طالبان مخالفت جبهه‌لری‌نینگ سۉنگی حرکتلری و تۉرت نقطه‌گه اعتبار بېریش ضرورتی
شجاع‌الدین امینی
سۉنگی پیتلرده طالبانگه قرشی بۉلگن قطار حرکتلر اۉتمیشده‌گیدن فعالراق بۉلدی. کۉپلب خلق ارا اوچره‌شوولرنینگ اۉتکزیلیشی اولرنینگ فعالیتیدن درَک بېره‌دی. تېز آره‌ده بو جریانلرگه قوچاغینی آچیشی کوتیلمه‌گن مسکو اولرنی ایکّی مرته مېزبانلیک قیلدی و بو طالبان سوزلاوچیسی نینگ عکس‌العملینی کېلتیریب چیقردی: «بعضی دولتلر کویگن مهره‌لرنی تیریلتیرماقچی». شو بیلن بیرگه، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده طالبان تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقی و روسیه نینگ افغانستاندهگی اېلچیسی دیمیتری ژیرنوف اۉرته‌سیده‌گی اوچره‌شوودن صورت عامه‌گه اعلان قیلیندی و بو، شبهه‌سیز، مسکو‌گه خواطر بیلدیریشگه قره‌تیلگن اېدی. اسماعیل خان نینگ ینه صحنه‌گه چیقیشی و تاجیکستانده‌گی هرات خوفسیزلیک مذاکره‌لری نینگ ۱۱- ییغینیده اشتراک اېتیشی و اساسن ملی مقاومت جبهه‌سی و آزادلیک جبهه‌سی اۉز ذمّه‌سیگه آلگن اَیریم ولایتلرده پارتلاوچی هجوملرینی اویوشتیریشی طالبان نینگ خواطرینی ینه‌ده آشیردی. گروه نینگ مدافعه وزیرلیگی سرپرستی عکس‌العمل کورسه‌تیشیگه سبب بولدی: «مملکت خوفسیزلیگینی بوزیش یاکه مملکتده ترتیب‌سیزلیک یره‌تیش اوچون ییغینلر اویوشتیرگنلرگه، بیزنینگ پیامیمیز شوکی، طالبان رهبریتی سیزنی عفو اېتدی و خوفسیزلیک کوچلری نینگ قۉللری سیز اوچون آچیق». خودّی شونده‌ی، اتریش‌ده اویانا اوچره‌شووی نینگ اوچینچی ییغینی نینگ اۉتکزیلیشی طالبان نینگ تینچ اویقوسینی بیرآز بوزدی، شو درجه‌ده‌کی، اوشبو گروه تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ سیاسی اۉرین‌باسری شیرمحمد عباس استانکزی شونده‌ی مناسبت بیلدیریشگه مجبور بۉلدی: «سیزلر سیناوینگیزنی بیردینگیز، سیزنینگ تاریخینگیز اۉتدی.»
طالبان مخالفت جبهه‌لری نینگ سۉنگی حرکتلریگه کېلسک، تۉرت‌ته مهم جهتگه اعتبار قره‌تیش لازم:
۱- طالبان نینگ قره‌مه-قرشی کوچلری سۉنگی پیتلرده اۉز رقیبلرینی خواطرگه ساله‌یاتگنی راست، لېکن اولر آرتیقچه مغرور بۉلمسلیگی کېره‌ک؛ چونکه اولرنینگ وقتینی حسابگه آلسک، بو جوده آز و اولر حسابلش ممکن بۉلگن هېچ قنده‌ی مخصوص ایش قیلمه‌گن. اَیریم دولتلر نینگ بو آقیملرگه مراجعت قیلیشی اولرنینگ حرکتچنلیگی و فعاللیگی محصولی اېمس، بلکه طالبان نینگ دنیا ایستکلریگه اعتبار بېرمه‌گنی اوچون دیر. طالبان نینگ اۉجرلیگی و انعطاف‌ناپذیرلیگی بعضی مملکتلرنینگ اوشبو گروه نینگ قره‌مه-قرشی کوچلرینی قبول قیلیشیگه سبب بۉلدی، بلکه اولرنینگ بیردملیگی و حرکتچنلیگی مېزبانلرنی حیرتده قالدیرگنی یۉق. مثلاً، رنگین دادفر سپنتا وېن ییغیلیشیده سۉزله‌گن نطقیده طالبان نینگ ظلمی و استبدادی آدملرنی قورال آلیب یوریشگه مجبور قیلگنینی ایتدی. حاضر هم طالبان تامانیدن دنیا طلبلرینی اعتبارسیز قالدیریش اَیریم دولتلرنی اوشبو گروه نینگ مخالف کوچلرینی اۉز مېزبانلریگه جایلشتیریشگه مجبور قیلدی. گپ شونده‌کی، دنیا بیرآز ماسلشووچنلیک کۉرسه‌ته‌دیگن طالبان بیلن کوره‌شیشنی خواهله‌یدی، اما بو گروه بو مینیمال امیدنی بجریشگه هم تیار اېمس. شبهه‌سیز، بو وضعیت نینگ کوتیلمه‌گن عاقبتی بعضی مملکتلرنینگ اوشبو گروه نینگ قره‌مه-قرشی کوچلریگه اعتبار قره‌تیشی دیر.
