مذهبی نفرت و طالبان‌نینگ جیم‌لیگی؛ هراتده‌گی قربانلردن بیری آنه‌سی‌نینگ آغریقلی حکایه‌سی
نیما
جمعه کونی هرات ولایتی نینگ انجیل تومنی ده‌میری قیشلاغیده یوز بېرگن فاجعه افغانستانده طالبان حکمرانلیگیدن کېینگی اېنگ لرزه‌گه سالووچی و آغریقلی ترورچیلیک واقعه‌لریدن بیری صفتیده تعریفلنگن. خبرلرگه کۉره، تۉرت نفر قوراللی شخص سیر‌گاه و زیارت جاییده شیعه مذهبیده‌گی اېرککلر، عیاللر و باله‌لرنی اۉققه توتگن. اۉغلی و کېلینی نینگ اۉققه توتیلیشیگه گواه بۉلگن آنه‌لردن بیری‌نینگ ایتیشیچه، او اۉشه منظره نینگ قیغو و دهشتینی کۉتره آلمه‌یدی. فرزندی نینگ «پرچه-پرچه بۉلیشی» لحظه‌سی تصویری خاطره‌سیده مُهرلنیب قالگن بو عیال، تاماغی بۉغیلیب ایته‌دیکی، اېندی هېچ نرسه اونینگ قیغوسینی کمه‌یتیره آلمه‌یدی. یوناما اوشبو حادثه‌ده ۱۱ کیشی جان بېرگنی و ۱۱ کیشی یره‌لنگنینی تصدیقله‌گن. طالبان اېسه اوشبو حسابات چاپ اېتیلگونگه قدَر بو واقعه‌نی قاره‌لب هېچ قنده‌ی بیانات بېرمه‌گن.
جمعه کونی، ۲۱-حمل، توش‌دن کیین ساعت ۳ اطرافیده، هرات ولایتی انجیل تومنی ده‌میری قیشلاغیده، ایکّی موتورسایکل کېلگن تۉرت نفر قوراللی شخص زیارت یقینیده منبعلرگه کۉره، یقین اطرافده طالبان جنگچیلری هم بۉلگن ۲۰ نفردن آرتیق کیشینی، جمله‌دن عیاللر و باله‌لرنی اۉققه توتگن. حاضرگچه اوشبو واقعه‌نینگ انیق قربانلر سانی اعلان قیلینمه‌گن. شونینگدېک، هېچ بیر گروه یاکه شخص اوشبو هجوم اوچون جوابگرلیکنی اۉز ذمّه‌سیگه آلمه‌گن.
هراتده‌گی ده‌میری هجومیده اۉغلی و کېلینی هلاک بۉلگن عیاللردن بیری ایتیشیچه، نامعلوم قوراللیلر اونینگ اۉغلینی کۉز اۉنگیده آلیب کېتگن و اېری بونگه تۉسقینلیک قیلماقچی بۉلگنیده، اونی هم اۉققه توتیشگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، قوراللیلر کېلینینی اۉلدیرگندن کېین ینه بیر نېچه بار اونگه قره‌ته اۉق اوزیشگن.
کۉز یاش و ناله‌سی اونگه گپیریش امکانینی بېرمه‌یاتگن، آوازی هر سفر آغیر قیغو آره‌سیدن زۉرغه چیقه‌یاتگن بو عیال، گۉیا هر بیر سۉز بیلن یوره‌گی آغریقدن پرچه‌لنه‌یاتگندېک بۉلیب ایته‌دی او قنده‌ی قیلیب کۉز اۉنگیده اۉغلی و کېلینی اۉققه توتیلگن بو چیده‌ب بۉلمس قیغونی کۉتره آله‌دی.
بو آنه، صبر-طاقتی توگه‌ب، بلند آوازده فریاد قیله‌دی: «اۉغلیمنی کۉز اۉنگیمده اۉققه توتیشدی و اونینگ پرچه-پرچه بۉلیشینی کۉردیم.» او قۉشیمچه قیله‌دی، همه‌سی یخشی کېته‌یاتگن اېدی، اما تۉرت قوراللی کېلیب، برچه اېرککلرنی بیر جایگه تۉپله‌گن پیتده فاجعه باشلنگن. اونینگ ایتیشیچه، دستلب اۉغلینی یوبارمه‌گن، اما قوراللیلر اونی مجبورا آلیب کېتیب، باشقه‌لر یانیگه اۉتقزیب، کېین اۉققه توتیشگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اۉغلیدن بېش فرزند قالگن بۉلیب، اېنگ کتّه‌سی ۱۰ یاشده.
