نورستان اورمانلری تماغیگه قاچاقچیلر تیشه‌سی؛ هیچ کیم آلدینی آلمه‌یاتگن فاجعه
آدرینا بهزاد
نورستان ولایتی نینگ اَیریم اهالیسی بو حدودده اۉرمانلر نینگ نظارتسیز کېسیلیشی آرتیب باره‌یاتگنیدن جدّی خواطر بیلدیرماقده. اولرنینگ ایتیشیچه، سۉنگگی ییللرده اۉرمانلر میدانی سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یگن. اولر تاکیدلشیچه، منفعتپرست شخصلر و قاچاقچیلر درختلرنی کېسیب، یاغاچنی مملکت تشقریسیگه آلیب چیقماقده. نورستانلیکلر شونینگدېک، حیات نینگ تورلی ساحه‌لریده، اینیقسه کُلم حدودیده یاغاچدن کېنگ فایده‌لنیش اۉرمان قاپله‌می نینگ ینه‌ده کمه‌ییشیگه سبب بۉله‌یاتگنینی ایته‌دی. اولرنینگ فکریچه، ثمره‌لی باشقروو نینگ یۉقلیگی و اهالی نینگ بی‌پروالیگی هم بعضا اۉرمان یانغینلریگه آلیب کېلماقده. شو بیلن بیرگه، اَیریم ایکولوژی متخصصلر بو جریان دوام اېتیشیدن آگاهلنتیریب، اۉرمانلر اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کوره‌شده مهم اهمیتگه اېگه بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، مملکت اۉرمانلری نینگ قریب یریمی یۉقالگنینی تاکیدله‌ماقده.
نورستان ولایتی اهالیسیدن بیری مهدی (مستعار آت)، طالبان فقط نورستان مرکزی «پارون» شهریده نظارتگه اېگه بۉلگنی سببلی، باشقه حدودلرده یاغاچ قاچاقچیلر بی‌ملال درخت کېسه‌یاتگنینی ایته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، صفتلی یاغاچلر نینگ اکثریتی برگمتال و کامدیش تومنلریدن پاکستانگه ناقانونی آلیب اۉتیلماقده.
نورستان بو یشاوچیسی ینه قۉشیمچه قیله‌دیکی، طالبان تامانیدن ثمره‌لی باشقروو یۉقلیگی و اهالی نینگ بی‌پروالیگی طفیلی نورستان اۉرمانلریده وقتی-وقتی بیلن یانغینلر هم یوز بېرماقده. او شونده‌ی دېیدی: «نورستانده‌گی ینه بیر معما شونده‌کی، طالبان فقط پارون مرکزیده نظارتگه اېگه. باشقه تومنلرده آدملر ناقانونی روشده درخت کېسماقده. یاغاچ قاچاقی هم جمهوریت دوریدن بېری دوام اېتیب کېلماقده و طالبان دوریده برگمتال همده کامدیش تومنلریدن صفتلی یاغاچلر پاکستانگه آلیب چیقیلماقده. شونینگدېک، بعضا طالبان تامانیدن باشقروو یېتیشمسلیگی و محلی اهالی نینگ اعتبارسیزلیگی سببلی اۉرمانلرده یانغینلر یوز بېره‌دی؛ خصوصاً، ایلگری نورگرام اولسواللیگیده و دوآب اولسواللیگی نینگ سوریچ حدودیده‌گی اۉرمانلرده دهشتلی یانغینلر صادر بۉلگن.»
نورستان باشقه بیر یشاوچیسی فیض‌الله (مستعار آت) ولایتده اۉرمانلر نینگ کېنگ مقیاسده کېسیلیشیدن خواطر بیلدیره‌دی. اونینگ ایتیشیچه، اۉرمانلر سۉنگگی ییللرده سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یگن. او قۉشیمچه قیله‌دی، اَیریم حدودلرده درختلر یشیرین روشده کېسیلماقده.
او شونده‌ی دېدی: «ولایتیمیز اۉرمانلری حقیده گپیرگنده، وضعیت حقیقتدن هم تشویشلی. ییللر دوامیده بو حدودنینگ یشیللیگی و گۉزللیگینی تامینلب کېلگن اۉرمانلر سۉنگگی ییللرده کېسکین کمه‌یدی. چېکلاولر و تقیقلرگه قره‌مه‌ی، هلی هم اَیریم جایلرده درختلر یشیرین روشده کېسیلماقده.» اونینگ ایتیشیچه، اۉرمانلرنینگ کتّه قِسمی منفعتپرست شخصلر و یاغاچ قاچاق‌چیلری تامانیدن یۉق قیلینماقده؛ اولر کېچه‌سی یاکه چېکّه حدودلرده درختلرنی کېسیب، تشقریگه آلیب چیقه‌دی. شو بیلن بیرگه، اَیریم اهالی نینگ کمبغللیگی و احتیاجی هم اولرنی یاقیلغی یاکه درآمد تاپیش اوچون درخت کېسیشگه مجبور قیلماقده.
فیض‌الله نینگ ایتیشیچه: «گرچه طالبان اۉرمان کېسیلیشینی آلدینی آلیش اوچون اَیریم چاره‌لر کۉرگن و بعضی حدودلرده نظارت کوچه‌یتیریلگن بۉلسه-ده، حدود نینگ تاغلی اېکنلیگی و اۉرمانلرنینگ کېنگلیگی سببلی هلی تۉلیق نظارت اۉرنه‌تیلمه‌گن. نورستانلیک صفتیده طالباندن اهالیگه مقابل تیریکچیلیک منبعلرینی یره‌تیب بېریشنی سۉره‌یمیز، شونده اۉرمان کېسیلیشی نینگ آلدی آلینه‌دی. شونینگدېک، اۉرمانلرنی اسره‌ش نینگ اهمیتی حقیده اهالیگه توشونتیریش ایشلری هم مهم رۉل اۉینه‌یدی.»
