«قاره چهارشنبه»؛ طالبان آلدین اۉزینی پورتلتیش‌لر، حاضر اېسه عاموی اخبارات واسطه‌لرنی سانسور آرقه‌لی باستیرماقده
امین کاوه
طالبان ۱۳۹۴- ییل ۳۰- جدی، چهارشنبه کونی کېچقورون کابل شهریده «موبی گروپ» خادملرینی آلیب کېته‌یاتگن ترانسپورت واسطه‌سیگه قرشی اېنگ ییریک ترورچیلیک هجومینی عملگه آشیردی. اوشبو هجوم عاقبتیده مذکور نهاد نینگ یېتی نفر خادیمی هلاک بۉلدی و ینه ۲۷ نفردن آرتیق کیشی جراحت آلدی.مذکور حادثه اۉشه پیتده ایچکی و خلق‌ارا مقیاسده کېنگ عکس‌العمل‌لرگه سبب بۉلگن و طالبان اوشبو هجوم اوچون مسوولیتنی اۉز ذمه‌سیگه آلگن اېدی. عاموی اخبارات واسطه لر اوشبو کوننی افغانستانده سۉز اېرکینلیگی تاریخیده‌گی «قاره چهارشنبه» دېب اته‌گن. بو حالت شونی کۉرسته‌دیکی، طالبان اولگی حکومت دوریده پورتلشلر و انتحاری هجوملر آرقه‌لی سۉز اېرکینلیگینی بۉغیب کېلگن بۉلسه، حاضر اېسه تعقیقلر جاری اېتیش و قطعی قاعده‌لر اۉرنتیش آرقه‌لی مملکتده سۉز اېرکینلیگینی یۉققه چیقرگن همده مستقل و تنقیدی ژورنالیستلر همده عاموی اخبارات واسطه‌لرنی دایمی روشده حبسگه آلیش، قییناققه سالیش و باستیریشده دوام اېتماقده.
خبرلرگه کۉره، طالبان نینگ انتحاری هجومچیسی کرولا موترگه اۉتیرگن حالده کابل نینگ غربی قسمیده‌گی دارالامان یۉلیده «موبی گراوپ» خادملرینی آلیب کېته‌یاتگن مو‌ترنی نشانگه آلگن.پورتلش نینگ کوچلی آوازی کابل نینگ دېیرلی برچه حدودلریده اېشیتیلگن. اۉشه پیتده طالبان مطبوعات کاتبی، ذبیح‌الله مجاهد، بیانات اعلان قیلیب، اوشبو هجوم «کندز اوروشی وقتیده طلوع تلویزیونی نینگ طالباننی اساس سیز عیبلگن خبرلری اوچون قصاص صفتیده» عملگه آشیریلگنینی بیلدیرگن اېدی.
طالبان اولگی حکومت دوریده، عاموی اخبارات واسطه‌لرینی بیر نېچه بار تهدید قیلگن و باستیرگن.شونینگدېک، اوشبو گروه تامانیدن عملگه آشیریلگن انتحاری و پارتلاوچی هجوملر عاقبتیده سۉنگگی ییگیرمه ییل ایچیده اۉنلب ژورنالیستلر هلاک بۉلگن و جراحتلنگن. شونگه قره‌مه‌ی، «موبی گروپ» نینگ ایریم سابق خادملری هر ییلی اۉتمیشده‌گی اچیق خاطره‌لرنی یادگه آلیب، «قاره چهارشنبه» قربانلرینی خاطرلشه‌دی و طالبان نینگ شفقتسیزلیگی همده انتحاری هجوملرینی قاره‌لشده دوام اېتیشه‌دی.
طلوع‌نیوز نینگ سابق ژورنالیستی، تمیم حمید شونده‌ی ایتیشیچه:«۲۰۱۶ – ییل ۲۰ جنوری کونی، اۉشه ییل چهارشنبه‌گه تۉغری کېلگن اېدی، مېن عادتده‌گیدېک هفته‌لیک تعطیلیمده اېدیم. کېچگه یقین دارالامان یۉلیده پورتلش بۉلگنی حقیده خبر اېشیتدیم و جوده تېز آره‌ده حادثه‌گه عاید بیر صورت هم قۉلیمگه یېتیب کېلدی. شو صورتنی سۉنگگی خبر صفتیده تویتر (ایکس) حسابیمده جایلگنیم زهاتی ینگیلیکلر بۉییچه مسوول مېنگه قۉنغیراق قیلیب، بو مو‌تر اۉز هم‌کسبلریمیزنیکی اېکنینی ایتدی. مېن هم باشقه هم‌کسبلر سینگری اوییمدن دفترگه قیتدیم. جوده آغیر کېچه و تون بۉلدی. اېرته‌سی کونی، اوندن کېینگی کونلر هم خودی شونده‌ی دوام اېتدی. هلی-هنوزگچه اۉشه چهارشنبه نینگ قیغوسی برچه هم‌کسبلر نینگ قلبیده بار و هر ییلی ۲۰- جنوری کېلیشی بیلن بو یره ینه ینگیلنه‌دی.»
