طالبان و وطنداشلیک حقوقلری‌نینگ یېمیریلیشی؛ افغانستان افراطی‌لیک و استبداد قمه‌لیده
عبدالصمد فرملی
افغانستان سۉنگگی بېش ییل دوامیده اۉزی‌نینگ زمانه‌وی تاریخیده‌گی اېنگ چوقور سیاسی، اجتماعی و انسانی بحرانلردن بیرینی باشدن کېچیردی. طالبان‌نینگ ۱۴۰۰-ییل ۲۴-اسدده حاکمیتگه قَیتیشی فقط بیر رژیم‌نینگ اۉزگریشی اېمس اېدی؛ بلکه میلیونلب افغانستانلیک اوچون سیاسی، اجتماعی و مدنې چېکلاولری‌نینگ ینگی باسقیچینی باشلب بېردی. بو دورده وطنداشلر‌نینگ کۉپلب اېرکینلیکلری و اساسی حقوقلری چېکلنگن، مملکتده‌گی جماعتچیلیک محیطی اېسه تنقید، ناراضیلیک، مدنې فعالیتی و سیاسی اشتراک باسیم و چېکلاولرگه دوچ کېله‌دیگن طرزده شکللنگن.
طالبان دین و سیاستنی قطعی و مطلق تلقین قیله‌دیگن افراطی گروه دیر. اولر‌نینگ حاکمیت تجربه‌سی شونی کۉرسه‌تدی که بو گروه نه‌فقط مملکت سیاسی توزیلمه‌سینی اۉز قره‌شلری اساسیده باشقریشگه اینتیله‌دی، بلکه خودّی شو مفکوروی قره‌شنی آدملر‌نینگ اجتماعی، مدنی و شخصی حیاتی‌نینگ تورلی ساحه‌لریگه هم مجبورا سینگدیریشگه حرکت قیلماقده.
افغانستان معماسی فقط ایکّی سیاسی آقیم اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک اېمس. اساسی مسأله انحصاری تیزیم بیلن وطنداشلیک، اېرکینلیک، تېنگلیک و انسانلر‌نینگ اساسی حقوقلری اۉرته‌سیده‌گی قره‌مه-قرشیلیک دیر. زمانه‌وی جمعیتده حکومت وطنداشلرگه خدمت قیلیشی، قانون اېسه اولر‌نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیشی کېره‌ک. اما بیر گروه اۉزینی سیاسی و اجتماعی حقیقت‌نینگ یگانه اېگه‌سی دېب بیلسه، اهالی اېندی حقوق اېگه‌سیگه اېمس، بلکه بویروقلرگه بۉیسونیشی کېره‌ک بۉلگن شخصگه ایلنه‌دی.
بنیادگرالیک و وطنداشلیک حقوقلرینی انکار اېتیش
طالبانلر حکمرانلیگی‌نینگ اساسی معمالریدن بیری وطنداشلر‌نینگ حقیقی اشتراکیگه اساسلنگن، کېنگ قمراولی سیاسی تیزیم‌نینگ موجود اېمسلیگی دیر. حکومت آدملر اۉز سیاسی تقدیرینی بېلگیلشده اشتراک اېته آلگن و مملکت کېله‌جگی حقیده قۉرقمسدن فکر بیلدیره آلگن تقدیرده‌‌گینه برقرار مشروعیتنی یره‌تیشی ممکن. اما افغانستان‌نینگ حاضرگی توزیلمه‌سیده سیاسی حزب‌لر، سیاسی مخالفلر و مستقل تشکیلاتلر‌نینگ فعالیتی اوچون سیاسی مکان جوده چېکلنگن. مهم سیاسی قرارلر یاپیق توزیلمه دایره‌سیده قبول قیلینه‌دی و خلق مملکت‌نینگ سیاسی یۉنه‌لیشینی بېلگیلشده یېترلیچه اشتراک اېتیش امکانیتیگه اېگه اېمس. بو حالت وطنداشلیک توشونچه‌سینی ضعیفلشتیره‌دی.
