سیقیلیش و قۉرقوو محیطینی کېنگیتیردی. گزارشگه کۉره، مملکتده‌گی ییتکرمه لر میدانی عملده کۉپ آوازلیلیک و قرشی آوازلردن محروم بۉلگن، مطبوعات نه‌فقط مسلکی مستقللیگینی یۉقاتگن، بلکه فقط طالبان تامانیدن تصدیقلنگن یاکه ایشلب چیقریلگن معلوماتلرنی ترقتیشگه مجبور بۉلگن. ۲۰۲۵ ییلده یتکرمه و ژورنالیستلر حقلری نینگ کمیده ۲۰۵ بوزیلیشی قید اېتیلگن.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، ۲۰۲۵- ییلده مملکتده‌گی یتکرمه لر میدانی عملده کۉپ آوازلیلیک و تنقیدی آوازلردن بۉشب قالگن، مطبوعات نه‌فقط مسلکی مستقللیگینی یۉقاتگن، بلکه فقط طالبان تامانیدن تصدیقلنگن یاکه ایشلب چیقریلگن اخبارات و روایت لرنی ترقه‌تیشگه مجبور قیلینگن. تشکیلات نینگ تأکیدلشیچه، بو حالت افغانستانده یگانه آواز سیاستینی اساسی روایت گه ایلنتیرگن.
حاکمیتنی مرکزلشتیریش و رسمی نهادلرنی ضعیفلشتیریش
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی ۲۰۲۴- ییلدن فرقلی اۉله‌راق، طالبان ایچیده ییتکرمه لر بیلن ایشلشده فکرلر تفاوتی نینگ علامتلری سېزیلگن بۉلسه‌ده، ۲۰۲۵- ییل گزارشیده بو بۉشلیقلر کمیده تشقی کۉرینیشده کمه‌یگنی کۉرستیلگنینی معلوم قیلدی.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، «قتیق حاکمیت مرکزی» قندهار رهبرلیگیده مطبوعاتنی باستیریش جریانینی ینه‌ده کېسکین آلیب بارگن. گزارش نتیجه‌لری شونی کۉرسته‌دیکی، طالبان استخبارات باشقرمسی و «امر بالمعروف و نهی عن المنکر » وزیرلیگی انیق حقی رامکه موجود بۉلمگن، کېنگ خودمختارلیک‌گه اېگه حالده، مطبوعاتگه چېکلاولر قۉللشده اساسی رۉلنی اۉینه‌گن. افغانستان ژورنالیستلر مرکزی نینگ تأکیدلشیچه، اوشبو جریان طالبان اخبارات و مدنیت وزیرلیگی نینگ مېدیا ایشلریگه مسوول رسمی نهاد صفتیده‌گی موقعینی جدی ضعیفلشتیرگن.
قانون عملده توخته‌تیلگن، کۉرستمه‌لر فعال
گزارشگه کۉره، «عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری تۉغریسیده‌گی قانون» عملده توخته‌تیلگن حالتده بۉلیب، فقط مېدیاگه جواز بېریش یاکه ینگیلش و سالیق مسأله‌لری کبی چېکلنگن حالتلرده تطبیق اېتیلگن. بو نینگ اۉرنیگه، شفافلیک و حقوقی رامکه‌گه اېگه بۉلمگن چېکلاوچی کۉرستمه‌لر مېدیا و ژورنالیستلرگه نسبتاً قرار قبول قیلیش نینگ اساسی منبعی بۉلگن. گزارشگه کۉره، اوشبو کۉرستمه‌لر یاکه طالبان نینگ «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» قانونلرینی انکار قیلگن ژورنالیستلر تهدید، حبس و قماققه دوچ کېلگن، اوشبو کۉرستمه‌لرگه بۉیسونمگن مطبوعات اېسه فعالیتنی توخته‌تیش یاکه وقتینچه یاپیلیش بیلن یوزلشگن.
مېدیا حقلری نینگ بوزیلیشی بۉییچه رقم
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی گزارشیده ۲۰۲۵ ییلده مېدیا اېرکینلیگینی کوزه‌تووچی تیزیم کمیده ۲۰۵ ته مېدیا و ژورنالیستلر حقلری بوزیلیش حالتینی قید اېتگنینی بیلدیرگن؛ بو رقم ۲۰۲۴ ییلگه نسبتاً تخمیناً ۱۳ فایز اۉسیشنی تشکیل قیلگن. اوشبو حالتلر آره‌سیده ایکی ژورنالیست نینگ اۉلدیریلیشی، ینه اوچ کیشی نینگ جراحت آلیشی، ۱۶۶ تهدید و ۳۴ ژورنالیست نینگ حبسگه آلینیشی موجود. ۲۰۲۵- ییل آخریگچه کمیده بېش ژورنالیست کابلده‌گی پل چرخی و بگرام قماقخانه‌لرده سقلنگن، مینگلب باشقه ژورنالیستلر اېسه مملکتنی ترک اېتیب، قۉشنی دولتلر و منطقه‌ده ناانیق شرایطده یشماقده.
