طالبان تامانیدن عیاللر‌نینگ حبسگه آلینیشی؛ نېگه «محرم» چېکلاوی اۉزلریگه قۉللنیلمه‌یدی؟
Adrina Behzad
طالبان تامانیدن حبسگه آلینیشی و قماقده سقلنیش تجربه‌سیگه اېگه بۉلگن بیر قطار عیاللر، طالبان «مسلمان بۉلیش و اسلامگه رعایه قیلیش» حقیده گپیرسه‌لرده، عیاللرنی حبسگه آلیش وقتیده هېچ بیر عیال حاضر بۉلمسلیگینی و بو گروه اعضالری عیاللر‌نینگ بدنیگه قۉل تېککیزیشینی اَیتماقده. اولر حتا حبسگه آلینگن عیاللرنی قییناققه سالیش و تعقیب قیلیش هم اېرککلر تامانیدن عملگه آشیریلیشینی اَیتماقده. بو عیاللر‌نینگ اَیتیشیچه، آدملر طالبان حبسگه آلیش وقتیده عیاللر‌نینگ بدنیگه قۉل تېککیزه‌یاتگنینی کۉرسه، اولر‌نینگ آرتیدن مینگ خیل گپ ترقه‌له‌دی.
ناراضیلیک نمایشلریده قتنه‌شگن عیاللردن بیری ژولیا پارسی، طالبانلر تامانیدن حبسگه آلینگنیده هېچ بیر عیال حاضر بۉلمه‌گنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان اعضالری حبسگه آلیش اوچون رخصت‌نامه و عیال خادمنی تقدیم اېتمسدن، اونی اویی آلدیده حبسگه آلگن، قۉللریگه کیشن سالگن و یوزیگه قاره خلته تارتیب، مو‌ترگه تشلب، قماققه آلیب کېتگن.
پارسی خانیم اَیته‌دی: «طالبان تامانیدن حبسگه آلینگن وقتیمده هېچ بیر عیال پولیس یۉق اېدی. حتا مېنی حبسگه آلگن اېرککلر هم پولیس کییمینی کیمه‌گن و اۉزلری بیلن حبسگه آلیش رخصت‌نامه‌سینی هم آلیب یورمه‌گن. مېن قنده‌ی جنایت اوچون حبسگه آلینه‌یاتگنیمنی بیلمسدیم. اولر مېنی اوییم آلدیدن اوشلب، قماققه آلیب کېتیشدی. هېچ بیر عیال پولیس حاضر بۉلمه‌دی. حتا طالبان قماقخانه‌لریده عیاللرنی قییناققه سالیش هم اېرککلر تامانیدن عملگه آشیریله‌دی. حبسگه آلینگن عیاللر‌نینگ قۉل-آیاقلرینی اېرککلر باغله‌یدی، اولرنی کلتکلش و تعقیب قیلیش هم اېرککلر تامانیدن عملگه آشیریله‌دی. عموماً آلگنده، طالبان قماقخانه‌لریده عیال پولیس نامیدن هېچ کیم موجود اېمس.»
بو ناراض عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «بیر عیال حبسگه آلینگنده، هېچ بۉلمه‌گنده اونی تینتوو قیلیش و اونینگ حالتیگه غمخۉرلیک قیلیش اوچون بیر عیال حاضر بۉلیشی کېره‌ک. اما طالبان عیاللر‌نینگ بو حقوقی و شخصی دخلسیزلیگینی حسابگه آلمه‌یدی. بونده‌ی مناسبتلر عیاللرگه نسبتاً قۉرقوو و باسیمنی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌دی همده اولر‌نینگ انسانی قدر-قیمتینی مېنسیمه‌یدی.»
مهسا (مستعار)، ۳۴ یاشلی تخار ولایتی اهالیسی، طالبان تامانیدن حبسگه آلینگنیده هېچ بیر عیال حاضر بۉلمه‌گنینی و طالبان اعضالری حبسگه آلیش جریانیده اونینگ بدنیگه قۉل تېککیزگنینی اَیته‌دی. او طالبان بیر تاماندن عیاللر‌نینگ محرمسیز کۉچه‌گه چیقیشینی چېکله‌یاتگن بۉلسه، باشقه تاماندن، بو گروه‌نینگ اېرکک کوچلری عیاللرنی حبسگه آلیش وقتیده عیال پولیس بۉلمه‌گن حالده اولر‌نینگ بدنیگه قۉل تېککیزه‌یاتگنینی قنده‌ی ایضاحلش ممکنلیگینی سۉره‌یدی.
بو خانم اَیته‌دی: «اېریم طالبان‌گه مېنینگ عمکی‌بچه‌م‌نینگ اۉغلی بیلن مناسبتیم بارلیگی حقیده شکایت قیلگن اېدی. بازاردن اویگه قَیته‌یاتگنیمده، اوچ نفر طالبان تکسینی تۉخته‌تدی. قۉللریمدن اوشلب، مېنی رنجر مو‌تری‌نینگ ایچیگه تشلشدی و ینه ایکّی طالبان ایکّی تامانیمگه اۉتیردی. حبسگه آلیش جریانیده مېنی جوده خۉرلشدی و حقارت قیلیشدی همده اېریم مېن حقیمده شکایت قیلگنینی اَیتیشدی. حبسگه آلینگنیمده هېچ بیر عیال حاضر بۉلمه‌دی. طالبانلر حتا عیاللر‌نینگ محرمسیز کۉچه‌گه چیقیشینی تقیقله‌گن بیر پیتده، اۉزلری هېچ قنده‌ی ملاحظه‌سیز عیاللر‌نینگ بدنیگه قۉل تېککیزیب، اولرنی حبسگه آله‌دی.»