فقرا فقط حکومتگه بۉیسونیشگه مجبور بۉلگن شخص اېمس. فقرا حکومتنی تنقید قیلیش، اونینگ سیاستی حقیده سواللر بېریش، اجتماعی و سیاسی فعالیتلرده اشتراک اېتیش همده اۉز حقوقلرینی حمایه قیلیش حقوقیگه اېگه. اگر حکومت وطنداشلردن فقط اطاعت قیلیشنی طلب قیلسه-یو، اولر‌نینگ حقوقلری آلدیده جوابگر بۉلمسه، دولت و جمعیت اۉرته‌سیده‌گی مناسبت خلق و حکومت مناسبتیدن حکمدار و محکوم مناسبتیگه ایلنه‌دی. بوگونگی افغانستانگه هر قچانگیدن هم ینگی اجتماعی کېلیشوو کېره‌ک؛ اونده برچه وطنداشلر، هېچ قنده‌ی کمسیتیشلرسیز، اۉزلرینی مملکت‌نینگ اېگه‌سی دېب بیلیشلری کېره‌ک.
سۉز اېرکینلیگی، استبداد‌نینگ بیرینچی قربانی
سۉز اېرکینلیگی اېرکین جمعیت‌نینگ اېنگ اساسی پای‌دېوارلریدن بیری دیر. سۉز اېرکینلیگیسیز فساد یشیرین قاله‌دی، اجتماعی معمالر کۉتریلمه‌یدی و حکومت جمعیتده‌گی حقیقتلردن اوزاقلشه‌دی. ژورنالیست سوال بېره آلیشی کېره‌ک. مدنې جماعه فعالی خلق حقوقلرینی حمایه قیله آلیشی کېره‌ک. بیلیم یورتی پروفیسوری اۉز علمی قره‌شلرینی بیان قیله آلیشی کېره‌ک. عادی فقرا هم حکومت فعالیتینی تنقید قیلیش حقوقیگه اېگه بۉلیشی کېره‌ک. اما تنقید دشمنلیک صفتیده قبول قیلینسه و سوال تهدید دېب کۉریلسه، جمعیت سکوت تامان حرکت قیله‌دی.
تنقیدچیلر‌نینگ آوازینی اۉچیریش قیسقه مدتده سکوتنی یوزه‌گه کېلتیریشی ممکن، اما مجبوری سکوت هېچ قچان خلق‌نینگ راضیلیگینی انگله‌تمه‌یدی. قۉرقوو سببلی گپیرمه‌یدیگن جمعیت، البته، راضی جمعیت دېگنی اېمس؛ بلکه او اۉز قره‌شلرینی بیلدیریش اوچون خوفسیزلیکنی حس قیلمه‌یاتگن جمعیت بۉلیشی ممکن.
اېرکین یېتکرمه حکومت اوچون تهدید اېمس؛ او حکومت‌نینگ کۉزگوسی دیر. اگر حکومت کۉزگودن قۉرقسه، معما کۉزگوده اېمس، بلکه حکومت کۉرینیشینی ایسته‌مه‌یدیگن واقعلیکده‌دیر.
عیاللر، طالبان سیاستلری‌نینگ اساسی قربانلری
عملگه آشیریلگن برچه چېکلاولر آره‌سیده افغانستان عیاللری و قیزلری اېنگ کۉپ ضرر کۉردی. قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی، عیاللر‌نینگ ایشلشیگه چېکلاو قۉییلیشی، اولر‌نینگ جماعت میدانیده‌گی اشتراکی‌نینگ چېکلنیشی و اجتماعی توزیلمه‌لرده‌گی رۉلیلری‌نینگ کمه‌یتیریلیشی نه‌فقط عیاللر حقوقلری‌نینگ بوزیلیشی، بلکه افغانستان کېله‌جگیگه جدّی ضربه‌دیر.
