منبع: مجله «گفتوگوی کامکا»
ترجمه: ۸صبح
وضعیت رسانهها در حوزه «کامکا»(۱) که شامل آسیای مرکزی، قفقاز و مغولستان میشود، با ترکیبی پیچیده از کنترل دولتی و ظهور صداهای مستقل همراه است. بسیاری از کشورهای این حوزه با محدودیتهای گسترده در زمینه آزادی مطبوعات روبهرو هستند و دولتها غالباً از ابزارهای قانونی و فراقانونی برای سرکوب دیدگاههای مخالف استفاده میکنند. در مقابل، جنبشهای مردمی و رسانههای مستقلی نیز در این کشورها فعالیت دارند که برای ارایه اطلاعات بیطرفانه و قابل اعتماد تلاش میکنند. با این حال، رشد و گسترش رسانههای دیجیتال اگرچه فرصتهای تازهای را برای انتشار آزادانه اطلاعات فراهم کرده، اما همزمان چالشهای جدیدی را نیز به وجود آورده است؛ بهویژه با توجه به تلاش دولتها برای نظارت و کنترل محتوای آنلاین. بهطور کلی، چشمانداز رسانهای در حوزه کامکا در حال دگرگونی است و این روند، هم مبارزه برای آزادی بیان و هم پایداری کسانی را نشان میدهد که از جامعهای بازتر و شفافتر حمایت میکنند.
در طول دو دهه گذشته، شاهد بودهام، که روزنامهنگاری از ساختارهای سنتی و چاپی به روایتگری پویا و دیجیتال دگرگون شده است. با این حال، یک اصل همواره ثابت مانده است: روزنامهنگاری در بهترین شکل خود پلی است میان مردم و قدرت، میان واقعیتها و دیدگاهها، و میان فرهنگهای مختلف.
در حوزه «کامکا»، جایی که تنوع فرهنگی و زبانی هم نقطه قوت است و هم چالش، این نقش پلگونه نه تنها مهم، بلکه حیاتی بهشمار میرود. در فضایی که با تاریخ مشترک، پیوندهای زبانی و سرنوشتهای درهمتنیده تعریف شده، فعالیت رسانهای در انزوا ممکن نیست. آینده جوامع ما نه تنها به روزنامهنگاری حرفهای، بلکه به روزنامهنگاری درهمتنیده و شبکهای وابسته است؛ شبکهای از صداهای مستقل که ارزشهای فرهنگی و تاریخی مردم ما را بازتاب میدهد، به آنها احترام میگذارد و در تقویت آنها نقش ایفا میکند.
در حالی که هر کشور در درون بلوک کامکا با واقعیتهای سیاسی و اقتصادی ویژه خود روبهرو است، بسیاری از مسایل بنیادی اجتماعی در سراسر مرزها مشابهاند: فساد، تخریب محیط زیست، بیکاری جوانان، دروغرسانی(۲) و اطلاعات نادرست(۳)، و فرسایش اعتماد عمومی. این چالشها ماهیتی فراملی دارند و برای پاسخ به آنها، به گفتوگو و همکاری فراملی نیاز است.
چشمانداز کنونی رسانهها همچنان پراکنده و گسسته باقی مانده است. محتوای ژورنالیستی، هرچند مستقل و شجاعانه تولید شود، اغلب در مرزهای ملی متوقف میماند و دامنه تاثیر و طنین آن محدود میشود؛ فرصتی ازدسترفته برای ایجاد درک مشترک در میان جوامع منطقه. با گسترش اشتراکگذاری فرامرزی محتوای ژورنالیستی، چه از طریق گزارشدهی مشترک و جسورانه، چه با انتشار ترجمههای جذاب یا تحقیقات پیشگامانهای که بهطور همزمان در چند کشور منتشر میشوند، میتوان روایتها را از مرزها فراتر برد و صدای مشترکی در برابر چالشهای منطقهای شکل داد. وقتی گزارشگری بیباک در بیشکک از رسوایی تکاندهندهای در زمینه محیط زیست پرده برمیدارد، باید بازتاب آن در اتاقهای خبر دوشنبه و تاشکند نیز احساس شود. زمانی که ژورنالیستی پرشور در تفلیس روایت تأثربرانگیزی از مهاجرت کاری مینویسد، باید خوانندهگان در آستانه و اولانباتور را نیز درگیر کند. و هنگامی که خبرنگاری شجاع در کابل، مبارزه نفسگیر زنی را که از حق آموزش در مکتب یا دانشگاه محروم شده است افشا میکند، پژواک آن باید در میان همکاران ژورنالیست او در باکو و عشقآباد نیز طنینانداز شود.
