ماجرا‌نینگ یکونی، عذاب‌نینگ باشلنیشی؛ مجبوری نکاح قربانیگه ایلنگن عیاللر حکایه‌سی
گندم
افغانستان وطنداشلری‌نینگ اَیریملری ایتیشیچه، طالبان حکمرانلیگی، قشّاقلیک و آچلیک‌نینگ دوام اېتیشی بیلن مجبوری نکاح حالتلری هم کۉپه‌یگن. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اقتصادی معمالردن تشقری، اَیریم حدودلرده عداوت و عایله‌وی نزاعلرنی توگه‌تیش اوچون وایه‌گه یېتمه‌گن قیزلر اۉز راضیلیگیسیز تورموشگه بېریلماقده. شونینگدېک، اَیریم عیاللر اېری وفات اېتگنیدن سۉنگ، اېری‌نینگ عایله‌سی باسیمی آستیده قَیناغه‌سی یاکه اونینگ یقین قرینداشلریدن بیری بیلن تورموش قوریشگه مجبور بۉلماقده.
یلدا (مستعار)، بیرینچی نکاحیدن ایکّی فرزندی بار ۲۸ یاشلی عیال، ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده اَیتیشیچه، بېش ییل اوّل اېری اۉلیمیدن کېین اونینگ حیاتی هېچ قچان تصور قیلمه‌گن باسقیچگه کیرگن.
بو عیال‌نینگ اَیتیشیچه، اېری‌نینگ عایله‌سی اوندن قَیناغه‌سی بیلن تورموش قوریشنی طلب قیلگن؛ او بوندن آلدین اونگه خودّی اکه‌سیدېک بۉلگن اېرکک اېدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اېری وفاتیدن کېین مستقل درآمدی‌نینگ یۉقلیگی و ایکّی فرزندی‌نینگ کېله‌جگی حقیده‌گی خواطر بو طلبگه قرشی چیقیشنی جوده قیینلشتیرگن. او شونده‌ی دېیدی: «قَیناغه‌م مېن اوچون اۉز اکه‌مدېک اېدی. هېچ قچان بیر کون کېلیب او مېنینگ اېریم بۉلیشینی اۉیله‌مه‌گن اېدیم. بو مسأله‌نی اۉرته‌گه تشلشگنیده مېن اوچون جوده آغیر بۉلدی. مېنگه: «اگر فرزندلرینگ یانینگده قالیشینی ایسته‌سنگ، بو نکاحنی قبول قیلیشینگ کېره‌ک»، دېیشدی. مېن بو حیاتنی تنله‌مه‌گن اېدیم، اما باله‌لریمدن واز کېچه آلمسدیم.»
بو یاش عیال‌نینگ اَیتیشیچه، اېری وفات اېتگنیدن کېین اېنگ کتّه تشویشی فرزندلریدن اَیریلیب قالیش بۉلگن. اونینگ اَیتیشیچه، او شونده‌ی وضعیتگه توشیب قالگن اېدی که اۉز ایسته‌گی بیلن فرزندلری‌نینگ حیاتینی سقلب قالیش اۉرته‌سیده اۉزی تنله‌مه‌گن قرارنی قبول قیلیشگه مجبور بۉلگن.
یلدا حکایه‌سیگه اۉخشه‌ش تجربه‌لر شونی کۉرسه‌ته‌دی که اَیریم عیاللر اېری وفات اېتگنیدن کېین نه‌فقط عمر یۉلداشینی یۉقاتیش عذابیگه دوچ کېله‌دیلر، بلکه اقتصادی قره‌ملیک، یېترلی قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی و فرزندلریدن اجره‌لیب قالیش خوفی کبی باشقه باسیملرگه هم دوچ کېله‌دیلر. اَیریم حاللرده اېر‌نینگ عایله‌سی عیال‌نینگ کېینگی حیاتینی وفات اېتگن اېرکک‌نینگ یقین قرینداشلریدن بیری بیلن نکاح قوریشیگه باغلب قۉیه‌دی.