عیاللر افغانستان جمعیتی‌نینگ یریمینی تشکیل اېته‌دی. اهالی‌نینگ یریمینی علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ساحه‌لردن چېتلشتیریش مملکت ترقیاتی صلاحیتی‌نینگ یریمینی یۉق قیلیش دېمک دیر. بوگون تعلیمدن محروم قیلینه‌یاتگن قیز اېرته‌گه اۉقیتووچی، شفاکار، مهندس، ژورنالیست، قاضی، تدقیقاتچی، تدبیرکار یاکه اجتماعی یېتکچی بۉلیشی ممکن اېدی. شو‌نینگ اوچون قیزلر تعلیمی مسأله‌سی فقط بیر عایله‌‌نینگ مسأله‌سی اېمس؛ بو بوتون بیر ملت‌نینگ کېله‌جگی مسأله‌سی دیر. عیاللرینی تېنگ امکانیتلردن محروم قیله‌دیگن جمعیت برقرار ترقیاتنی کوتیشی ممکن اېمس. عیاللر حقوقی حکومت ایسته‌گن پیتده بېریب، ایسته‌گن پیتده قَیتریب آله‌دیگن امتیاز بۉلمه‌سلیگی کېره‌ک. تعلیم آلیش حقوقی، محنت قیلیش حقوقی، اجتماعی اشتراک اېتیش حقوقی و تنلش حقوقی انسان‌نینگ اساسی حقوقلری‌نینگ بیر قِسمیدیر.
تعلیم؛ افغانستان کېله‌جگی اوچون کوره‌ش
تعلیم هر بیر مملکت‌نینگ اېنگ مهم بایلیکلریدن بیری دیر. افغانستان هم سۉنگگی ایکّی اۉن ییللیکده بیلیم یورتلر، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری، وطنداشلیک جمعیتی تشکیلاتلری، خصوصی سکتور، سپورت و تورلی اجتماعی ساحه‌لرده فعالیت یوریتگن تعلیملی یاشلر اولادی‌نینگ شکللنیشیگه گواه بۉلدی. اما تعلیمگه قۉییلگن چېکلاولر، اینیقسه قیزلرگه قرشی چېکلاولر، اوشبو انسانی سرمایه‌نینگ کېله‌جگینی جدّی خوف آستیده قالدیردی.
باله‌لر و اۉسمیرلرینی تعلیمدن محروم قیله‌دیگن مملکت، اصلیده، اۉزی‌نینگ اقتصادی، علمی و سیاسی کېله‌جگینی ضعیفلشتیره‌دی. تعلیم فقط اۉقیش و یازیشنی اۉرگنیش اېمس. تعلیم انسانگه فکرلش، سوال بېریش، تنلش، تحلیل قیلیش و مسؤولیتنی حس اېتیش قابلیتینی بېره‌دی. تعلیملی جمعیت اۉز معمالرینی ملاقات و علمی یېچیملر آرقه‌لی باشقه‌ره آله‌دیگن جمعیتدیر. شو باعث تعلیمدن محروم قیلیش بوگونگی افغانستان‌نینگ اېنگ جدّی انقراضلریدن بیری صفتیده قره‌لیشی کېره‌ک.
یشه‌ش حقوقی و خوفسیزلیک حقوقی
یشه‌ش حقوقی انسان‌نینگ اېنگ اساسی حقوقی دیر. هېچ بیر حکومت وطنداشلر‌نینگ حیاتی خوفسیزلیگینی تأمینله‌مسدن توریب، موفقیتلی باشقروونی دعوا قیله آلمه‌یدی. اما خوفسیزلیک فقط کۉچه‌لرده اوروش‌نینگ یۉقلیگینی انگله‌تمه‌یدی. حقیقی خوفسیزلیک فقرا اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلینیش، قییناققه سالینیش، تهدید، زۉرآورلیک و سیاسی باسیمدن قۉرقمه‌یدیگن پیتده‌‌گینه مضمون کسب اېته‌دی.
ژورنالیست اېرکین روشده راپورتاژ تیّارله‌ی آلگنیده اۉزینی خوفسیز حس قیله‌دی. مدنې جماعه فعالی خلق حقوقلرینی حمایه قیله آلگنیده اۉزینی خوفسیز حس قیله‌دی. عیال جمعیتده قۉرقووسیز اشتراک اېته آلگنیده اۉزینی خوفسیز حس قیله‌دی. شو‌نینگ اوچون اېرکینلیک و عدالتسیز خوفسیزلیک تۉلیق خوفسیزلیک اېمس. قۉرقوو بیلن بیرگه کېله‌دیگن خوفسیزلیک برقرار خوفسیزلیکدن کۉره مجبوری سکوتگه کۉپراق اۉخشه‌یدی.
