از زمانهای دور نوروز در روز اول حمل سال خورشیدی، از سوی مردم آریانای قدیم تجلیل میگردیده و در این روز رسوم و آداب خاصی انجام میشده است. مردم این زمان، نوروز را روز بازگشت به خویشتن و اصل فطرت انسانی میدانستند. بهمرور زمان، در میان باشندهگان سرزمینهای مختلف از این روز تجلیل صورت گرفته و نوروز برایشان روز خاص شده است. بههمین ترتیب، سنت حرمت و تجلیل از نوروز هنوز زنده مانده است؛ در کشورهای مختلف از آن تجلیل باشکوه میشود و مناطق گوناگون برای بزرگداشت از این روز، رسم و عنعنات خاصی دارند. بیشتر در کشورهای افغانستان، ایران و تاجیکستان به این روز توجه صورت میگیرد و باشندهگان این کشورها با شوق و شادی زیاد به استقبالش میشتابند. مردم افغانستان در این روز رسوم، عنعنات و کارهای ویژه را انجام میدهند و با چهرههای تابان نوروز را به آغوش میکشند و شادی را میان هم قسمت میکنند. تجلیل از نوروز در همه ولایتهای افغانستان صورت میگیرد، اما رسوم مختلفی در هر منطقه مروج است. گاهی این رسوم در میان همه باشندهگان کشور انجام میشود و گاهی تنها در یک ولایت. در این نوشته تمرکز به رسم و رواج و چگونهگی تجلیل از نوروز در پنجشیر شده است.
موافقان و مخالفان نوروز در پنجشیر
بزرگداشت از نوروز در پنجشیر از قدیم رواج بوده و باشندهگان این ولایت در این روز رسوم، عنعنات و کارهای خاصی را انجام میدادهاند و با انجام این کارها، به استقبال از نوروز و تجلیل از آن میشتابیدهاند. اگرچه برخی از این رواجها بهمرور زمان رنگ خود را از دست داده است، با این حال رسوم باقیمانده را هنوز مردم انجام میدهند. اکثر مردم پنجشیر از نوروز تجلیل میکنند و عدهای که بیشتر روحانی، روحانیزاده و اهل مدرسه بودهاند و هستند با این روز مخالفت خود را نشان میدهند. این عده قلیل تجلیل از نوروز را بدعت و منافی با دستورات اسلام دانسته و آن را به زردشتیان و آتشپرستان نسبت میدهند، اما آنچه مسلم است، این است که اگر عمداً بدعتگذاری صورت نگیرد، گرامیداشت از این روز بهعنوان زنده شدن طبیعت و آمدن فصل بهار هیچ تقابلی با اسلام ندارد و مردم پنجشیر برخلاف این عده، به تجلیل از نوروز بهعنوان یادگار باستانی، جشن هویتی و شادی برخورد میکنند.
جشن نوروز افزون بر اینکه ریشه طولانی در تاریخ پنجشیر دارد، سرفصل بهار و زنده شدن طبیعت است و توسط مردم تجلیل میشود. مخالفان این روز که در سمت منبر و محراب قرار دارند یا در مدارس تدریس میکنند، با رسیدن نوروز دستگاه تبلیغاتی خود را علیه این روز فعال کرده و از منبر و محراب حرمت نوروز را صادر میکنند؛ ظاهراً مردم اعتنایی به حرفهای این افراد نمیکنند و با چهرههای بشاش بهسوی تجلیل از این روز و انجام رسومشان میشتابند.
رسوم مروج در نوروز
اگر از مردان کهنسال پنجشیر پرسیده شود که چرا از نوروز تجلیل میکنید؟ حتماً جواب میدهند: جشن نوروز مهم است، نوروز شادی است، امیدبخش است، زندهکننده طبیعت و دلهاست؛ نوروز میراث نیاکانمان است و سالهای دراز پدران ما از این روز تجلیل کردهاند. این مردم به جشن نوروز حتا رنگ دینی میدهند. در کنار اینکه در این روز رسوم عرفی، بازی و تفریحهای عنعنوی انجام میشود، برخی اعمال بهمنظور ثواب و افزایش نیکی نیز انجام میگردد. مشهورترین این اعمال، دعای تحویل سال است که بهصورت فردی و یا جمعی انجام میشود و همزمان با زنده شدن طبیعت آنان از خداوند میخواهند که تغییرات عمیق در حالتهای زندهگیشان و در عرصههای مختلف رونما شود. گاهی به مساجد میروند و گاهی شبخیزی میکنند. زنان در این روز از خدا طلب فرزند و مردان بیشتر طلب آرامی، زنده ماندن و گشایش کار میکنند.