هلال اېسه عایله‌وی ماجرا عاقبتیده حیاتی بوتونله‌ی اۉزگرگن ینه بیر عیال دیر. اونینگ حکایه قیلیشیچه، ایکّی عایله اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک نتیجه‌سیده اونینگ ایکّی نفر یاش اکه‌سی و قرشی تاماندن ینه ایکّی کیشی جان بېرگن. شوندن سۉنگ عداوتنی توگه‌تیش مقصدیده عایله‌لر اونی قرشی تامانده‌گی اېرککلردن بیریگه تورموشگه بېریشگه قرار قیلگنلر. اونینگ اَیتیشیچه، بو قرار اونینگ ایسته‌گی و راضیلیگینی حسابگه آلمه‌گن حالده قبول قیلینگن.
هلال شونده‌ی دېیدی: «مېن اۉشه جنجلده هېچ قنده‌ی رۉل اۉینه‌مه‌گن اېدیم، اما باشقه‌لر‌نینگ کېلیشماوچیلیگی اوچون اۉز حیاتیم بیلن تاوان تۉله‌شگه مجبور بۉلدیم. هېچ کیم مېندن بو نکاحنی خواهله‌یمنمی یاکه یۉقمی دېب سۉره‌مه‌دی؛ فقط بو ایش عداوتنی توگه‌ته‌دی، دېیشدی.»
افغانستاندهگی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ یاردم هیاتی (یوناما) «افغانستاندهگی ضررلی عنعنوی عملیاتلر» حقیده‌گی حساباتیده مجبوری نکاحگه نزاعلرنی حل قیلیش اوچون قیزلرنی بېریش، وایه‌گه یېتمه‌گنلرنی تورموشگه بېریش همده بېوه عیاللرنی وفات اېتگن اېری‌نینگ یقین قرینداشلریدن بیری بیلن تورموش قوریشگه مجبورلش کبی حالتلر کیریشینی قید اېتگن. اوشبو تشکیلات بونده‌ی حاللرده عیال یاکه قیز‌نینگ اېرکین راضیلیگی موجود اېمسلیگینی تأکیدله‌گن.
شونگه قره‌مه‌ی، افغانستانده اېری وفاتیدن کېین قَیناغه‌سی یاکه اونینگ یقین قرینداشلریدن بیری بیلن تورموش قوریشگه مجبور بۉلگن عیاللر سانی حقیده انیق معلومات موجود اېمس. انسان حقوقلری تشکیلاتلری‌نینگ اَیتیشیچه، مجبوری نکاحلر‌نینگ کۉپلب حالتلری عایله‌وی باسیم، اجتماعی عاقبتلردن قۉرقیش و یېترلی قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی سببلی رۉیخطگه آلینمه‌یدی و خبر قیلینمه‌یدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی معلوماتلریگه کۉره، وایه‌گه یېتمه‌گنلرنی تورموشگه بېریش و عیاللرگه نسبتاً زۉرآورلیک افغانستاندهگی جدّی انسان حقوقلری معمالریدن بیری بۉلیب قالماقده. بمت عیاللر تشکیلاتی معلوماتلریگه کۉره، افغانستانده ۲۰–۲۴ یاشده‌گی عیاللر‌نینگ ۲۸،۷ فایزی ۱۸ یاشگه تۉلمسدن تورموشگه چیققن. شونینگدېک، ۱۵–۴۹ یاشده‌گی عیاللر‌نینگ ۳۴،۷ فایزی تورموش اۉرتاغی یاکه حیاتی شېریگی تامانیدن جسمانی یاکه جنسی زۉرآورلیککه اوچره‌گنینی بیلدیرگن.
یونیسف هم باله‌لر نکاحینی دنیاده قیزلر حقوقلری آلدیده‌گی مهم معمالردن بیری دېب حسابله‌یدی و بو حادثه قیزلر‌نینگ تعلیمی، اقتصادی مستقللیگی همده ساغلیغیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
