افغانستان ناگران‌لری؛ قشّاقلیک، کمسیتیش و طالبان‌نینگ اعتبارسیزلیگی آره‌سیده
ناگرانلیگی بۉلگن بیر قطار شخصلر طالبان‌نینگ اولر‌نینگ احوالیگه اعتبار بېرمه‌یاتگنی و حقوقلرینی پایمال قیله‌یاتگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ضرور قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب معلوللرنی تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپلش اوچون کۉچه سوداسی یاکه تیلنچیلیک قیلیشگه مجبور اېتگن. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان اۉز صفیده معلول بۉلیب قالگن شخصلرگه آیلیک معاش و مخصوص طبی خدمتلر کۉرسه‌ته‌دی، بیراق باشقه ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر بو یاردملردن محروم بۉلیب، تېگیشلی اداره‌لرگه مراجعت قیلگنلریده اولرگه یاردم آلیش حقوقیگه اېگه اېمسلیکلری اَیتیله‌دی. شو بیلن بیرگه، افغانستان حقوقشناسلری اویوشمه‌سی رئیسی آگاهلنتیریشیچه، طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستانده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر اۉزلری‌نینگ اساسی حقوقلری کېنگ کۉلمده بوزیلیشیگه دوچ کېلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، ساغلیقنی سقلش خدمتلری، اساسی تعلیم و ایش امکانیتلریگه ثمره‌لی کیریش‌نینگ یۉقلیگی بو قتلمنی ینه‌ده کۉپراق قشّاقلیک، یکّه‌لنیش و قره‌ملیککه دچار قیلگن.
دهمزنگدهگی طالبان خودکش هجومیده ایکّله آیاغیدن اَیریلگن ۴۰ یاشلی اېرکک احمد (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، او حاضر ۱۲ کیشیلیک عایله‌‌نینگ باقووچیسی بۉلیب، تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپلش اوچون کابل کۉچه‌لریدن بیریده کۉچه سوداسی بیلن شغللنه‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «طالبان‌نینگ دهمزنگدهگی خودکش هجومیده ایکّله آیاغیمدن اَیریلدیم. اۉشه کوندن باشلب حیات مېن اوچون جوده آغیر بۉلدی. مېن ۱۲ کیشیلیک عایله‌‌نینگ باقووچیسیمن و یۉل چېتیده ارابه‌چه بیلن سودا قیلیب، تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپله‌یمن. اما درآمدیم یېترلی اېمس و بعضاً کون کېچیریش اوچون قرض آلیشگه مجبور بۉله‌من.» او قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉپ کونلری عایله‌سی فقط نان و چای بیلن کوننی اۉتکزه‌دی و یاردم یۉقلیگیدن شکایت قیله‌دی.
بو کیشی شونده‌ی دېیدی: «بیز جمعیت‌نینگ اعضالری صفتیده دولت یاردمیگه محتاجمیز، اما هېچ قنده‌ی یاردم آلمه‌یه‌پمیز. طالبان اۉز صفیده اوروشده معلول بۉلیب قالگن شخصلرگه آیلیک معاش تۉله‌یدی و اولر همده عایله‌لری اوچون مخصوص طبی خدمتلر یره‌تگن. اما بیز تېگیشلی اداره‌لرگه مراجعت قیلگنیمیزده، بیزگه یاردم آلووچیلر قطاریگه کیرمسلیگیمیز اَیتیله‌دی.»
احد (مستعار)، ۴۵ یاشده بۉلیب، یاشلیک دوریده حربی خدمت و اوروش وقتیده معلول بۉلیب قالگن. اونینگ اَیتیشیچه، جمهوریت دوریده دولتدن معاش آلگن و شو درآمد بیلن عایله‌سی‌نینگ خرجتلرینی قاپله‌گن. او شونده‌ی دېیدی: «طالبان قَیته حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن کېین اوّل معاشیمنی کمه‌یتیردیلر، شونده‌ی درجه‌گه توشیردیلر که حتا اوی اجاره حقینی هم تۉله‌ی آلمسدیم. شو سببلی کۉچه سوداسی قیلیشگه مجبور بۉلدیم و حاضر معاشیمنی بوتونله‌ی تۉخته‌تیب قۉییشدی. بیز‌نینگ طلبیمیز احوالیمیزگه اعتبار بېریلیشی دیر. بیز شو وطن اوچون جنگ قیلدیک و شو وطنده ناگران بۉلدیک.»
