محمد طاهر بدخشی تفکری نینگ زمانوی عدالتلی دولت قوریلیشیده گی اهمیتی
احسان‌الله قوانچ
محمد طاهربدخشی، افغانستان نینگ زمانوی تاریخیده خلق اېرکینلیگی، اجتماعی عدالت و معرفت یۉلیده عمرینی بغیشله‌گن ییریک، معرفتلی و وطنپرور سیمالردن بیریدیر. او دانا، جسور و عدالتپرور انسان بولگن، وطن محبتینی فقط سۉزده اېمس، بلکه عمل و فداکارلیک بیلن اثباتله‌گن. بدخشی ظلم، کمسیتیش و عدالتسیزلیک قرشیسیده هېچ قچان سکوت سقله‌مه‌دی و انسان شأنی همده حققینی حمایه قیلیش اوچون آخرگی دَمیگچه کوره‌شدی.
همده، بدخشی اۉز دوری نینگ نادر معرفتپرورلریدن بیری بۉلیب، اونینگ فکرلری زمانه‌سیدن انچه ایلگری بولگن، او عدالت، معرفت، آزادلیک و انسانپرورلیککه چوقور ایشانگن، شو اساسده ایلگری سورگن فکری دستوری بوگونگی کونده هم دولتلر و سیاسی تیزیملرنی اصلاح اېتیشده یۉل-یۉریق بۉله آله‌دی.
۱. اجتماعی عدالت و اېلتلر تېنگلیگی
بدخشی شونده‌ی دېب حسابله‌گن اېدی: ملتلر، تیللر یاکه اجتماعی طبقه‌لر اۉرته‌سیده‌گی کمسیتیش، ملی بیرلیککه تۉسقینلیک قیلووچی اېنگ کتّه تۉسقیندیر. اونینگ نظریده دولت فقط شونده قانونی و مستحکم بۉله آله‌دیکی، اگر اونده عدالت قرار تاپگن بۉلسه و برچه فقرالر، اېلت، مذهب یاکه منطقه‌سیدن قطقی نظر تېنگ حقوق و امکانیتلرگه اېگه بۉلسه‌لر. بوگونگی دنیاده هم اجتماعی عدالتنی تأمینلش، دولت توزیلمه‌لرینی اصلاح قیلیش و ملی بیردملیکنی مستحکملش نینگ اساسی حسابلنه‌دی.
۲. حاکمیتده جوابگرلیک و شفافلیک
بدخشی فکریچه، حاکمیت دولت قۉلیده تورگن امانت بۉلیشی کېره‌ک، او هېچ قچان شخصی حکمرانلیک واسطه‌سیگه ایلنتیریلمسین. او حکومت خلق آلدیده جوابگر بۉلیشی و قانون همه اوستیدن، حتا حکمدارلر اوستیدن هم حکمران بۉلیشی لازملیگینی تأکیدله‌گن. بوگونگی کونده بو فکرلر «یخشی باشقروو» و «جوابگر دېموکراسی» نظریه لریده اۉز عکسینی تاپگن بۉلیب، دولت اصلاحاتی نینگ اساسی تمایللریدن سنه‌له‌دی.
۳. جمعیت نینگ معرفی اویغآنیشی و آنگلی ترقیاتی
بدخشی خلق نینگ معرفتی و آنگینی آزادلیک نینگ اېنگ مهم شرطی دېب بیلگن ، او شونده‌ی دېگن: «نامعرفت خلقنی آزاد قیلیب بۉلمه‌یدی.» اونینگچه، خلقنی آگاه قیلیشسیز دولتنی اصلاح اېتیش ممکن اېمس، چونکه عیناً آنگلی جمعیت حکومتنی نظارت قیله آله‌دی. بوگونگی کونده هم تعلیم، مستقل ییتکرمه‌لر و یاشلر نینگ فکری اۉسیشی اجتماعی اصلاحاتلر نینگ اېنگ مهم عامللریدن بیریدیر.
۴. فکر، مدنیت و اقتصادده‌گی مستقللیک
بدخشی مستقللیکنی کېنگ معناده توشونر اېدی. او ایتردی: حقیقی مستقللیک بو نه‌فقط خارجی کوچلر نینگ چیقیب کېتیشی، بلکه فکری، مدنی و اقتصادی قره‌ملیکدن قوتولیشدیر. او خلقنی اۉز کوچیگه ایشانچ، علم ایشلب چیقریش و ملی صلاحیتگه ته‌یه‌نیشگه دعوت اېتگن. زمانه‌وی دولتلر هم فقط تعلیم، ایشلب چیقریش و ملی اۉزلیککه ایشانچ اساسیده مستحکم اصلاحات قیله آله‌دیلر.
خلاصه
بدخشی نینگ قره‌شلری یریم عصر مقّدم شکللنگن بۉلسه-ده، بوگونگی زمانه‌وی دولتلر اوچون هم الهام منبعی بۉلیب قالماقده. او عدالتنی دولت قانونیلیگی نینگ اساسی، آنگنی آزادلیک نینگ شرطی، شفّافلیکنی اصلاحات نینگ یۉلی، و مستقللیکنی ملی غرور نینگ کفالتی دېب بیلگن. اصلیده، محمد تاهیر بده‌کهشی فکری مکتبدن کۉره کېنگراق نرسه اېدی او انسانی و اخلاقی تفکر نینگ تمثالی بۉلیب، هنوزگچه افغانستان و بوتون منطقه خلقلری اوچون یۉل کۉرسه‌تووچی نور بۉلیب قالماقده.
رحمتلی نینگ‌روحی شاد و‌جایی جنتده بولسین.