نورستان ینه بیر یشاوچیسی زینب (مستعار آت) اوشبو ولایت نینگ کُلم حدودیده حیات نینگ برچه ساحه‌لریده یاغاچدن فایده‌لنیش درختلر سانی نینگ کېسکین کمه‌ییشیگه آلیب کېلگنینی ایته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، محلی کېنگش توزیلیب، یشیل و میوه‌لی درختلرنی کېسیش تقیقلنگن بۉلسه-ده، بو جریان هنوز دوام اېتماقده.
زینب ایته‌دی: «سۉنگگی پیتلرده نورستانده اهالی سانی نینگ آرتیشی بیلن اۉرمان کېسیلیشی هم کېسکین کۉپه‌یدی. کُلم حدودیده آدملر یاغاچنی یاقیلغی صفتیده حیات نینگ برچه ساحه‌لریده، جمله‌دن طعام پیشیریش و اویلرنی ایسیتیشده ایشله‌ته‌دی؛ بو اېسه درختلر نینگ سېزیلرلی کمه‌ییشیگه آلیب کېلماقده. اۉتگن ییلی محلی آقسقاللر کېنگش توزیب، ینگی و میوه‌لی درختلرنی، جمله‌دن جلغوزه درختلرینی کېسیشنی تقیقله‌دی، اما شونگه قره‌مه‌ی، یېترلی امکانیتلر یۉقلیگی سببلی آدملر یاغاچنی باشقه حدودلرگه تشیش اوچون درخت کېسیشده دوام اېتماقده.»
شو بیلن بیرگه، اطراف-محیط بۉییچه متخصص سید محمد سلمان‌خیل اۉرمان کېسیلیشی دوام اېتیشیدن آگاهلنتیریب، اۉرمانلر اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کوره‌ش نینگ بیرینچی حمایه چیزیغی بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، مملکت اۉرمانلری نینگ قریب ۵۰ فایزی یۉقالگنینی ایته‌دی.
سلمان‌خیل ایته‌دی«دنیا مقیاسیده اۉرمانلر اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کوره‌شده بیرینچی حمایه‌چیلر حسابلنه‌دی. بیر نېچه اۉن ییللیک بې‌قرارلیک ناقانونی اۉرمان کېسیلیشیگه زمین یره‌تدی. ایلگری مملکتده اوچ-تۉرت فایز اۉرمان قاپله‌می موجود اېدی، حاضر اېسه اونینگ یریمی یۉقالگن. اۉرمان کېسیلیشی نه‌فقط انسانلرگه، بلکه اطراف-محیطگه هم ضرر یېتکزه‌دی. بو توپراق اېرازیه‌سیگه آلیب کېله‌دی، یاووایی حیوانلر یشه‌ش جایلرینی یۉق قیله‌دی و اکسیجن ایشلب چیقریش جریانینی بوزه‌دی. نتیجه‌ده اۉرمانلر بېره‌دیگن یوزلب فایده‌لر یۉقاله‌دی.»
آقای سلمان‌خیل می‌گوید: «جنگلات در جهان به‌عنوان نخستین محافظان در خط مقدم مبارزه با تغییرات اقلیمی شناخته می‌شوند. چندین دهه ناامنی سبب شده است تا زمینه برای قطع غیرقانونی جنگلات فراهم شود. در گذشته حدود سه تا چهار درصد پوشش جنگلی داشتیم، اما اکنون ۵۰ درصد آن از بین رفته است. قطع جنگلات نه‌تنها به انسان‌ها بلکه به محیط زیست نیز آسیب می‌رساند. این کار سبب فرسایش خاک شده، پناه‌گاه‌های حیات‌وحش را نابود می‌کند و روند تولید اکسیجن را مختل می‌سازد. در نتیجه، صدها منفعتی که جنگلات فراهم می‌کنند، از بین می‌رود.»
او، شونینگدېک، سۉنگگی ییللرده‌گی تاشقینلر و قورغاقچیلیکلرنی اېسله‌تیب، انسانی فلاکت نینگ آلدینی آلیش اوچون اۉرمان کېسیلیشینی تۉخته‌تیش ضرورلیگینی تاکیدله‌یدی. او دېیدی: «اۉرمانلرنی حمایه قیلیشده طالبان همده ملی و خلق‌ارا تشکیلاتلر مهم رۉل اۉینه‌یدی. اقلیم اۉزگریشیدن جدّی ضرر کۉرگن افغانستان سۉنگگی ییللرده کېتمه-کېت قورغاقچیلیک و کۉپه‌ییب باره‌یاتگن تاشقینلرگه دوچ کېلماقده. یېر آستی سوولری کمه‌یماقده، اونومدار یېرلر اېسه چۉللنیش تامان کېتماقده. اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کوره‌شیش اوچون اۉرمان برپا اېتیش اوستوار وظیفه‌گه ایلنیشی کېره‌ک.»
بو خواطرلر شوندی بیر وقتده دیر که طالبان یقینده پنجشیر ولایتی نینگ دره اولسواللیگیده تنبنه قیشلاغیده‌گی تاغ اۉرمانلرینی خوفسیزلیک تهدیدلری و «کۉریش میدانینی کېنگه‌یتیریش» بهانه‌سی بیلن یاقیب یوبارگن.
بوندن آلدین اېسه نورستان غربیده‌گی نورگرام اولسواللیگی «دم‌کوت» حدودیده هم کېنگ کۉلملی اۉرمان یانغینی یوز بېرگن اېدی.
