کۉزی عاجز قیزلر: اوچ خیل عذاب بیلن بیر وقتده کوره‌شماقده‌میز
آدرینا بهزاد
افغانستانده عیاللرگه نسبتاً چېکلاولر کوچه‌ییب باره‌یاتگن بیر پیتده، بیر گروه کۉزی عاجز قیزلر تېنگ امکانیتلر یۉقلیگی و تعلیم آلیش اوچون شرایطلر یېتیشمسلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر حیاتیده‌گی اېنگ کتّه معما کۉزی عاجزلیگی‌نینگ اۉزی اېمس، بلکه معلوللیگی سبب اولردن تارتیب آلینگن امکانیتلر اېکنینی اَیتماقده. بو قیزلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اولر ایکّی تاماندن چېکلاولرگه دوچ کېلماقده: بیر تاماندن کۉزی عاجزلیگی سببلی، ایکّینچی تاماندن اېسه قیز بۉلگنی اوچون. بو قیزلر‌نینگ اَیریم عایله‌لری هم افغانستانده قیز بۉلیش کېنگ کۉلملی چېکلاولر بیلن بیرگه کېلیشینی، معلوللیک اېسه بو قیینچیلیکلرنی بیر نېچه برابر آشیریشی ممکنلیگینی اَیتماقده.
بو چېکلاولردن تشقری، جمعیت‌نینگ معلوللیگی بۉلگن شخصلرگه اچینیش بیلن قره‌شی هم اَیریم معلوللیگی بۉلگن انسانلر اوچون آغریقلی. چونکه اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اچینیش قۉللب-قوّتلش اۉرنیگه اولرده عاجزلیک و قره‌ملیک حسسینی ینه‌ده کوچه‌یتیریشی ممکن.
کۉزی عاجز قیز فیروزه تعلیم آلیش اوچون شرایطلر یۉقلیگیدن شکایت قیله‌دی. او حیاتیده‌گی اېنگ کتّه معما معلوللیگی سبب امکانیتلریدن محروم قیلینه‌یاتگنینی بیله‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «مېن افغانستانلیک کۉزی عاجز قیزمن. مېنینگ اېنگ کتّه معمام فقط کۉرمسلیک اېمس؛ بلکه کۉزی عاجزلیگیم سبب مېندن تارتیب آلینه‌یاتگن امکانیتلردیر. مېن اۉقیشنی، ایشلشنی و باشقه قیزلر کبی کېله‌جگیم حقیده قرار قیلیشنی ایسته‌یمن، اما تعلیم آلیش اوچون شرایطلر، بره‌یل کتابلری و ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی حیاتیمنی قیینلشتیرگن.»
اونینگ اَیتیشیچه، او بیر تاماندن کۉزی عاجزلیگی سببلی، باشقه تاماندن اېسه قیز بۉلگنی اوچون چېکلنگن.
بو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «اۉزیمنی قنده‌ی حس قیله‌یاتگنیم و حاضر هم بیراوگه یوک بۉلیب تورگنیمنی، بو چېکلاولر بیلن کېله‌جکده هم بیراوگه یوک بۉلیب قالیشیمنی اۉیلب، خفه بۉله‌من. باشقه‌لر کۉزی عاجز عیال هم اۉرگنیشی، ایشلشی، قرار قبول قیلیشی و جمعیتیگه فایده‌لی بۉلیشی ممکنلیگیگه ایشانیشلرینی ایسته‌یمن.»
فیروزه شونده‌ی دېیدی: «بیر کون کېلیب، هېچ بیر کۉزی عاجز قیز معلوللیگی سببلی تعلیم و ایشدن چېتده قالمه‌یدیگن، اۉزیگه ایشانچ و مستقللیک بیلن اۉز کېله‌جگینی قوره آله‌دیگن کون کېلیشینی آرزو قیله‌من.»