واقعه‌نی کۉز یاش بیلن حکایه قیلگن ینه بیر گواه شونده‌ی دېدی: «عایله‌سینی سَیرگه آلیب چیققن عیاللردن بیری کیچیک اۉغلینی آلیب کېلیب، قوراللیلردن شو باله‌لر اوچون اېرککلرنی اۉلدیرمسلیکنی سۉره‌دی، اما قوراللیلر باله‌نی اوندن تارتیب آلیب، اۉققه توتیشدی.»
اسمی آشکار اېتیلیشینی ایسته‌مه‌گن ینه بیر گواه ایته‌دی: «طالبان بیر رنجر مو‌تریده اۉشه یېرده توریشگن، اما هېچ نرسه قیلیشمه‌گن، آدملر قیشلاق اربابینی چقیرمه‌گونچه، او هم اۉلدیریلدی.»
باشقه منبعلر هم گواهلر سۉزلریگه ته‌یه‌نیب، طالبان حادثه جایی یقینیده بۉلگنینی و اولرنینگ مو‌تری هم شو اطرافده تورگنینی ایته‌دی. منبعلرگه کۉره، دستلب آدملر بو شخصلرنی طالبان محتسبلری دېب اۉیله‌گن. شو بیلن بیرگه، منبعلر تأکیدله‌یدیکی، بو شخصلر اېرککلرنی اجره‌ته‌یاتگن پیتده اولردن شیعه یاکه سنّی اېکنینی سۉره‌شگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتلری و اروپا اتفاقی نینگ مناسبتی
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی یاردم هیاتی (یوناما) اوشبو واقعه‌دن افسوس بیلدیردی و ۱۱ کیشی هلاک بۉلگنینی، ینه ۱۱ کیشی یره‌لنگنینی معلوم قیلدی. یوناماگه کۉره، قربانلر آره‌سیده عیاللر و باله‌لر هم بار. یوناما بو حادثه‌نی «دهشتلی جنایت» دېب اته‌ب، طالباندن بو باره‌ده تېکشیروو اۉتکزیشنی سۉردی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ افغانستاندهگی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص حساباتچیسی ریچارد بنت هرات ولایتی انجیل اولسواللیگیده شیعه‌لر ییغینیگه قیلینگن قوراللی هجوم بۉییچه مستقل تېکشیروو اۉتکزیشگه چقیردی. او بو واقعه نه‌فقط قاره‌لنیشی، بلکه مستقل طرزده تېکشیریلیب، عیبدارلر جوابگرلیککه تارتیلیشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی.
باشقه تاماندن، رواداری تشکیلاتی ده‌میری قیشلاغیده‌گی شیعه‌لر ییغینیگه قیلینگن قوراللی هجومنی «مقصدلی و تشکیل اېتیلگن» دېب بهاله‌دی. اوشبو تشکیلات بیاناتیده ایتیلیشیچه، دستلبکی معلوماتلرگه کۉره، آدملر «دعای ندبه»نی ادا اېتیش اوچون تۉپلنگن بۉلیب، سَیر وقتیده هجومگه اوچره‌گن و نتیجه‌ده تینچ اهالیگه کتّه تلفات یېتگن. رواداری تأکیدله‌دیکی، دستلبکی دلیللر هجوم مقصدلی بۉلگنینی کۉرسه‌ته‌دی و هجومچیلر معلوم وقت آره‌لیغیده اوّل عیاللر و باله‌لرنی اېرککلردن اجره‌تیب، سۉنگ اېرککلرنی نشانگه آلگن.
اروپا اتفاقی افغانستانده، هیرات ولایتی انجل تومنیده تینچ اهالی نینگ، جمله‌دن عیاللر و باله‌لرنینگ اۉققه توتیلیشینی کېسکین قاره‌له‌دی. اوشبو تشکیلات بونده‌ی زۉرآورلیک هېچ قچان آقلنمسلیگینی تأکیدله‌دی. بیاناتده شونده‌ی دېیلگن: «اروپا اتفاقی تینچ اهالیگه قرشی برچه ترورچیلیک حرکتلرینی، هر قنده‌ی شکلده و هر قنده‌ی عملگه آشیرووچی تامانیدن، قاره‌له‌یدی.»