طالبان تامانیدن ییتکرمه‌لر اوستیدن قۉییلگن چېکلاولر
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی معلوم قیلگنیچه، طالبان ایچکی یتکرمه لر و ژورنالیستلرگه نسبتاً کېنگ قمراولی تعقیق قۉللگن. گزارشگه کۉره، دولت مطبوعاتیده‌گی عیاللر فعالیتی تعقیقلنگن و مېدیا فقرالیک نمایشلری و ناراضیلیکلرنی یاریتیشدن چېکلنگن.
اخباراتگه کیریشنی چېکلش، ینگیلیک و گزارشلرنی نشر قیلیش همده محتوانی ایشلب چیقریشنی تعقیقلش، موسیقی نی نشر اېتیشنی منع اېتیش، تلویزیون‌کۉرستوولریده‌گی صحنه‌لرده عیاللر نینگ اشتراکینی تعقیقلش، فلملر و سېریاللرنی نشر قیلیشنی تعقیقلش، مېدیا ساحه‌سیده ایشله‌یاتگن عیاللرنی یوزلرینی یشیریشگه مجبور قیلیش، اېرککلر و عیاللرنی اجره‌تیش و اولر آره‌سیده مصاحبه آلیشنی تعقیقلش، طالبانگه قرشی و تنقیدی شخصلر بیلن مصاحبه نی چېکلش، افغانستانده خلق‌ارا تلویژیونلر دستورلرینی فضاگه اوزه‌تیشنی تعقیقلش و سیاسی، خوفسیزلیک و اجتماعی مضمونده‌گی تجارت اعلانلرینی چېکلش، طالبان تامانیدن مطبوعاتگه قۉللنگن تعقیقلردن حسابلنه‌دی.
شونینگدېک، طالبان رېژیمینی تنقید قیلیشنی منع اېتیش، جانلی موجوداتلرنی صورتگه آلیشنی تعقیقلش، تبعید قیلینگن مېدیا بیلن ایشلشنی منع اېتیش، ایریم ولایتلرده عیاللر نینگ آوازینی مېدیا آرقه‌لی ترقه‌تیشنی منع اېتیش، مېدیا اۉرگانلرینی طالبان «نامعلوم» دېب اته‌گن اتمه‌لردن فایده‌لنمسلیککه مجبور قیلیش و ژورنالیستلر همده مېدیا اۉرگانلرینی طالباننی «اسلامی امیرلیک و افغانستان حکومتی» صفتیده تنیتیشگه مجبور قیلیش، گزارشده تیلگه آلینگن باشقه چېکلاولردیر.
تصویرنی منع قیلیش و تلویزیون‌لرنی یاپیش
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی گزارشیده قید اېتیلیشیچه، ۲۰۲۵ ییلده‌گی اېنگ مهم چېکلاولردن بیری جانلی موجوداتلرنی صورتگه آلیش و طالبان محلی رهبرلری بیلن جانلی مصاحبه قیلیشنی تعقیقلش بۉلگن. گزارشگه کۉره، بو تعقیق۲۰۲۴ ییلده فقط آلتی ولایتده عمل قیلگن بۉلسه، ۲۰۲۵ ییلده ینه ۱۷ ولایتگه کېنگه‌ییب، جمعی ۲۳ ولایتنی قمره‌ب آلگن. اوشبو قرار نینگ نتیجه‌سیده کمیده ۲۱ محلی تلویزیون یاپیلیب، رادیو فورمتیگه اۉتکزیلگن. بوندن تشقری، بېشته باشقه مېدیا نهاد هم کۉرستمه‌لرگه بۉیسونمه‌گنلیک و مستقل ژورنالیستیک فعالیتگه اورینگنلیکده عیبلنیب یاپیلگن.
اقتصادی باسیم؛ مطبوعاتگه آخرگی ضربه
گزارشده قید اېتیلیشیچه، چېکلاولر کوچییشی بیلن بیر وقتده مېدیا مالی منبعلری هم کېسکین کمه‌یگن. خلق‌ارا یاردملر و اعلان درآمدلری نینگ سېزیلرلی درجه‌ده پسه‌ییشی، ییریک مېدیا نهادلرینی دستورلرنی کمه‌یتیریشگه و کادرلرنی قیسقرتیریشگه مجبور قیلگن، کیچیک مېدیا نهادلرینی اېسه یاپیلیش خوفیگه دوچ قیلگن. گزارشگه کۉره، بعضی مېدیا نهادلری فقط تجارت اعلانلری کېلگنده وقتینچه فعالیتینی دوام اېتتیره آلگن.