کۉزی عاجز قیز‌نینگ آنه‌سی مدینه هم کۉزی عاجز باله‌لر اوچون تعلیم آلیش شرایطلری یۉقلیگیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، ینه بیر کتّه معما تعلیم واسطه‌لری‌نینگ یېتیشمسلیگی و بو واسطه‌لرنی بازاردن هم آسانلیک بیلن تاپیب بۉلمسلیگی دیر.
بو آنه شونده‌ی دېیدی: «قیزه‌لاغیم کۉزی عاجز، تۉقّیز یاش-او اوچ آیلیک بۉلدی. حاضر اوچینچی صنفده بۉلیشی کېره‌ک اېدی، اما کۉپ قیدیردیم، مکتب تاپه آلمه‌دیم. بیر مکتب تاپیلدی، اما او اوییمیزدن جوده اوزاق؛ باریشگه ایکّی ساعت، قَیتیشگه ایکّی ساعت وقت کېته‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، شو یېرگه اۉقیشگه کیریتدیم. بیر هفته او بیلن بیرگه باردیم، اما یۉلده جوده چرچه‌ب قالگنی اوچون هر کونی باشقه بارمیمن، دېب ییغلردی.»
او قۉشیمچه قیله‌دی: «ینه بیر کتّه معما تعلیم واسطه‌لری‌نینگ یېتیشمسلیگی اېدی و اولرنی بازاردن هم آسانلیکچه تاپیب بۉلمه‌یدی؛ اۉشه بره‌یل یازووی، شېکیلّی، شونده‌ی دېییله‌دی. صنفده‌گی برچه اۉقووچیلرگه یېتمه‌گن، قیزیمگه هم بېریلمه‌گن اېدی. اۉقیش و یازیشنی اۉرگنیشلری اوچون اۉشه نرسه‌دن باشقه بیر اۉقیتووچیسی مېنگه نجّارگه یسه‌تیشنی اَیتدی.»
مدینه شونده‌ی دېیدی: «کۉزی عاجزلر اوچون مخصوص دفتر بیر اۉقووچیگه یېته‌دی، باشقه‌سیگه اېسه یۉق. بازاردن قیدیرسنگیز هم، بو دفترلرنی جوده قیینچیلیک بیلن تاپه‌سیز. اولرنی تشیدیگن مو‌ترلر هم جوده قیمت. اولر اۉقیتووچی بۉله آلمه‌یدی، اما مجبوریت سبب اَیریم کۉزی عاجزلر اۉقیتووچی بۉلیشه‌دی.» او قۉشیمچه قیله‌دی: «مکتب‌نینگ اوزاقلیگی و تعلیم واسطه‌لری‌نینگ یۉقلیگی قیزیم‌نینگ اوچ ییل تعلیمدن آرتده قالیشیگه سبب بۉلدی. اگر شو طرزده دوام اېتسه، کېله‌سی ییلی هم دوام اېته‌دی.»
فرزانه(مستعار) ینه بیر کۉزی عاجز قیز بۉلیب، هلی باله. او کۉزی عاجز اېکنینی بیلیشیدن آلدین باشقه باله‌لر‌نینگ حقارتلی گپلرینی اېشیتیب، اۉزی‌نینگ باشقه‌لردن فرق قیلیشینی انگله‌گن. فرزانه رواجلنیشنی، مستقل درآمدگه اېگه بۉلیشنی و هېچ قچان بیراوگه یوک بۉلمه‌سلیکنی آرزو قیله‌دی.
بو باله شونده‌ی دېیدی: «مېن کۉزی عاجز اېکنیمنی توشونمسدیم؛ اما باشقه باله‌لر مېنگه «کۉر» دېب اَیتگنلریده، آنه‌مدن نېگه مېنی کۉر دېییشلرینی و کۉر سۉزی نیمه‌نی انگله‌تیشینی سۉره‌دیم. اۉشه کوندن کېین توشکونلیککه توشدیم و عذابلریم باشلندی.»