۲- دنیا بیلن چانه‌اوریش، خلق ارا اوچره‌شوولر تشکیل اېتیش مهم و ثمره‌لی ایش بۉلیب، طالبانگه قرشی تورگن کوچلرنینگ موقعینی قنچه‌لیک یخشیله‌گن بۉلسه، طالبان تشویشلرینی هم آشیره‌دی. طالبان خواطرده، چونکه اولر دنیا بیلن چانه‌اوریش مهم‌لیگینی توشونه‌دی. بو گروه حاکمیتگه قورال کوچی بیلن اېمس، سیاسی کېلیشوو نتیجه‌سیده کېلگنی انیق. اگر روسیه، اېران، چین کبی دولتلر و مرکزی آسیا نینگ اَیریم جمهوریت‌لری طالباننی ایلیق کوتیب آلیشمسه، بو گروه حاکمیتگه کېلیشی درگمان اېدی. اگر فارس کۉرفزی همکارلیک کېنگشی نینگ بعضی اعضالری طالبانگه سیاسی مراجعت قیلمه‌گنیده و پول بېرمه‌گنیده اېدی، بو گروه افغانستان باشقرووینی اۉز قۉلیگه آلیشی ممکن اېمس اېدی. نهایت، اگر امریکا قۉشمه ایالتلری طالبان بیلن تینچلیک شرطنامه‌سینی امضاله‌مسه و اوّلگی حکومتنی قۉللب-قوّتلشنی توخته‌تمسه، بو گروه اۉزینی افغانستان نینگ شبهه‌سیز حکمداری دېب اتَمس اېدی. جمهوریت توزومی نینگ کۉز آچیب یومگونچه یېمیریلیب، اۉرنینی طالبان رژیمی اېگه‌له‌گنی بو گروه طرفدارلری و لاببیستلری نینگ دنیا بیلن آلیب بارگن سیاستی نینگ نتیجه‌سی اېدی. البته، طالبان قوراللی اوروشی نینگ رۉلی هم اۉزیگه خاص تأثیر کۉرسه‌تدی و بونی انکار اېتیب بۉلمه‌یدی.
اېندی اَیریم دولتلر موضعیده بوریلیش نقطه‌سی و طالبان رسمیلری استقبالی نینگ قاره‌ییشی بو گروه مخالفت کوچلری اوچون اوندن دییرلی فایده‌لنیش اوچون کمدن-کم امکانیت دیر. سۉنگی بیر نېچه آیلرده‌گی کیتمه کیت اوچره‌شوولری تماشا‌بینگه منطقه‌ده‌گی بعضی دولتلر تامانیدن ۲۰۲۱ییل اگوست آیی اۉرته‌لریگه قدَر طالباننی قۉللب-قوّتلش اوچون اۉتکزیلگن اوچره‌شوولرنی اېسله‌ته‌دی و بو نهایت جمهوریت نینگ قوله‌ش جریانینی تېزلشتیردی.