بو آره‌ده، طالبان حاکمیتنی اېگه‌للگنیدن سۉنگ عاموی اخبارات واسطه لرگه نسبتاً باستیریش، سانسور و اۉزینی اۉزی سانسور قیلیش کېسکین کوچیگن همده اهالیگه مهاجرلیکده‌گی عاموی اخبارات واسطه لر بیلن ملاقات قیلیش تعقیقلنماقده.
طالبان نظارتی آستیده مملکت ایچیده فعالیت یوریته‌یاتگن ایریم ژورنالیستلر ایتیشیچه، کېنگ کۉلملی سانسور، کوچلی باسیم و اۉزینی اۉزی سانسور قیلیش طالبان منفعتلری اساسیده اخبارات ترقتیلیشیگه آلیب کېلگن و عملده سۉز اېرکینلیگی یۉق قیلینگن.اولر نینگ تأکیدلشیچه، حاضرگی شرایطده هېچ کیم فقرالر نینگ تنقیدلری و ناراضیلیکلرینی یاریتیش امکانیگه اېگه اېمس.
طالبان حکمرانلیگی آستیده ایشله‌گن ژورنالیستلردن بیری،شبانه (مستعار)، اۉز تجربه‌سی حقیده شونده‌ی ایتیشیچه: «مېن افغانستاندهگی بیر ییتکرمه ده ایشلگن پیتیمده جوده کېنگ سانسور بیلن یوزمه-یوز بۉلردیک. بوندن تشقری، طالبانگه قرشی بۉلگن موادلرنی اعلان قیلیشگه رخصت یۉق اېدی. حتا خارجی منبعلرگه اساسلنگن، اهالیگه خبردارلیک بېریشی یاکه اولرنی قرشیلیککه اونده‌شی ممکن بۉلگن کۉپلب گزارشلریمیز هم چاپ اېتیلمسدی. وضعیت شونچه‌لیک آغیر اېدیکی، حتا سۉزلر نینگ اۉزی هم چېکلنگن اېدی. مثلاً، ایریم سۉزلردن فایده‌لنیش تعقیقلنگن بۉلیب، هم‌کسبلریمدن بیری فقط انتحاری و دانشگاه (بیلیم یورت) سۉزلرینی ایشله‌تگنی اوچون بیر هفته‌گه حبسگه آلینگن.»
او ینه شونده‌ی ایتیشچه: «بیز مجبور بۉلیب، لوازم و اسملرنی ‘ملا و مولوی کبی عنوانلر بیلن یازردیک. حتا خلیفه سراج الدین نامینی عنوانسیز ایشله‌تیشگه هم رخصت بېریلمسدی. بیر کونی طالبان اعضالریدن بیری رسمی روشده دفتر گه کېلیب، برچه خادملر آلدیده رهبردېک توریب، البته ‘خلیفه عنوانینی ایشله‌تیشیمیز شرطلیگینی ایتدی، عکس حالده بیز بیلن باشقچه مناسبت قیلینیشینی بیلدیردی. صورتلر هم قبول قیلینمسدی و کۉپ بار گزارش لریمیز سۉنگگی دقیقه‌لرده اۉزگرتیریلردی، حتا اعلان قیلینگندن کېین هم آلیب تشلنردی.»
اونینگ تأکیدلشیچه، طالبان سانسور‌سیدن تشقری، حبس و قماقدن قۉرقیش سببلی اۉزینی اۉزی سانسور قیلیش هم جوده کېنگ ترقلگن اېدی. او بیر نېچه بار هم‌کسبلری نینگ آلیب کېتیلگنیگه گواه بۉلگنینی و بو حالت ژورنالیستلر آره‌سیده کوچلی قۉرقوو محیطینی یوزه‌گه کېلتیرگنینی ایته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اقتصادی شرایط شونده‌ی بۉلگنکی، هېچ کیم ایشدن کېتیشگه جرات اېته آلمگن و جبردن موجود وضعیتگه ماسلشیشگه مجبور بۉلگن.
او ایتیشیچه، بو حالت ژورنالیست گه جوده آغیر روحی باسیم اویغاتگن و او اۉزینی عملده طالبان جنایتلریگه شریکدېک حس قیلگن، بیراق ایشلشنی دوام اېتتیریشدن باشقه علاجی بۉلمگن.