عیاللر؛ بیرینچی قربانیلر
گزارشده ایتیلیشیچه، ژورنالیست عیاللر اوشبو سیاستلردن اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن؛ دولت مېدیا نهادلریده ایشلشنی منع اېتیشدن تارتیب دستورلرده قتنه‌شیش چېکلاوی، بعضی موضوعلرنی یاریتیشنی تعقیقلش، یوزنی یشیریشگه مجبور قیلیش و ایریم مېدیا شکللریدن اولرنی بوتکول چیقریب تشلش کبی چاره‌لرگه دوچ کېلگن. اوشبو چېکلاولر عیاللر نینگ جماعت و مېدیا میدانیده‌گی اشتراکینی تیزیملی روشده چېکلب، یۉق قیلگن.
تعبید قیلینگن مېدیا بیلن ایشلشنی منع اېتیش
گزارشده قید اېتیلیشیچه، طالبان تبعید قیلینگن مېدیا، جمله‌دن، ۸صبح گزیته‌سی بیلن ایشلشنی منع اېتگن و بو مېدیا بیلن هر قنده‌ی علاقه‌دن تییلیشنی بویورگن. افغانستان ژورنالیستلر مرکزی نتیجه‌لریگه کۉره، سابق حکومت قولگنیدن سۉنگ حبسگه آلینگن ژورنالیستلر نینگ اساسی قسمی و یاپیلگن مېدیا اۉرگانلری فعالیتینی توخته‌تگنلر نینگ کۉپچیلیگی عیناً تبعید قیلینگن مېدیا بیلن ایشلشده عیبلنگن.
طالبان نینگ تبلیغاتی ماشینی
گزارشگه شونینگدېک طالبان تامانیدن آچیق و یشیرین تبلیغاتی تیزیم تشکیل اېتیلگنینی آشکار قیلگن. رسمی مېدیا، جمله‌دن، ملی رادیو و تلویزیونی همده باختر اخبارات واسطه سی بیلن بیر قطارده، واتس‌اپ و باشقه اجتماعی ترماقلرده «مجازی جنگچیلر» ترماقلری فعالیت یوریته‌دی؛ گزارشگه کۉره، اوشبو ترماقلر استخبارات تامانیدن باشقریله‌دی. اولر نینگ وظیفه‌سی طالبان استخباراتلرینی ترغیب قیلیش و تنقیدی آوازلرنی آنلاین میدانده باستیریش دیر.
طالبان استبخارات باشقرمسی مېدیا نهادلری
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی اۉزی نینگ ییللیک گزارشیده معلوم قیلگنیچه، طالبان استخبارات باشقرمسی بیر نېچته مېدیا نهادلری، جمله‌دن رادیو، وېبسایتلر و آنلاین نشرلرنی تشکیل قیلگن بۉلیب، اولر قرشی آوازلرنی باستیریشگه خدمت قیله‌دی. گزارشده قید اېتیلیشیچه، رادیو «حریت»، نشر «میثاق»، وېب سایت «هندوکوش» و وېبسایت «المرساد» طالبان استخبارات باشقرمسی نظارتی آستیده‌گی مېدیا نهادلریدن بۉلیب، اولر طالبان روایتینی ترغیب قیلیش و قرشی روایتلرنی ضعیفلشتیریشگه فعال حصه قۉشه‌دی. گزارشگه کۉره، اوشبو مېدیا نهادلر پشتو، فارس، عرب و انگلیس تیللریده فعالیت یوریته‌دی و بعضیلری تۉقیز تیلگه مضمون ایشلب چیقریب، اجتماعی ترماقلرده فعال اشتراک اېته‌دی.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، رادیو «حریت» رسمی تصدیقگه اېگه بۉلمسه-ده، ۲۰۲۲ – ییلده استخبارات باشقرمسی تامانیدن ایشگه توشیریلگن و اونینگ اعتباری ایچکی و منطقوی خوفسیزلیک ینگیلیکلری همده طالبان یوتوقلریگه قره‌تیلگن. گزارشگه کۉره، «حریت» نیچته لی ییتکرمه لر مضمونینی پشتو، فارسچه، عرب و انگلیسچه تیللریده ایشلب چیقره‌دی و ایکس، فیسبوک، اینستاگرام، تلگرام و یوتیوب کبی اجتماعی ترماقلرده فعالیت یوریته‌دی.