حبسگه آلیش، قییناق و باستریش
بوگونگی افغانستان حالتی‌نینگ اېنگ آغریقلی قِسملریدن بیری تنقیدچیلر و اجتماعی فعاللر‌نینگ حبسگه آلینیشی، قییناققه سالینیشی، تهدید قیلینیشی و باستریلیشی حقیده‌گی خبرلردیر. فقرا‌نینگ حبسگه آلینیشی فقط بیر شخص‌نینگ اېرکینلیگینی چېکلب قۉیمه‌یدی؛ اونینگ عایله‌سینی هم باسیم آستیده قالدیره‌دی. مدنې جماعه فعالی یاکه ژورنالیست تینچ فعالیتی سببلی اۉزینی خوف آستیده حس قیلسه، باشقه‌لر هم قۉرقوو خبرینی قبول قیله‌دی. شو طریقه بیر شخص‌نینگ باستیریش بوتون بیر جمعیت‌نینگ سکوت سقلشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
اما تاریخ تجربه‌سی شونی کۉرسه‌تدی که باستیریش فکرنی یۉق قیله آلمه‌یدی. بیرار آواز معلوم وقتگه اۉچیریلیشی ممکن، اما عدالت طلبی یۉقالمه‌یدی. بیرار ژورنالیست اۉز راپورتاژینی اعلان قیله آلمه‌سلیگی ممکن، اما جمعیتده‌گی حقیقت بریبیر موجود بۉلیب قاله‌دی. بیرار مدنې جماعه‌چیلیک فعالی حبسگه آلینیشی ممکن، اما انسان حقوقلریگه بۉلگن طلب تۉخته‌مه‌یدی.
فقرالیک و انسان حقوقلری فعالیتی
وطنداشلیک جمعیتی ساغلام جمعیت‌نینگ اېنگ مهم اوستونلریدن بیریدیر. مدنې تشکیلاتلر خلق و حکومت اۉرته‌سیده علاقه واسطه‌سی بۉلیب خدمت قیلیشی و وطنداشلر‌نینگ معمالرینی کۉتریشی ممکن. انسان حقوقلری فعالی جمعیت‌نینگ دشمنی اېمس؛ او انسانلر‌نینگ حقوقلری حرمت قیلینیشیگه حرکت قیله‌دیگن شخصدیر. فقرالیک فعالی هم تهدید اېمس؛ او اجتماعی معمالرنی حل قیلیش اوچون حرکت قیله‌یاتگن جمعیت‌نینگ بیر قِسمیدیر.
مدنې فعالیتینی چېکلش، اصلیده، جمعیت‌نینگ معمالرنی تینچ یۉل بیلن حل قیلیش صلاحیتینی چېکلشدیر. افغانستانگه فعال مدنې جمعیتی، اېرکین یېتکرمه، مستقل بیلیم یورتی، اشتراکچی یاشلر و صلاحیتلی عیاللر کېره‌ک. بو آوازلر‌نینگ برچه‌سینی اۉچیرگن جمعیتده آخر-عاقبت فقط بیرته آواز قاله‌دی؛ حکومت‌نینگ آوازی. اما ساغلام جمعیتده تورلی آوازلر بۉلیشی کېره‌ک.
مجبوری نکاح و عیاللر‌نینگ تنلش حقوقی
نکاح انسان حیاتیده‌گی اېنگ مهم قرارلردن بیریدیر و او تامانلر‌نینگ اېرکین راضیلیگی اساسیده شکللنیشی کېره‌ک. نکاحگه مجبورلش، تهدید قیلیش یاکه باسیم اۉتکزیش‌نینگ هر قنده‌ی توری انسان‌نینگ تنلش حقوقی‌نینگ بوزیلیشی دیر. افغانستان عیاللری و قیزلری اۉز حیاتی، تعلیمی، ایشی و کېله‌جگی حقیده قرار قبول قیلیش حقوقیگه اېگه بۉلیشلری کېره‌ک.