ناگرانلیگی بۉلگن ینه بیر شخص فریدون‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستاندهگی ناگرانلر ایش و تعلیم امکانیتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی بیلن یوزمه-یوز بۉلیب، اولر‌نینگ کۉپچیلیگی تیریکچیلیک اوچون کۉچه سوداسی یاکه تیلنچیلیک قیلیشگه مجبور. او شونده‌ی دېیدی: «افغانستانده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر اوچون ایش امکانیتلری یۉق. کون کېچیریش اوچون یاکه کۉچه سوداسی قیلیشیمیز، یاکه تیلنچیلیک قیلیشیمیز کېره‌ک. کابل شهریده یوزلب ناگرانلر تیلنچیلیک قیلماقده.»
او ناگرانلر، اینیقسه یاشلر اوچون تعلیم و ایش امکانیتلرینی یره‌تیش ضرورلیگینی تأکیدلب، شونده‌ی دېیدی: «ماس ایش و تعلیم شرایطلری موجود اېمس. هېچ بۉلمه‌گنده ناگرانلیگی بۉلگن یاشلر اوچون تعلیم آلیش امکانیتی یره‌تیلیشی کېره‌ک که اولر کېله‌جکده جمعیت‌نینگ فعال کوچیگه ایلنسینلر، بیز کبی کۉچه چېتیده تیلنچیلیک یاکه کۉچه سوداسی قیلیشگه مجبور بۉلمه‌سینلر. حتا پیاده‌لر یۉلکلری و یۉللرده حرکتلنیشده هم کۉپلب معمالرگه دوچ کېله‌میز.»
کۉزی عاجز یېتّی یاشلی قیز‌نینگ آته‌سی گُل آغا‌نینگ اَیتیشیچه، قیزی امکانیتلر‌نینگ کملیگی و قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی سببلی اۉزی‌نینگ کۉپلب باشلنغیچ حقوقلریدن محروم قالگن. او شونده‌ی دېیدی: «شو ییللر دوامیده قیزیم اوچون حتا کۉزی عاجزلر اوچون مۉلجللنگن اۉیینچاقلرنی هم تاپه آلمه‌دیم، باشقه امکانیتلر حقیده گپیرمسه هم بۉله‌دی. کۉزی عاجزلر اوچون مخصوص تعلیم مرکزلری هم جوده اوزاقده و یېترلی امکانیتلرگه اېگه اېمس.» اونینگ اَیتیشیچه، تعلیم مرکزی‌نینگ اوزاقلیگی سببلی قیزی تعلیمنی دوام اېتتیره آلمه‌گن.
بو کیشی قۉشیمچه قیله‌دی: «دولت تامانیدن هېچ قنده‌ی یاردم و قۉللب-قوّتلش آلگنیمیز یۉق. ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر‌نینگ حقوقلری و جمعیتده‌گی اۉرنی حقیده هم ترغیبات آلیب باریلمه‌گن و اولرگه نسبتاً تۉغری مناسبت مدنیتی موجود اېمس. کۉپلب آدملر هنوز ناگرانلیگی بۉلگن شخصلرگه کمسیتووچی مناسبتده بۉله‌دیلر.»
شو بیلن بیرگه، افغانستان حقوقشناسلری اویوشمه‌سی رئیسی میر عبدالواحد سادات‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستان حقوقی، مشروعیت و اقتصادی انقراضلر بیلن بیر قطارده کېنگ کۉلملی قشّاقلیک تۉلقینی بیلن هم یوزمه-یوز بۉلیب، ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر جمعیت‌نینگ اېنگ حمایه‌سیز قتلملریدن بیری حسابلنه‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی ییللرده بو قتلم‌نینگ معمالری انچه چوقورلشگن.