زیارت خواجه کل ولی
مردم مناطق بالای پنجشیر (پریان، حصه اول) در نوروز به زیارت خواجه کل (گل) ولی میروند و به دعا و آرزو متوسل میشوند. این زیارت، در روستای تل از توابع پریان وجود دارد که سالها شده مورد احترام باشندهگان این محلات قرار گرفته است. خواجه کل ولی یکی از پنج پیر پنجشیر دانسته میشود که به بستن بند غزنه به دعوت محمود غزنوی رفته بودند و بعد از انجام مسوولیت، به پنجشیر برگشتند. برخی معتقدند که او فقیه بزرگی بوده که در سمرقند تحصیل کرده است؛ اما بیشتر بهعنوان یک پیر یاد میشود و قبرش زیارتگاه زنان و مردان است. در نوروز، زنان قریههای همجوار به زیارت او میروند، تکههای بریده، تار و سوزن به دیوارهای قبرش آویزان میکنند و دعا میخوانند. برخی برای شفایابی خود و خویشاوندانشان دعا میکنند و عدهای هم برای نداشتن فرزند، تا خدا برایشان به حرمت آن پیر فرزند عطا کند؛ یا هم بهرسم زیارت از بزرگان سر قبر او میروند. قبر او کنار کوه تل قرار دارد، خیلی کهنه است و تنها نشانههایی که ثابت میکند اینجا قبر و زیارت است تکهها، سوزنها و تارهایی است که توسط زنان در اطراف آن آویزان شده است. این رسم هنوز پابرجاست و زنان بیشماری در نوروز به زیارت او میشتابند.
زیارت احمدشاه مسعود
پس از کشته شدن احمدشاه مسعود، قهرمان ملی کشور، رفتن به زیارت او نیز رواج شده است. این رواج بیشتر در روزهای عید، رمضان و نوروز صورت میگیرد. جوانان این ولایت از روستاهای دور و نزدیک به زیارت او میآیند، دعا میخوانند، در صحن قبر او مینشینند، میله میکنند، عکس میگیرند، قصه میخوانند و شماری هم شعر میخوانند و در نهایت با رسیدن عصر به روستاهای خود برمیگردند. علاوه از جوانان پنجشیر، جوانان ولایات دیگر نیز به پنجشیر و به زیارت مسعود در نوروز میآیند. اگرچه با تسلط طالبان بر پنجشیر زیاد چیز تغییر خورد و تجلیل از نوروز غریب شد، با این حال جوانان به زیارت مسعود میآیند و در صحن آن ساعتها میله میکنند.
بهارگردی و خانهگردی
با آمدن نوروز بیشتر جوانان پنجشیر از ولایات به روستاهای خود میآیند و سه چهار روز را بهارگردی میکنند. به مکانهای تفریحی، تپههای بلند و مناطقی که آثار قدیمی در آنهاست، سفر میکنند. به زیارت خواجه کل ولی میشتابند. به زیارت خواجه عارف (پیر پنجشیر) و به نزد پیران و بزرگان قریهها میروند، دعای خیر میگیرند و به زیارت زنان پیر میروند. به تپههای بلند رفته عکاسی میکنند و از بلندیها روستاها را تماشا میکنند. عصر روز هر جایی که باشند به مناطق خود برمیگردند و به مسجد میروند تا نوروزی بخورند. زنان مثل مردان خانهگردی میکنند و به احوالپرسی خویشان، همسایهها و دوستان میروند؛ اما عصرها مجبور هستند به خانه برگردند تا نذریه و نوروزی پخته کنند.
در نوروز بردن لباس و میوه از سوی نامزد پسر به نامزد دختر رواج است. یا چند روز پیش از نوروز، فامیل پسر با گرفتن تحفه و میوه به خانه عروس خود میروند و برخی هم حیوانی را میکشند زیر نام نوروزی و به خانه عروس خویش میبرند. دختران در این روز به خانهتکانی، پوشیدن لباس نو، تهیه کردن انواع خوردنیها و شیرنیها میپردازند و در ساعتهای بیکاری، به زیارت همسایهها و وابستهگان خود میروند.
در کنار بهارگردی، مردم پنجشیر این روز را جشن دهقان و نهالشانی میدانند. در این روز نهال تازه مینشانند و بدینسان سال نو را خرم و سرسبز میخواهند. در برخی از محلات رواج است که در این روز دهقانان بهترین نسلهای گاو، گوسفند، اسب، شتر و مرغ را با رنگهای مختلف میآرایند و از مقابل چشم تماشاچیان می گذرانند. کودکان پنجشیر نیز در این روز بیکار نمیباشند، لباسهای جدید میپوشند، چشمان خود را سرمه میکنند، به میدان میروند، خانهگردشی میکنند و نوروزی میگیرند. البته در برخی از مناطق این رسم مروج است.
قرصک و شعرخوانی
از رسومی که در سالهای پسین در این ولایت رواج شده، قرصکخوانی در نوروز است. بیشتر جوانان شبها در یک خانه جمع شده و قرصک میخوانند. پیش از تسلط طالبان بر پنجشیر، این رواج در مکانهای سرسبز صورت میگرفت، اما حالا شبانه در خانهها برگزار میشود. در جمهوریت، موسا شاهین، آوازخوان محلی پنجشیر، در نوروز قرصک میخواند و این رسم را در دل نوروز میکاشت، اما حالا دیگر موسیقی و قرصک در نوروز غریب شده است.
نذریه و نوروزی
رواج است که عصرها به مسجد نان نوروزی بفرستند. معمولاً مردم عصرهای نوروز به صحن مسجد میآیند و به صرف طعام آغاز میکنند. در رمضان، غذاهای نوروزی نزدیک مغرب فرستاده میشود و مردم با آن غذاها افطار میکنند. بسیاری از خانوادهها این عمل را انجام میدهند و غذای نوروزی و نذریه تهیه میکنند، خیرات میکنند و ختم میگیرند. این رسم از سالهای دور به اینسو در ولایت پنجشیر عملی میشود.
