نه ماه ادامهدادن درس در محیطی بهشدت بسته، تجربهای دشوار بود؛ محیطی که در آن دستمان از همهجا و همهچیز کوتاه شده بود و تنها کاری که از ما ساخته بود، گوشدادن به لکچرهای تحمیلی استادان بود. هر روز قانون تازهای با مقررات تبعیضآمیز بر دانشجویان تحمیل میشد. تقسیماوقات درسی تغییر کرده و کریدیت مضمون ثقافت در مقایسه با سایر مضمونها چند برابر افزایش یافته بود. ما مجبور بودیم بدون غیبت در صنفها حضور یابیم و ساعتها به مطالبی گوش دهیم که با خواستها و باورهایمان سازگار نبود. استادان نیز با احتیاط کامل و بدون مخالفت با وضعیت جاری، زیر سایه ترس و فشار به تدریس ادامه میدادند و دانشجویان ناگزیر بودند فضای تحمیلی درسی را بپذیرند. کسی حق مخالفت یا بیان آزادانه دیدگاههایش را نداشت و تلاش میشد فضای گفتوگو هر روز محدودتر شود و درسها تنها به ارایه لکچرهای استادان اختصاص یابد.
هرگونه پرسش و انتقاد درباره وضعیت حاکم ممنوع شده بود و دانشجویان و استادان در سکوتی تحمیلی، ناگزیر به پذیرش شرایطی بودند که مجال نفسکشیدن را از همه گرفته بود. درسهایی که پیش از آن بر پایه روش دانشجومحوری پیش میرفت، پس از تحکیم سلطه طالبان بر فضای دانشگاه، به لکچرهای یکطرفه استادان محدود شد؛ لکچرهایی که آغاز و پایان هر صنف را رقم میزدند. دانشجویان پس از ساعتها تحمل فضای خفقانآور، با ذهنی خسته و کولهباری از رنج، دانشگاه را ترک میکردند.
محدودیتها تنها بر فضای درسی و حضور فعال و منتقدانه دانشجویان سایه نینداخته بود؛ طالبان برای جلوگیری از درز اطلاعات و افشای آنچه در محیط دانشگاه میگذشت، استفاده از تلفنهای هوشمند را نیز برای دانشجویان دختر ممنوع کرده بودند. اگر دانشجویی تلفن هوشمند همراه خود میداشت، با او برخورد میشد، تلفنش توقیف میگردید و مورد توهین و تحقیر قرار میگرفت. در چنین فضایی، حتا امکان ثبت و بازتاب آنچه در محیط دانشگاه جریان داشت نیز از دانشجویان گرفته شده بود و همهچیز زیر سایه نظارت، ترس و سکوت اجباری قرار داشت.
کتابخانه عمومی دانشگاه زمانی مکانی دنج برای دانشجویان بود؛ جایی که دختران و پسران برای اجرای پروژههای درسی، جمعآوری معلومات و کتابخواندن به آنجا میرفتند. اما دیگر از آن فضای پرشور و هیجانانگیز خبری نبود. غمانگیزتر از هر اتفاقی، جمعآوری کتابها از قفسههایی بود که سالها تاریخ و حافظه جمعی شمار بزرگی از نویسندهگان را در خود جای داده و حفظ کرده بودند. به دستور طالبان، کتابهایی که با دیدگاههای گروه حاکم سازگار نبودند، از قفسهها جمعآوری شدند و کتابهای دینی جای آنها را گرفتند.
دانشجویان در برابر این تغییرات ناگهانی و مغرضانه سردرگم شده بودند. گویا چیزی از آن فضای همیشه پرشور گم شده بود: امید، آیندهنگری و تلاش؛ سه عنصر مهمی که هویت یک دانشجو را شکل میدهند و زمینه پیشرفت او را فراهم میکنند. اما پس از بازگشایی دوباره دانشگاه، هیچیک از این عناصر در وجود دانشجویان دیده نمیشد؛ زیرا در محیطی بهشدت بسته و دیکتاتوری که آموزش بر پایه ترس بنا شده بود، دانشجویان برای دستیابی به مدرک تحصیلی ناگزیر بودند شرایط را بپذیرند و از قوانین سختگیرانه اطاعت کنند.
در چنین فضای خفقانآوری، بیش از هر چیز دیگری، پوشش دختران مساله بود؛ نه درس، نه لیاقت و نه آموزش. اگر دانشجویی حجاب موردنظر طالبان را رعایت نمیکرد یا پوشش رنگی میداشت، از حضور در صنف درسی محروم میشد و با توهین و تحقیر بازگردانده میشد. هرکدام از ما خاطرات تلخی از برخوردها با نوع پوششمان داریم؛ توهین، تحقیر، اخراج و حتا محرومیت از دریافت مدرک تحصیلی. شماری از دانشجویان تنها بهدلیل داشتن چند نقطه خال رنگی روی حجابشان از درس بازماندند. برخی دیگر بهدلیل مقاومت و استدلال درباره پوشش خود، با توهین و تحقیر روبهرو شدند و سیلیهای محکمی به صورتشان خورد. اینها تنها چند نمونه از هزاران دانشجویی بودند که بهدلیل نوع پوشششان مورد توهین، تحقیر و لتوکوب قرار گرفتند.
نزدیک به نه ماه درسخواندن در دانشگاه زیر سلطه طالبان، تجربهای دشوار، تلخ و غمانگیز بود. دانشگاه به محیطی تبدیل شده بود که در آن ترس جای آزادی، اطاعت جای پرسشگری و محدودیت جای فرصتهای یادگیری را گرفته بود. این محدودیتها بهتدریج خشم دانشجویان را برمیانگیخت و حس اعتراض جمعی آنان را در برابر گروه حاکم تقویت میکرد؛ حسی که سرانجام به اعتراض انجامید و از میان دانشجویان قربانی گرفت.