جناب سادات شونده‌ی دېیدی: «بوگون طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستانده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر اۉزلری‌نینگ اساسی حقوقلری جدّی روشده بوزیلیشیگه دوچ کېلماقده. ساغلیقنی سقلش خدمتلری، کیگ قمراولی تعلیم و ایش امکانیتلریگه ثمره‌لی کیریش‌نینگ یۉقلیگی اولرنی ینه‌ده کۉپراق قشّاقلیک، یکّه‌لنیش و قره‌ملیککه دچار قیلگن. بو حالت افغانستان‌نینگ خلق‌ارا مجبوریتلریگه، جمله‌دن، تعلیم، ساغلیقنی سقلش، بندلیک و اجتماعی اشتراک اېتیشده تېنگ حقوقنی تأکیدله‌یدیگن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ناگرانلر حقوقلری تۉغریسیده‌گی کنوانسیونیگه ضد حسابلنه‌دی.» اونینگ اَیتیشیچه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و انسان حقلری تشکیلاتلری حساباتلری هم ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن کېین ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر‌نینگ، اینیقسه عیاللر و باله‌لر‌نینگ اساسی خدمتلردن فایده‌لنیشی کېسکین چېکلنگنینی کۉرسه‌تماقده.
گل آغا قۉشیمچه قیلیشیچه، بو وضعیتنی یخشیلش اوچون هېچ بۉلمه‌گنده دوالش و کوچلنتیریش خدمتلریدن کمسیتیشسیز فایده‌لنیش کفالتلنیشی، کېنگ قمراولی تعلیم و قۉللب-قوّتلاوچی بندلیک امکانیتلری کېنگه‌یتیریلیشی همده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر قرار قبول قیلیش جریانلریگه جلب اېتیلیشی لازم. او تأکیدله‌یدی: «خلق‌ارا هم‌جمعیتی افغانستانده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر‌نینگ حقوقلریگه رعایه اېتیلیشی اوستیدن انسانپرورلیک یاردم و نظارتنی کوچه‌یتیریشی کېره‌ک. چونکه ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر‌نینگ حقوقلری انسان حقوقلری‌نینگ بیر قِسمی بۉلیب، هېچ قنده‌ی شرایطده اعتباردن چېتده قالمسلیگی کېره‌ک. ناگرانلیگی بۉلگن شخصلرنی تعلیم، دوالنیش و ایش بیلن تأمینلشدن محروم قیله‌دیگن جمعیت نه‌فقط اولر‌نینگ حقوقلریگه، بلکه اۉز کېله‌جگیگه هم ضرر یېتکزه‌دی. بوگون برچه‌میز‌نینگ عمومی مسؤولیتیمیز ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر‌نینگ آوازی بۉلیش و اولر‌نینگ تېنگ حقوقلری عملگه آشیریلیشی اوچون حرکت قیلیش دیر.»
بو آره‌ده، ایکّی اۉن ییللیک اوروش دوامیده طالبان‌نینگ خودکش هجوملری و پارتلشلری، شونینگدېک پارتله‌مه‌گن اۉق-دارولر همده افغانستاندهگی بیر نېچه اۉن ییللیک ماجرالردن قالگن پارتلاوچی قالدیقلر یوزلب آدملرنی معلول قیلیب قۉیگن. بو شخصلر‌نینگ کۉپچیلیگی حاضر طالبان حکمرانلیگی آستیده حتا اېنگ ضرور یاردمدن هم محروم قالگنینی اَیتماقده.
امریکا‌نینگ افغانستان بۉییچه اېلچیخانه‌سی هم اوّلراق طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستانده ناگرانلیگی بۉلگن شخصلر ساغلیقنی سقلش خدمتلریدن چېکلنگن فایده‌لنیش، تیریکچیلیک معمالری و اجتماعی کمسیتیش کبی کېنگ کۉلملی معمالر بیلن یوزمه-یوز اېکنینی معلوم قیلگن.
