قوله‌شدن بېش ییل اۉتیب؛ افغانستان‌نینگ طالبان چېکلاولری سایه‌سیده‌گی توگللنمه‌گن آرزولری
نیما
طالبان ۲۴-اسد کونی کابلنی اېگه‌للب، افغانستان اسلام جمهوریتی‌نینگ حکومتینی اغدرگن کوند‌ن بېری بېش ییل اۉتدی. بو کون ترتیبسیزلیکلر و مینگلب انسانلر‌نینگ طالبان حکمرانلیگی چنگلیدن قاچیشیگه گواه بۉلدی. اوشبو گروه کابلنی اېگه‌لله‌گچ، میلیونلب آدملر مملکتدن چیقیب کېتیش اوچون چېگره‌لرگه یاپیریلدی و مینگلب کیشیلر هم کابل قۉنلغه‌سیگه یېتیب باردی. اَیریم آدملر حتا اوچاق قناتیگه چیقیب، افغانستاندن چیقیشگه اوریندی و آخر-عاقبت هوادن قوله‌ب توشدی. بو بېش ییل دوامیده افغانستاندهگی میلیونلب عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی باشقه هر قنده‌ی گروهگه قره‌گنده کۉپراق اۉزگردی. آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلر اۉرته تعلیمدن محروم و عیاللر هم بیلیم یورتلردن چېتلشتیریلگن. یونسکو‌نینگ اَیتیشیچه، حاضرده تخمیناً ۲،۴ میلیون قیز اۉرته تعلیمدن محروم قالگن؛ بېش ییل اوّل باشقه کېله‌جک اوچون تعلیم آله‌یاتگن اولاد.
چېکلاولر فقط تعلیم بیلن چېکلنمه‌یدی. عیاللر‌نینگ ایش بازاری و جماعت حیاتیده‌گی اشتراکی هم کېسکین چېکلنگن و سۉنگگی ییللرده جاری اېتیلگن قاعده‌لر اولر‌نینگ حرکتلنیش، اجتماعی حیاتده‌گی اشتراکی و سۉز اېرکینلیگی دایره‌سینی ینه‌ده تاره‌یتیرگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی افغانستان عیاللری‌نینگ احوالینی دنیاده‌گی عیاللر حقوقلری بۉییچه اېنگ آغیر انقراضلردن بیری دېب تعریفله‌گن.
بونده‌ی شرایطده افغانستان‌نینگ نمایشچی عیاللری اۉز آوازلرینی اۉچیرمسلیککه حرکت قیلیب کېلماقده. اولر حبسگه آلینیشی، تهدید و باستیریش خوفیگه قره‌مه‌ی، تعلیم آلیش، اېرکینلیک، ایشلش و جمعیتده اشتراک اېتیش حقوقینی حمایه قیلماقده. انسان حقوقلری فعاللری هم افغانستانده عیاللر حقوقلری‌نینگ باستیریلیشی تیزیملی جریانگه ایلنگنینی اَیتماقده.
هراتده تعلیمدن محروم قالگن اۉقووچیلردن بیری پریسا شونده‌ی دېیدی: «بیز قیزلر جوده آغیر شرایطده یشه‌یه‌پمیز و آوازیمیزنی کۉتره آلمه‌یمیز. عادی حیاتنی ساغیندیم؛ مکتب قۉنغیراغی آوازینی هم ساغیندیم. مکتب یاپیلگنده تۉرتینچی صنفده اېدیم. هر کونی وقت اۉتیب، اکه‌لریم مکتبگه باره‌یاتگنینی کۉرسم، افسوسلنه‌من و اۉزیمگه: قنییدی مېن هم اۉغیل باله بۉلگنیمده، دېیمن. هر کونی اویده بۉلیب، ایشله‌ی و اۉقی آلمه‌سنگ، بونگه چیده‌ش قیین.»
قوله‌شدن بېش ییل اۉتیب، صنعت اهلی هم چوقور اۉزگریشلرگه دوچ کېلدی. موسیقه و صنعت فعالیتیگه قۉییلگن چېکلاولر همده اېرکین فکر بیلدیریش اوچون جماعت میدانی‌نینگ قیسقریشی کۉپلب صنعتکارلرنی سکوت سقلشگه، مملکتدن چیقیب کېتیشگه یاکه یشیرین فعالیت یوریتیشگه مجبور قیلدی. شو بیلن بیرگه، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری اېرکینلیگی و فقرالیک جمعیتی فعالیتی هم جدّی چېکلاولرگه دوچ کېلماقده.
اسمینی حساباتده تیلگه آلیشنی ایسته‌مه‌گن ژورنالیستلردن بیری اخبارات ترقه‌تیش حالتی یېر بیلن آسمانچه‌لیک اۉزگرگنینی و مملکت ایچیده عملده هېچ قنده‌ی میدیا اېرکینلیگی موجود اېمسلیگینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اگر ژورنالیستلر کۉچه‌ده آدملردن ویدیولوحه تیّارله‌سه، طالبان استخباراتی‌نینگ بیر خادیمی اولرگه اوشبو گروه رژیمی حقیده هېچ نرسه اَیتمسلیک حقیده آگاهلنتیره‌دی.