قیزلرنی تنلش حقوقیدن محروم قیله‌دیگن جمعیت نه‌فقط اولر‌نینگ حقوقلرینی بوزه‌دی، بلکه مملکت کېله‌جگینی قوریشده‌گی صلاحیتینی هم یۉققه چیقره‌دی. افغانستانگه عیال تۉله‌قانلی فقرا بۉلگن، اونینگ کېله‌جگی حقیده فقط باشقه‌لر‌نینگ قرارلری اساسیده حکم چیقریلمه‌یدیگن جمعیت کېره‌ک.
اقتصادی و اجتماعی باسیم
افغانستاندهگی سیاسی بحران اقتصادی بحران بیلن هم چنبرچس باغلیق. عیاللر محنت بازاریدن چیقریلسه، یاشلر یېترلی ایش امکانیتلریگه اېگه بۉلمسه، خصوصی سکتور فعالیتی چېکلنسه و مملکت انسانی سرمایه مهاجرت قیلسه، اقتصادیات هم ضرر کۉره‌دی. قشّاقلیک فقط اقتصادی معما اېمس؛ قشّاقلیک اجتماعی امیدنی یۉق قیلیشی ممکن.
اۉزیگه کېله‌جک کۉرمه‌یاتگن یاش مهاجرت‌گه مجبور بۉلیشی یاکه ترورچی گروهلر تأثیری آستیده قالیشی ممکن. شو سببلی قشّاقلیککه قرشی کوره‌ش اقتصادی اېرکینلیک، تعلیم، بندلیک و عیاللر همده یاشلر‌نینگ اشتراکینی یره‌تمسدن ممکن اېمس.
انسانی سرمایه‌نینگ چېتگه چیقیب کېتیشی
سۉنگگی ییللرده افغانستانگه یېتکزیلگن کتّه ضررلردن بیری انسانی کوچ‌نینگ کېنگ کۉلمده مهاجرت قیلیشی دیر. مملکت فقط ایشچیلرینی یۉقاتمه‌یپتی؛ شفاکارلر، بیلیم یورتی پروفیسورلری، مهندسلر، ژورنالیستلر، مدنې جماعه‌چیلیک فعاللری، سپورتچیلر، تدبیرکارلر و تعلیملی یاشلر هم مملکتنی ترک اېتماقده. بو حادثه افغانستان کېله‌جگی اوچون جوده خوفلیدیر.
انسانی سرمایه بیر نېچه ییلده یره‌تیلمه‌یدی. بیر شفاکار، پروفیسور، مهندس یاکه تدقیقاتچینی تیّارلش اوچون ییللر و منبعلر طلب اېتیله‌دی. اگر مملکتده‌گی سیاسی و اجتماعی محیط متخصصلر اۉزلری اوچون کېله‌جک یۉقلیگینی حس قیله‌دیگن طرزده بۉلسه، اولر مهاجرت یۉلینی تنله‌یدیلر. افغانستان اۉزینی قَیته تیکلش اوچون، اوّلا، صلاحیتلی انسانلرگه محتاج.
افغانستان برچه وطنداشلرگه تېگیشلی
افغانستان بیر گروه، بیر ملت، بیر تیل یاکه بیر سیاسی آقیم‌نینگ مملکتی اېمس. افغانستان اونینگ برچه فقرالریگه تېگیشلی. عیال و اېرکک، یاش و کېکسه، شهر و قیشلاق اهالیسی، تورلی ملت و اجتماعی گروهلر برچه‌سی افغانستان‌نینگ بیر قِسمیدیر. هېچ بیر گروه جمعیت‌نینگ کتّه قِسمینی چېتلشتیریش آرقه‌لی برقرار کېله‌جک قوره آلمه‌یدی.
حقیقی حکومت وطنداشلر اۉز مملکتیده اۉزلرینی حقوق اېگه‌سی دېب حس قیلگنلریده شکللنه‌دی. اگر بیر عیال اۉزینی ایکّینچی درجه‌لی فقرا دېب حس قیلسه، اگر ژورنالیست حقیقتنی بیان قیلیشدن قۉرقسه، اگر فقرالیک فعالی اۉز فعالیتیدن خواطر آلسه و اگر تعلیملی یاش اۉز کېله‌جگینی مملکت تشقریسیدن ایزله‌یاتگن بۉلسه، بو انقراض فقط سیاسی اېمسلیگینی کۉرسه‌ته‌دی؛ بحران حکومت و جمعیت اۉرته‌سیده‌گی مناسبتده‌دیر.