۳- بو اوچره‌شوولرده کۉزلنگن نتیجه‌گه اېریشه آله‌دیگن نرسه طالبانگه قره‌مه-قرشی کوچلر اۉرته‌سیده فکر و حرکت بیرلیگینی سه‌قلب قالیش دیر. طالبان نینگ قره‌مه-قرشی آقیملری آره‌سیده فکر بیرلیگی بار، لېکن حرکت بیرلیگی اېمس. طالبان نینگ مخالف حوزه‌سی افغانستاننی اوشبو گروه چنگلیدن قوتقریشگه ایشانه‌دی، بیراق اولر بو مقصدگه اېریشیش یۉلی بیلن کېلیشمه‌یدی.
مثلاً، ملی مقاومت جبهه‌سی طالبانگه قرشی اوروشنی ملاقاتدن کۉره ثمره‌لیراق دېب حسابله‌یدی؛ اما حنیف اتمر و معصوم استانکزی باشچیلیگیده‌گی تینچلیک و عدالت اوچون ملی حرکت طالبانگه قرشی اوروش ضرورلیگینی بوتونله‌ی انکار اېته‌دی. اوشبو حرکت منشوری نینگ ایکّینچی قِسمیده شونده‌ی دېییله‌دی: «مملکتده‌گی موجود بحرانلرنی برقرار حل قیلیش حربی یۉل بیلن اېمس، بلکه فقط افغانستان اۉرته‌سیده‌گی دوحه تینچلیک بیتیمی نینگ الزامی مجبوریتلریگه اساسلنگن افغانلر اورته‌سیده‌گی توزه‌توچن ملاقاتلر آرقه‌لی دوحه ده ۲۰۲۰ییل امریکا قۉشمه ایالتلری همده طالبان اۉرته‌سیده‌گی کیلیشوده‌گی تعهدلرنی عملگه آشیریش» خودّی شو طرزده، آغیر وزنلی افغان سیاستچیلریدن عبارت افغانستاننی قوتقریش اوچون ملی مقاومت عالی کېنگشی هم طالبان بیلن ملاقاتگه بیر نېچه بار تاکیدله‌گن، لیکن ایجابی جواب بېریلمه‌گن.
طالبان مخالفت میدانینی ترقاق حالده اوشلب تورگن ینه بیر عامل – جنجل و یېتکچیلیک نزاعلری. شونگه قره‌مه‌ی، بعضی سیاسی رهبرلر کمدن قانیقمه‌یدیلر و اۉتمیشده‌گی موقعینی سه‌قلب قالیشنی و ینگی شخصلرنینگ اۉزلریگه جای آچیشیگه یۉل قۉیمسلیکنی خواهلشه‌دی. «ملی مقاومت جبهه‌سی» یېتکچیسی احمد مسعود نینگ وېن ییغیلیشی نینگ اوچینچی باسقیچیده ایتگن سۉزلریدن بیر پرچه «طالبان» نینگ قره‌مه-قرشی کوچلری کېلیشماوچیلیک، مصافه و رسمیت‌چیلیکلرنی چېتگه سوریب قۉییشی کېره‌ک». «تشریفات» اتَمه‌سی عنعنوی رهبرلر عادتده هر قنده‌ی شرایطده اعتبارگه آلینیشینی خواهله‌یدیگن تدبیرلرنی انگله‌ته‌دی.
قره‌مه-قرشیلیکلرنینگ دوام اېتیشی، بۉشلیق و بۉشلیقلرنی تۉلدیرمسلیک مسکو، دوشنبه، وېن و باشقه‌لرده‌گی اوچره‌شوولر نینگ ایسته‌لگن نتیجه‌گه اېریشه آلمه‌سلیگیگه سبب بۉلماقده. قالگن دولتلر کوچلی و دېموکرا‌تیک مخالفت بۉلمه‌گنیده طالبان بیلن کوره‌شیشگه تیار اېمس. بوتون دنیا اعتبارینی طالباندن چلغیتیشی ممکن بۉلگن یگانه عامل – بو گروه نینگ قره‌مه-قرشی کوچلری نینگ کوچی و جیپسلیگی دیر.