ژورنالیستلر مرکزی معلوم قیلگنیچه، «میثاق» یوتیوب و ایکس پلاتفورم‌لریده فعال بۉلیب، یقینده اساسا افغانستان خوفسیزلیک وضعیتینی یخشیلش و پاکستان بیلن باغلیق مسأله‌لر و معمالرگه اعتبار قره‌تگن. شونینگدېک، گزارشگه کۉره، «هندوکوش» وېب‌سایتی اساسا ایچکی سیاسی مخالفت، فقرالیک فعاللری و حتا مستقل ژورنالیستلرگه اعتبار قره‌تگن همده پشتو، فارسچه و انگلیسچه تیللریده مېدیا مضمونینی ایشلب چیقیب، ترقتگن.
گزارشده تأکیدلنیشیچه، «المرصاد» وېب‌سایتی طالبان رېژیمی نینگ توزیلمه‌سی و سیاستینی حمایه قیلیشگه قره‌تیلگن بۉلیب، جهادی گروهلر، خصوصاً، داع حالتیگه اعتبار بېره‌دی. اوشبو نشر سۉنگگی آیلر دوامیده منطقه‌ده پاکستان نینگ رۉلی و سیاستیگه هم اعتبار قره‌تگن. «المرصاد» مېدیا مضمونینی تۉقیز تیلده، جمله‌دن پشتو، فارسچه، انگلیسچه، تورکچه، اۉزبېکچه، روسچه، بنگالچه، اوردو و مالدیو تیللریده ترقه‌ته‌دی و اجتماعی ترماقلرده فعال اشتراک اېته‌دی.
طالبان استخبارات باشقرمسی مېدیا فعاللری ترماغی
گزارشده قید اېتیلیشیچه، اوشبو ترماق اساسا واتس‌اپده فعالیت یوریته‌دی و هر بیر ولایتده ۵- ۱۰ عضو عبارت ولایت گروهلری موجود. گزارشگه کۉره، اوشبو گروهلر اعضالری محلی اداره‌لر خادملری، خصوصاً طالباننی قۉللب-قوتلیدیگن یاشلر و مېدیا فعاللردن تنلنه‌دی و اولرگه انترنت و آیلیک معاش اوچون بېلگیلنگن مبلغ تۉلنه‌دی. شونینگدېک، گزارده تأکیدلنیشیچه، اوشبو گروهلر نینگ وظیفه‌سی استخبارات باشقرمسی اعلان فعالیتینی یۉنه‌لتیریش، استخبارات تامانیدن ایشلب چیقریلگن مضموننی اولشیش و بېلگیلنگن هشتگلرنی انیقلشدن عبارت دیر.
بوندن تشقری، گزارشده قید اېتیلیشیچه، «جنگچی» گروهلر هر بیر ولایتده طالبان استخباراتی تامانیدن تشکیل اېتیلگن بۉلیب، هر بیر گروه تخمیناً ۲۰ عضودن عبارت. گزارشگه کۉره، اوشبو شخصلر واتس‌اپ گروهلری و اجتماعی ترماقلرده مخفی گزارشلر یره‌تیش، بېریلگن مېدیا مضمونینی ترقه‌تیش و بېلگیلنگن هشتگلرنی قیته اولشیش وظیفه‌سینی بجره‌دی. اوشبو گروه اعضالری آییگه ۱۰ مینگ افغانیگچه معاش و ۵۰۰- ۸۰۰ افغانیه انترنت خرجتینی آله‌دی.
طالبان «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» وزیرلیگی یشیرین کمپاینی
گزارشده شونینگدېک، طالبان نینگ «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» وزیرلیگی هم یشیرین کمپنیگه اېگه اېکنلیگی قید اېتیلگن. گزارشگه کۉره، اوشبو وزیرلیک جانلی موجوداتلر تصویرینی ترقتمسلیک بۉییچه چېکلاولر جاری اېتیشدن تشقری، مېدیا مضمونینی، خصوصاً مجازی مضموننی ایشلب چیقره‌دی و اونی طالباننی قۉللب-قوتله‌یدیگن ایریم مېدیا فعاللری و آنلاین مشهور شخصلر آرقه‌لی ترقته‌دی.
افغانستان ژورنالیستلر مرکزی اوشبو گزارشده تأکیدلگنیچه، اوشبو حالت ژورنالیستلر و مېدیا حقلری نینگ اساسی بوزیلیشلریگه و مملکتده اساسی اېرکینلیکلر نینگ چېکلنیشیگه چوقور خواطر اویغاتماقده همده افغانستانده مېدیا رواجلنیشی و سۉز اېرکینلیگی کېله‌جگینی جدی تهدید آستیگه قۉیماقده.