اونینگ اَیتیشیچه، عیاللرگه تېگیشلی ایشلر بۉییچه هم کۉپراق طالبان‌نینگ اېرککلری قرار قبول قیله‌دی و ایشلرنی کۉریب چیقه‌دی همده عیاللر‌نینگ آوازینی اېشیتیب، اولر‌نینگ شرایطینی توشونه‌دیگن هېچ بیر عیال حاضر بۉلمه‌یدی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «مېنگه نامحرم بیلن ناقانونی مناسبتده بۉلگنیمنی تهمت قیلیشدی، اما طالبان‌نینگ اېرکک کوچلری مېنینگ بدنیمگه قۉل تېککیزیب، مېنی حبسگه آلسه، نېگه بو هېچ قنده‌ی معما توغدیرمه‌یدی؟ اولر مسلمان بۉلیش و اسلامگه رعایه قیلایش حقیده گپیرر اېکن، اوّلا اۉزلری اسلامگه رعایه قیلیشلری کېره‌ک.»
مهسا اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ عیاللرنی حبسگه آلیش وقتیده‌گی مناسبتی باسیم و خۉرلشدن تشقری، اولر اوچون آغیر اجتماعی عاقبتلرگه هم آلیب کېله‌دی. او اَیته‌دی: «آدملر طالبان بیزنی حبسگه آلیش وقتیده بدنلریمیزگه قۉل تېککیزه‌یاتگنینی کۉرسه، آرتیمیزدن مینگ خیل گپ ترقه‌ته‌دی؛ بیزنی آبروسیز بۉلدیک، نامحرم‌نینگ قۉلی بیزگه تېگدی و ینه مینگ خیل یامان گپ اَیته‌دی. بیرته عیبلاو عیال‌نینگ آبروسیزلیگی حقیده یوزلب گپلر و تهمتلرگه سبب بۉلیشی ممکن. شوندن کېین بیز جمعیتده بې‌ملال یشه‌ی آلمه‌یمیز؛ حتا کېینچه‌لیک بو عیبلاو‌نینگ اصلیده اساسسیز اېکنی اثباتلنسه هم.»
شو بیلن بیرگه، انسان حقوقلری فعالی بنفشه یعقوبی طالبان‌نینگ حبسگه آلیشلرینی تنقید قیلیب، بو گروه اعضالری تامانیدن حبسگه آلیش جریانی عموماً خلق‌ارا حقوق معیارلریگه ضد اېکنینی و ناتۉغری عملگه آشیریله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
بو انسان حقوقلری فعالی اَیته‌دی: «جمعیت‌نینگ توزیلیشینی حسابگه آله‌دیگن بۉلسک، اگر بیر عیال بیرار عیبلاو بیلن حبسگه آلینسه، عیال پولیس بۉلیشی کېره‌ک. حتا طالبان اۉزلری اۉقیب و تلقین قیله‌دیگن اسلامگه کۉره هم، هېچ بۉلمه‌گنده عیال پولیس حاضر بۉلیشی کېره‌ک، تاکه عیبلنه‌یاتگن عیالنی حبسگه آلسین.»
یعقوبی خانم اۉزباشیمچه‌لیک بیلن عملگه آشیریله‌دیگن حبسلر عیاللرنی جمعیتگه قَیته انتیگراسیون قیلیشده جدّی معمالر توغدیریشیگه اورغو بېره‌دی. او اَیته‌دی: «طالبانلر بیرار شخصنی حبسگه آلگن پیتدن باشلب، اونی حبسخانه‌گه آلیب بارگونیگه قدَر بۉلگن سۉراق قیلیش، وکیل‌دن فایده‌لنیش امکانیتی و تقدیرینی بېلگیلش باسقیچلری‌نینگ برچه‌سی هیبت‌الله فرمانلرینی عملگه آشیریشنی نظارت قیلیش اداره‌سیگه جمعلنگن.»
انسان حقوقلری تشکیلاتی «راداری» اسد آیی‌نینگ آخرلریده طالبان‌نینگ افغانستانده حکمرانلیک قیلگن بېش ییلی دوامیده بو گروه کمیده آلتی مینگ ۴۳ کیشینی ناقانونی و اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلگنینی معلوم قیلگن اېدی.
بو تشکیلات حبسگه آلینگنلر آره‌سیده ۶۴۳ نفر وطنداشلیک فعالی، ژورنالیست و انسان حقوقلری حمایه‌چیسی همده ۶۴۶ نفر سابق حکومت خادیمی بارلیگینی بیلدیرگن اېدی.
رواداری قۉشیمچه قیلیشیچه، کمیده ۵۱ محبوس طالبان حبسخانه‌لریده آغیر قییناقلر عاقبتیده هلاک بۉلگن، ینه ۱۷۱ کیشی مجبورا غایب قیلینگن.