۴- بلکه طالبان مخالف کوچلری نینگ فعالیتی خلق ارا ییغیلیشلرده قتنه‌شیش بیلن چېکلنیب قالمه‌ی، ینه‌ده ثمره‌لیراق وریانتلر اعتبار مرکزیده بۉلیشی یخشی دیر. اَیریم دولتلرنینگ موضعنی اۉزگرتیریش بیر مسأله، طالبان نینگ کېتیشی و قالیشی باشقه مسأله. گپ شونده‌کی، طالبان اۉزیدن کوچسیزراق کوچ بیلن ملاقاتنی تن آلمه‌یدی. ینه اچّیق حقیقت شونده‌کی، طالبان میداننی آسان‌گینه ترک اېتمه‌یدی. تۉغری، دنیا بیلن چانه‌اوریش اۉز اۉرنیده مهم، بیراق او طالباننی ینه‌ده ثمره‌لیراق وریانتنی کۉریب چیقمسه، اۉز موضعینی اۉزگرتیریشگه مجبور قیله آلمه‌یدی. بونینگ ضرورلیگینی تأکیدله‌یدیگن نرسه طالبان نینگ تمامیت‌خواهلیگی و ملاقات حقیده گپیرمسلیک دیر. استانکزی نینگ بیاناتلریدن کېلیب چیقه‌دیکی، طالبان اۉز رقیبلری بیلن ملاقاتگه شونچه‌که راضی اېمس. بو بعضیلر اونی عملگرا چهره دېب اته‌سه هم. وېن اوچره‌شوویگه جوابن او: «مخالفت نینگ اوچره‌شووی ناقانونی»، دېدی. بو بیانات شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، طالبان نه‌فقط اۉز مخالفلری نینگ سیاسی فعالیتیگه ایچکریگه یۉل قۉیمه‌یدی، بلکه اولرنی اېرکین دنیاده هم آلدینی آلماقچی. او ینه قۉشیمچه قیلدی: «سیز امتحاندن اۉتدینگیز، تاریخینگیز اۉتدی.» طالبان قیته-قیته افغان سیاستچیلرینی، بو گروهگه کۉره، خلق نینگ کۉزیدن توشیب کېتگن و ملاقات و حاکمیتده اشتراک اېتیشگه لایق اېمس، کویگن مهره‌لر دېب اته‌یدی. بو طالبان رسمیسی هم شونده‌ی دېدی: «بو اوچره‌شوولر جنگچیلریمیزنینگ روحیتینی بوزالمه‌یدی». اوشبو آگاهلنتیرووچی بیاناتده ملاقات ضرورلیگی انکار اېتیلیب، افغانستان سیاسی کوچلری قوراللی جنگ میدانیده کوره‌شیش و همکارلیک قیلیشگه چقیریله‌دی. طالبان نینگ عملگرا دېب اته‌لمیش بو چهره نهایت برچه‌نی سۉراقسیز اۉز رېجیمیگه عمل قیلیشگه چارله‌دی و شونده‌ی خلاصه‌گه کېلدی: «وطنینگیزگه کېلینگ و بیراغینگیز آستیده شرَف بیلن اۉلینگ». استانکزی اۉز مخالف کوچلریگه بو گروه افغانستان نینگ ابدی حکمداری اېکنلیگینی و اولر اونگه قرشی توریشنی اۉیله‌مسلیکلری و اسلامی توزوم دېب اته‌لمیش بیراق آستیده یشش امکانیتینی بای بېرمسلیکلرینی اَیتماقچی. اونینگ «شرفلی اۉلیم» دېگنی طالبان بیراغی آستیده اۉلیش؛ باشقه‌چه ایتگنده، اگر طالبان نینگ مخالفت وکیللری باشقه مملکتلرده وفات اېتسه، اونینگ فکریچه، اولر حرمتگه لایق اېمس.
طالبان عملداری نینگ بیاناتلری شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، بو گروه بیلن شونچه‌که دیالوگگه یاپیشیب قالیش اونچه‌لیک فایده‌لی بۉلمسلیگی ممکن. شو نینگ اوچون او دیالوگدن کۉره یخشیراق وریانتلرگه اعتبار قره‌تیشنی طلب قیله‌دی. جغرافیه‌گه اېگه بۉلیش و مملکتده کوچلی اشتراک اېتیش، خلق ارا اوچره‌شوولرده قتنه‌شیش و لاببیچیلیک بیلن بیر قطارده، بیرته وریانت صفتیده حرکت قیلیشدن کۉره ثمره‌لیراق بۉلیشی ممکن.