سابق حکومت یوقاری مرتبه‌لی عملدارلری نینگ مناسبتلریگه دوام اېتماقده
سابق حکومت تشقی ایشلر وزیری رنگین دادفر سپنتا و ملی خوفسیزلیک مصلحتچیسی، هرات ولایتیده ۲۱ کیشی، جمله‌دن عیاللر، باله‌لر و اېرککلر، تورلی مذهبگه منسوبلیگی سبب اۉققه توتیلگنینی ایتدی. او ایکس صحیفه‌سیده شونده‌ی یازگن: «بو قدَر وحشیلیک فقط تاریخی وحشت تفکریدن کېلیب چیقیشی ممکن، بوگون اېسه او مملکتیمیزگه حکمران.»
سابق حکومت ملی خوفسیزلیک باشلیغی رحمت‌الله نبیل، طالبان آنگلی روشده مذهبی فرقلرنی «جنایت»گه ایلنتیرگنینی ایتدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ده‌میری واقعه‌سیده قریب ۲۱ کیشی اۉققه توتیلگن. نبیل قۉشیمچه قیلدی: «اگر فرق حکمرانلر تامانیدن آنگلی روشده جنایتگه ایلنتیریلسه، شبهه‌سیز انسانیت آیاق آستی قیلینه‌دی.» او شونینگدېک، بې‌گناه آدملر نینگ مذهبی فرقلر سبب اۉلدیریلیشینی انسانیتگه قرشی جنایت دېب تأکیدله‌دی.
سابق حکومت باش دادستانی فرید حمیدی، طالبانگه علاقه‌دار ملالر تامانیدن باشقه مذهبلرگه قرشی نفرت ترغیباتی بونده‌ی جنایتلرگه سبب بۉله‌یاتگنینی ایتدی. او بو هجومنی ترورچیلیک حرکتی و مذهب اساسیده تینچ اهالیگه قرشی آچیق جنایت دېب اته‌ب، بو حرکت رم بیتیمی نینگ یېتّینچی مادّه‌سیگه کۉره انسانیتگه قرشی جنایت حسابلنیشینی تأکیدله‌دی.
حمیدی ایکس صحیفه‌سیده یازدی: «بونده‌ی تکراری هجوملرنینگ آلدی آلینمسلیگی، سابق معلوم دینی گروهلرگه قرشی هجوملر کبی، و رژیم همده طالبان گروهیگه علاقه‌دار عملدارلر و ملالر تامانیدن آچیق دینی نفرت ترغیباتی اوشبو گروه عملدارلری نینگ جنایی جوابگرلیگیگه آلیب کېله‌دی.»
طالبان نینگ سکوتی و هلاک بۉلگنلر اوچون «شهید» سۉزی نینگ قۉللنمسلیگی
طالبان حاضرگچه بو هجومنی قاره‌له‌مه‌گن و اوشبو واقعه یوزه‌سیدن هېچ قنده‌ی رسمی بیانات بېرمه‌گن.
شو بیلن بیرگه، هراتده‌گی طالبان اخبارات و مدنیت باشلیغی احمدالله متقی اوشبو واقعه قربانلریگه نسبتاً «جان بېردی» عباره‌سینی ایشله‌تگن، حال‌بوکه بو گروه عادتده اۉز هلاک بۉلگن اعضالرینی «شهید» دېب اته‌یدی و عاموی اخبارات واسطه‌لریدن هم شو سۉزنی ایشله‌تیشنی طلب قیله‌دی.
معلوماتگه قۉل تاپیش امکانی نینگ یۉقلیگی و تورلی روایتلرنینگ ترقه‌لیشی
بو واقعه، باشقه اۉخشه‌ش حادثه‌لر کبی، طالبان تامانیدن قتّیق سانسور قیلینگن. اَیریم ژورنالیستلر طالبان نظارتیده‌گی عاموی اخبارات واسطه‌لریده ایشله‌یاتگنینی تصدیقلب، چېکلاولر سبب کۉرگنلرینی بیان قیله آلمه‌گنینی و فقط رسمی معلوماتلر همده طالبان تامانیدن بېریلگن حساباتلر بیلن چېکلنگنینی اَیتماقده.
هراتده‌گی بیر محلی ژورنالیست نینگ ایتیشیچه، ایلگری ژورنالیستلر عادتده اۉز گروهلریده تورلی مسأله‌لر یوزه‌سیدن اخبارات المشر اېدی، اما بو واقعه یوزه‌سیدن هېچ بیر گروهده هېچ قنده‌ی محاکمه بۉلمه‌گن. فقط طالبان نینگ اخبارات و مدنیت باشقه‌رمسی بیانات بېرگن، بیراق بو اداره کۉپ حاللرده محلی ژورنالیستلر نینگ تیلفون قۉنغیراقلریگه هم جواب بېرمه‌گن.