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، تحلیلچیلر طالبان تامانیدن تصدیقلنیب، تعیینلنه‌دیگن بۉلسه، سۉز اېرکینلیگی دېگن نرسه قالمه‌یدی و هېچ بیر یېتکرمه طالبان‌نینگ ضعیف فعالیتینی قنده‌یدیر طرزده کۉرسه‌ته‌دیگن مسأله‌لر حقیده راپورتاژ تیّارله‌ی آلمه‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، هېچ بیر محلی یېتکرمه هم اۉز ژورنالیستلرینی حمایه قیله آلمه‌یدی.
باشقه بیر ژورنالیست مریم‌نینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی بېش ییل دوامیده افغانستانده سۉز اېرکینلیگی ینه‌ده چېکلنگن، مستقل یېتکرمه‌گه باسیم، سانسور و تهدیدلر کوچه‌یگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، کۉپ حاللرده ژورنالیستلر اۉز-اۉزینی سانسور قیلیشگه مجبور و ژورنالیستلر حقوقلری‌نینگ بوزیلیشی همان دوام اېتماقده. او عیال ژورنالیستلر اوچون شرایط ینه‌ده آغیرلشگنینی قۉشیمچه قیله‌دی؛ جندر چېکلاولری، حرکتلنیش چېکلاولری، منبعلردن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ کمه‌ییشی، مطبوعات انجمنلریده اشتراک اېتیشده‌گی چېکلاولر و ایش امکانیتلری‌نینگ قیسقریشی اولر‌نینگ معمالریدن دیر.
مریم‌نینگ اَیتیشیچه، کۉپلب عیال ژورنالیستلر ایشدن کېتگن یاکه فعالیتینی دوام اېتتیریش اوچون ینه‌ده کۉپراق چېکلاولرنی قبول قیلیشگه مجبور بۉلگن. اونینگ اَیتیشیچه، بوگونگی ژورنالیستلر هر بیر خبرنی اعلان قیلیشدن آلدین اونینگ اۉزلری و یېتکرمه اوچون یوزه‌گه کېلیشی ممکن بۉلگن عاقبتلرینی حسابگه آله‌دی.
شونگه قره‌مه‌ی، افغانستان‌نینگ بو بېش ییللیک حکایه‌سی فقط چېکلاولر حکایه‌سی اېمس؛ بو قرشیلیک حکایه‌سی هم دیر. مکتب و بیلیم یورتیگه باریشدن محروم بۉلگن عیاللر و قیزلر اویده تعلیم آلیشنی دوام اېتتیرماقده. ایشدن چېتلشتیریلگن عیاللر فعالیتینی دوام اېتتیریش و تیریکچیلیگینی تأمینلش یۉللرینی تاپماقده، عیاللر حقوقلری فعاللری اېسه اۉز جمعیتی‌نینگ آوازینی دنیاگه یېتکزیش اوچون همان حرکت قیلماقده. سۉنگگی ییللرده‌گی افغانستان عیاللری‌نینگ حکایه‌لری باسیملرگه قره‌مه‌ی، کېله‌جککه بۉلگن امید یۉقالمه‌گنینی کۉرسه‌تماقده.
نمایشچی قیزلردن بیری پروانه ابراهیم‌خیل نجرابی شونده‌ی دېیدی: «قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی اقتصادی تیزیمنی ایزدن چیقردی. بیز تعلیم، اقتصادیات و اجتماعی مسأله‌لر ساحه‌لریده ناانیق و همان سلبی یۉنه‌لیش‌نینگ گواهی بۉلدیک، اونینگ عاقبتلری جمعیتده یشیرین طرزده کۉرینماقده. کېله‌جکده سوادسیز آنه‌لرگه اېگه بۉله‌میز. عیاللر جمعیت‌نینگ یریمینی تشکیل اېته‌دی و اقتصادی جهتدن ینه‌ده آغیر معمالرگه دوچ کېلماقده. اېندی عیاللر کۉپلب مؤسسه و اداره‌لرده ایشلش اوچون موجود اېمس و بیز اقتصادی جهتدن ینه‌ده کۉپراق معمالرگه دوچ کېله‌میز. بیز تیلی میلتیق بۉلگن ترورچی گروه قرشیسیده توریبمیز.»
اېندی، افغانستان قوله‌گنی‌نینگ بېشینچی ییللیگیده اساسی سوال فقط بو بېش ییل دوامیده نیمه‌لر صادر بۉلگنی اېمس؛ بلکه افغانستان قه‌یېرگه قره‌ب کېته‌یاتگنی و تعلیم همده اېرکینلیکدن محروم اېتیلگن اولاد بیر کون کېلیب اۉز کېله‌جگینی قَیته قوریش امکانیتیگه اېگه بۉله‌دیمی، دېگن سوال دیر.