پیوندهای فرهنگی از طریق اتحاد رسانههای مستقل
ملتهای حوزه «کامکا» را بیش از جغرافیا، تاریخ و فرهنگ مشترک به هم پیوند داده است. این ملتها در طول قرنها از راه تجارت، ادبیات، معنویت و مهاجرت بههم متصل شدهاند. جاده ابریشم ممکن است کارکرد فزیکی خود را از دست داده باشد، اما قدرت نمادین آن همچنان پابرجاست. تبادل ژورنالیستی میتواند جاده ابریشم جدید ما باشد؛ جادهای که نه ابریشم و ادویه، بلکه اندیشه، آگاهی و همبستهگی را منتقل میکند. رسانهها در این مسیر میتوانند نقشی کلیدی در بازسازی پلهای فرهنگی ایفا کنند. وقتی مخاطبانی از ایروان تا آلماتی روایتهای یکدیگر را میخوانند، کلیشهها فرو میریزند و همدلی رشد میکند. ما آغاز میکنیم به دیدن همدیگر نه از دریچه تحریفشده ژئوپلیتیک، بلکه از زاویه تجربیات مشترک مردم عادی. در این فرآیند، جوامع مقاوم و از نظر فرهنگی غنی پدیدار میشوند، نه از رهگذر سیاستهای سرکوبگرانه از بالا به پایین، بلکه از نیروی توانمند درک مردمی. روزنامهنگاری، بهعنوان نیرومندترین ابزار دموکراتیک ما، وسیلهای حیاتی است که میتواند ملتهای منطقه را به سوی چشماندازی تحولآفرین و انسانیتر رهنمون کند.
برای تحقق همکاری موثر در حوزه رسانه، نهادهای مستقل خبری در سراسر حوزه «کامکا» باید از همزیستی منفعل به سوی مشارکت فعال حرکت کنند. شبکهها و کنسرسیومهای منطقهای میتوانند زمینه آموزشهای مشترک، انتشار همزمان محتوا و تبادل دانش در حوزههایی چون امنیت دیجیتال، راستیآزمایی حقایق و تعامل موثر با مخاطبان را فراهم سازند. بیش از همه، چنین همکاریهایی باید بر پایه احترام متقابل، استقلال تحریریه و فراگیری زبانی استوار باشد. گزارشی که به زبان قرغیزی یا فارسی دری نوشته میشود، باید برای اتاقهای خبر قزاقی یا آذربایجانی به همان اندازه ارزشمند تلقی شود؛ و منابع ترجمه نیز باید بر همین باور استوار باشند. زیرساخت چنین همکاریهایی از پیش، از طریق برنامههای فرامرزی، حمایت تمویلکنندهگان و شبکههای نوظهور ژورنالیستان، تا حدی فراهم است. آنچه اکنون بیش از هر زمان دیگر نیاز است، اراده تحریریه و چشمانداز بلندمدت برای تداوم و گسترش این همکاریهاست.
شکلدهی به آیندهای متحد: نقش روزنامهنگاری در حوزه کامکا
حوزه کامکا در نقطهای سرنوشتساز قرار دارد. این منطقه میتواند همچنان موزاییکی از صداهای پراکنده باقی بماند که در برابر نفوذ اقتدارگرایی و دروغرسانی آسیبپذیر است، یا میتواند الگوی تازهای را بپذیرد؛ الگویی که در آن روزنامهنگاری نه تنها ابزار ملی، بلکه نیرویی فرامنطقهای برای احیای فرهنگی باشد. این مقطع حساس، نیازمند بیداری جمعی است؛ جایی که روایتهای گوناگون کشورهای حوزه کامکا درهمتنیده شوند تا بافتی غنی از تجربهها و بینشهای مشترک پدید آورند. بهعنوان یک روزنامهنگار باتجربه با بیش از دو دهه حضور در فراز و فرودهای پرهیجان و گاه دلهرهآور این حرفه، عمیقاً به قدرت روایتگری باور دارم. روایتهای ما، زمانی که با شور و اشتیاق به اشتراک گذاشته شوند و در مرزهای جغرافیایی طنینانداز گردند، ظرفیت خارقالعادهای برای ساختن حوزهای آگاهتر، همدلتر و متحدتر دارند. این روایتها میتوانند تغییر را برانگیزند و امید را در دل بسیاری از مردم زنده کنند. روایتهایی که ما بازگو میکنیم، توان آن را دارند که بر شکافها پل بزنند، درک متقابل را تقویت کنند و حس تعلق را در میان مردمان حوزه کامکا پرورش دهند. از رهگذر همین روایتهاست که میتوان وضعیت موجود را به چالش کشید و از آیندهای دفاع کرد که بازتابدهنده آرمانهای مشترک همه جوامع این حوزه باشد.
آینده روزنامهنگاری در حوزه کامکا بر پایه همکاری استوار است، و این همکاری با اقدام سادهای چون اشتراکگذاری آغاز میشود. با گردهم آمدن روزنامهنگاران، شهروندان و سازمانها، میتوان بسترهایی ایجاد کرد که صداهای کمتر شنیدهشده را برجسته ساخته و گفتوگو را در میان جوامع تقویت کند. چنین همکاریهایی نه تنها به بهبود کیفیت روزنامهنگاری میانجامد، بلکه افراد را نیز توانمند میسازد تا در شکلدهی به روایتهای خویش و اثرگذاری بر گفتمان عمومی در جوامعشان نقشی فعال ایفا کنند.
اصطلاحات:
۱. Central Asia-Mongolia-Caucasus-Afghanistan (CAMCA)
۲. Disinformation
۳. Misinformation