بحران‌دن چیقیش یۉلی
افغانستان بحران‌دن چیقیش اوچون کېنگ قمراولی سیاسی و اجتماعی یېچیمگه محتاج. افغانستان‌نینگ یېچیمی کۉپراق زۉرآورلیک اېمس. یېچیم ملاقات، سیاسی اشتراک و خلق‌نینگ اساسی حقوقلرینی حرمت قیلیش اوچون محیط یره‌تیش دیر. حکومت حاکمیت جوابگرلیکسیز برقرار بۉلمه‌سلیگینی توشونیشی کېره‌ک. جمعیت هم اۉز طلبلرینی قۉرقمسدن بیلدیره آلیشی کېره‌ک.
افغانستانگه قانون برچه اوچون تېنگ قۉللنه‌دیگن، عیاللر و اېرککلر‌نینگ حقوقلری کفالتلنه‌دیگن، تعلیم همه اوچون موجود بۉله‌دیگن، سۉز اېرکینلیگی حرمت قیلینه‌دیگن و فقرالیک همده سیاسی فعالیت تن آلینه‌دیگن سیاسی توزیلمه کېره‌ک. بو طلبلر حشمتلی طلبلر اېمس؛ اولر ساغلام جمعیت‌نینگ اساسلریدیر.
یکونی سۉز
بوگونگی افغانستان معماسی فقط مملکتنی کیم باشقره‌یاتگنی اېمس؛ بوندن هم مهم‌راق مسأله حکومت قنده‌ی باشقره‌یاتگنی و انسان حقوقلری قنده‌ی ا‌ۉرینده تورگنی دیر. هېچ بیر حکومت عیاللرنی چېتلشتیریش، یېتکرمه آوازینی اۉچیریش، تعلیمنی چېکلش، تنقیدچیلرنی باستیریش و مدنې فعاللر جمعیتیگه باسیم اۉتکزیش آرقه‌لی افغانستان اوچون برقرار کېله‌جک قوره آلمه‌یدی.
مملکت بحران‌دن قوتولیش اوچون قانون، عدالت، اېرکینلیک و اشتراککه محتاج. یشه‌ش حقوقی، خوفسیزلیک حقوقی، تعلیم آلیش حقوقی، سۉز اېرکینلیگی حقوقی، محنت قیلیش حقوقی، سیاسی اشتراک حقوقی و تنلش حقوقی حکومت‌نینگ امتیازی اېمس؛ خلق‌نینگ اساسی حقوقلریدیر.
اگر طالبانلر افغانستان اوچون برقرار کېله‌جکنی ایسته‌سه‌لر، افغانستان اونینگ برچه خلقیگه تېگیشلی اېکنینی و هېچ بیر گروه بوتون بیر ملت تقدیری‌نینگ مطلق اېگه‌سی بۉله آلمسلیگینی قبول قیلیشلری کېره‌ک.
افغانستان وطنداشلری قۉرقووسیز یشه‌ی آلگنیده، عیاللر و اېرککلر تېنگ حقوقلرگه اېگه بۉلگنیده، قیزلر مکتب و بیلیم یورتیگه قَیتگنیده، یېتکرمه اېرکین فعالیت یوریتگنیده، فقرالیک فعاللری خلق حقوقلرینی حمایه قیله آلگنیده و حکومت خلق آلدیده جوابگر بۉلگنیده بحران دایره‌سیدن چیقه‌دی.
افغانستاننی قوتقریش یۉلی خلق آوازلرینی اۉچیریشدن اۉتمه‌یدی؛ خلق آوازینی اېشیتیشدن اۉته‌دی. افغانستان کېله‌جگی قۉرقوو اساسیده قوریلمسلیگی کېره‌ک؛ او اېرکینلیک، تېنگلیک، عدالت، قانون و انسان قدر-قیمتی اساسیده قوریلیشی کېره‌ک.