فرزانه قۉشیمچه قیله‌دی: «مېن اۉقیشنی، ایشگه اېگه بۉلیشنی و هېچ کیمگه یوک بۉلمسلیکنی ایسته‌یمن. اما عایله‌م اوزاق وقتدن بېری حرکت قیلماقده، لېکن هنوزگچه مېنگه مکتب تاپه آلیشمه‌دی.»
شو بیلن بیرگه، بیر قطار عایله‌لر هم کۉزی عاجز انسانلرنی اۉقیتیش و یشه‌شی اوچون ضرور شرایطلر همده امکانیتلر یۉقلیگیدن شکایت قیلماقده.
جیین قیزی کۉزی عاجز بۉلگن راضیه تعلیم آلیش اوچون تېگیشلی شرایطلر یۉقلیگی سبب جیینی تعلیمدن آرتده قالگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستانده قیز بۉلیش‌نینگ اۉزی چېکلاولر بیلن بیرگه کېله‌دی، کۉزی عاجزلیک اېسه بو قیینچیلیکلرنی بیر نېچه برابر آشیره‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «جیینیم کۉزی عاجز و ۱۳ یاشده. اونینگ اۉقیشی و تعلیم آلیشی اوچون شرایط موجود اېمس، تاکه او بوگون اۉقیب، اېرته‌گه بیراوگه یوک بۉلمه‌سین. باشقه تاماندن، افغانستاندهگی اقتصادی شرایط هم اونچه‌لیک یخشی اېمس. ساغلام باله‌لرنی وایه‌گه یېتکزیش قیین، باله معلول بۉلسه، بو مسؤولیت ینه‌ده قیینلشه‌دی.»
او قۉشیمچه قیلیب، کۉزی عاجز عیاللر و قیزلر بیر وقت‌نینگ اۉزیده جنسی سببلی کمسیتیش همده معلوللیککه نسبتاً اچینیش یاکه کمسیتووچی مناسبتگه دوچ کېلیشی ممکنلیگینی اَیته‌دی.
راضیه‌‌نینگ اَیتیشیچه، باشقه‌لر‌نینگ اچینیشی هم بعضاً معلوللیگی بۉلگن انسانلر اوچون آغریقلی بۉلیب، اولرنی ینه‌ده عاجز حس قیلیشیگه سبب بۉله‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «کیمدیر اونگه (جیینیمگه) اچینسه، او بوندن ینه‌ده کۉپراق عذاب چېکه‌دی.»
راضیه قۉشیمچه قیله‌دی: «اکه‌م‌نینگ خاتینی وفات اېتگن و اکه‌م قَیته اویلنگن. جیینیم بیز‌نینگ یانیمیزده. بیز‌نینگ خواطریمیز شوکی، آپه-سینگیللری و اکه-اوکه‌لری اۉگه‌ی آنه‌سی بیلن بیرگه اولغه‌ییب، او اۉقی آلمسه و رواجلنمسه، کېله‌جکده ینه‌ده کۉپراق عذاب چېکه‌دی.»
بو حالت افغانستانده سۉنگگی بېش ییل دوامیده طالبان سیاستی جمعیت‌نینگ تورلی ساحه‌لریگه تأثیر کۉرسه‌تگن بیر پیتده یوز بېرماقده. عیاللر و قیزلر تعلیم و تحصیلدن محروم قیلینگن، عیاللر‌نینگ دولت تشکیلاتلریده‌گی فعالیتی تۉلیق تعقیقلنگن و کۉپلب خصوصی تشکیلاتلرده هم اولر جدّی چېکلاولرگه دوچ کېلماقده.
بوندن بیرآز اوّل هم معلوللیگی بۉلگن بیر قطار شخصلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده طالبان‌نینگ اولر‌نینگ حالتیگه اعتبارسیزلیگی و حقوقلریدن محروم قیله‌یاتگنیدن شکایت قیلگن اېدی. اولر ضرور قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب معلوللرنی حیات خرجتلرینی قاپلش اوچون کۉچه سوداسی یاکه تیلنچیلیک قیلیشگه مجبور قیلگنینی اَیتگن اېدی.