شبنامه شونده‌ی ایتیشیچه:«طالبان بیر آی خلیلزادنی بلاکلب قۉیر، کېینگی آی اېسه اونینگ گپلری اۉزلریگه معقول بۉلسه، قۉنغیراق قیلیب، قیسی خبر اۉچیریلیشی و قیسی بیری قالیشی کېره‌کلیگینی بویورردی. بوندن تشقری، تورلی تدبیرلرده اۉزلری ژورنالیستلرنی آلیب باریب، بونی بیز نینگ فایده‌میزگه یاریتیب بېریننگ، دېب ایتیشردی. خوفسیزلیک تأمینلنگنی حقیده‌گی گزارشلرنی بېریش اېسه یوز فایز مجبوری اېدی.»
اولگی حکومت و اۉشه دورده‌گی یوقاری لوازملی عملدارلردن تشقری، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی هم اوشبو هجومنی قاره‌لب، جنایتچیلر، رېجه‌لشتیرووچیلر، مالیه‌لشتیرووچیلر و ترورچیلیک هجوملری حامیلرینی جوابگرلیککه تارتیشنی طلب قیلگن.
شونینگدېک، انسان حقلری کوزه توچیسی، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی یاردم دفتر (یوناما)، امریکا نینگ کابلده‌گی اېلچیخانه‌سی و ینه بیر قطار خلق‌ارا تشکیلاتلر اوشبو هجومنی کېسکین آهنگده قاره‌لب، اونی سۉز اېرکینلیگی و انسانی قدریتلرگه قرشی قره‌تیلگن حرکت دېب بهالگن.
افغانستان ژورنالیستلر فدراسیونی اوشبو کوننی مملکت عاموی اخبارات واسطه لر تاریخیده «قاره چهارشنبه» دېب اعلان قیلیب و شونده‌ی بیانات بېرگن:«طالبان ترورچی گروهی اوشبو وحشیانه و جنیایتکارانه هجوم آرقه‌لی انسانی قدریتلر، انسان حقلری و اېرکین عاموی اخبارات واسطه لر فعالیتیگه مطلقا حرمتسیز اېکنینی کۉرستدی. بو جنایت اولر نینگ ترورچی و متعصب ماهیتینی آچیق نمایان قیله‌دی.»
شو بیلن بیرگه، ژورنالیستلرنی قۉللب-قوتلاوچی تشکیلاتلر نینگ رسمی معلوماتلریگه کۉره، سۉنگگی ییگیرمه ییل ایچیده طالبان و نامعلوم قوراللی شخصلر تامانیدن عملگه آشیریلگن انتحاری و پارتلاوچی هجوملر نتیجه‌سیده ۱۳۰ نفردن آرتیق ژورنالیست و عاموی اخبارات واسطه لر خادیمی هلاک بۉلگن، ینه اۉنلب کیشی جراحتلنگن. اولگی حکومت هم اۉز قولشیگه یقین آیلریده ۱۹ ییل دوامیده ۱۳۲ ژورنالیست اۉلدیریلگنینی، اولر نینگ ۶۷ ته‌سیگه طالبان سببچی بۉلگنینی معلوم قیلگن اېدی.
۸صبح گزېته‌سی تامانیدن تیارلنگن ۱۳۸۰- ۱۴۰۲ ییللرنی قمره‌ب آلگن گزارشگه کۉره، ژورنالیستلر و ییتکرمه لر خادملری ۴۸ انتحاری و بمب هجومی، ۱۷ قوراللی هجوم، ۱۳ ماین پورتلشی، ۲۷ اۉقاتر قورال بیلن هجوم، ۴ پیچاقلش همده طالبان کمینلری، اولگی خوفسیزلیک کوچلری بیلن جنگلر، سرلی سوءِقصدلر، امریکا باشچیلیگیده‌گی ناتو کوچلری نینگ اۉق اوزیشی و گلبدین حکمتیار باشچیلیگیده‌گی اسلامی حزب بیلن باغلیق حادثه‌لر عاقبتیده هلاک بۉلگن.
باشقه تاماندن، افغانستان ژورنالیستلر مرکزی خبر بېریشیچه، طالبان ۱۴۰۳- ییل اسد آییدن باشلب عاموی اخبارات واسطه لرده جانلی موجوداتلر تصویرینی اعلان قیلیشنی تعقیقلگنیدن سۉنگ، ارزگاندن تشقری ینه ۲۳ ولایتده، جمله‌دن قندهار، تخار، بادغیس، هلمند، ننگرهار، نورستان، فراه، نیمروز، بدخشان، بغلان، جوزجان، زابل، پروان، کندز، بامیان، دایکندی، فاریاب، پنجشیر، لغمان، سرپل، بلخ، هرات و پکتیاده هم اوشبو تعقیق رسماً جاری اېتیلگن.
مرکزگه کۉره، مذکور بویروق عاموی اخبارات واسطه لر فعالیتینی کېسکین چېکلب قۉیگن و نتیجه‌ده اۉنلب تلویزیون ترماقلری یاپیلگن یاکه رادیو فارمتی گه اۉتکزیلگن.
