یادداشت: طاهره ناصری، فعال حقوق زنان و بنیانگذار «جنبش زنان بهسوی آزادی» است. او این جنبش را با همکاری جمعی از زنان مهاجر ایجاد کرده و در بیشاز پنج سال گذشته برای دفاع از حقوق زنان فعالیت کرده است. ناصری در این گفتوگو، از مسیر پرپیچوخم آموزش و تجربههای خود پیشاز حاکمیت طالبان، سقوط کابل و ازدستدادن کار، تحصیل و آزادی، همچنین از روزهای نخست اعتراضات خیابانی، دشواریها و خطرات این راه، چگونهگی شکلگیری جنبش، مهاجرت و فعالیتهایش در خارج از کشور سخن گفته است.
۸صبح: در نخست، خودتان را معرفی کنید؛ طاهره کیست و در چه خانوادهای پرورش یافته است؟
طاهره ناصری: طاهره ناصری هستم و در یک خانواده آگاه، متمدن و مدنی در ولسوالی مالستان ولایت غزنی پرورش یافتهام. والدینم با وجود مشکلات، همیشه سعی داشتند فرزندانشان را به مکتب و دانشگاه بفرستند و همه امکانات را برایشان فراهم کنند. زندهگی در یکی از ولسوالیهای دوردست افغانستان، بدون شک بهدلیل سنتهای حاکم برای زنان دشوار است. بسیاریها مانع آموزش دخترانشان میشدند و نمیگذاشتند به مکتب و دانشگاه بروند؛ اما پدرومادرم همیشه تلاش میکردند بدون درنظرگرفتن جنسیت، فرزندانشان را در راه علم و دانش حمایت و تشویق کنند تا با کسب آگاهی، ابتدا مشکلات خود و خانواده و بعد در سطح کلان، مشکلات جامعه را حل کنند. خانوادهام همواره مشوق و حامیام بوده است تا یک عضو موثر برای جامعه و کشورم باشم.
۸صبح: از خاطرات سالهای نخست زندهگی و کودکیتان برای ما بگویید؛ در چه شرایطی رشد کردهاید؟ کودکی شما چگونه گذشت و چه تجربههایی از آن سالها هنوز با شماست؟
ناصری: من خاطرات شیرین و پرچالشی از دوران کودکی دارم. کودکبودن در یکی از ولسوالیهای دوردست کشور دشواریهای خود را داشت؛ زیرا بهخاطر رفتن به مکتب مجبور بودم فرسنگها راه را پیاده طی کنم و با عبور از تپهها به مکتب برسم. در کنار آن، باید با حرفها و سنتهای مردم روستا میجنگیدم تا موفق شوم. آنها به من میگفتند که بهجای درسخواندن باید خانهداری را بیاموزم، زود ازدواج کنم، فرزند به دنیا بیاورم، آشپزی را بیاموزم، روش پاککاری خانه را بیاموزم و فرزند بزرگ کنم؛ اما خانوادهام برخلاف نظر آنها بود و در برابر باورهای اشتباه مردم روستا ایستادهگی میکرد و تلاش میکرد فرزندانش راه تحصیل را در پیش بگیرند.
حرفهای مردم روستا یک طرف قضیه؛ اما چیزی که در آن زمان برایم خیلی دشوار بود، پیمودن مسافت راه برای رسیدن به مکتب بود. به همین دلیل، در مسیر رفتوبرگشت، بسیار خسته میشدم. بارها از پدرومادرم خواستم که دیگر مرا به مکتب نفرستند، اما آنها با استفاده از راههای مختلف تشویق میکردند تا ایستادهگی کنم و تسلیم نشوم. آنچه از کودکی به یاد دارم، همان مسیر پرمشقت و دوربودن مکتب و خستهگی و بازیهای کودکانهای بود که هرکدامشان در ساختن طاهره آگاه امروز، نقش دارد؛ طاهرهای که اقارب و مردم روستا میخواستند جغرافیای زندهگیاش را در چهاردیواری خانه محدود کنند، اما او امروز پا فراتر از آن جغرافیا گذاشته و برای حمایت از دیگر زنان تلاش میکند.
۸صبح: دانشآموخته کدام رشته هستید؟ از دوره دانشگاه برای ما بگویید. در این مسیر، چه کسانی یا چه چیزهایی بیشترین انگیزه یادگیری را برای شما دادند؟
ناصری: من هم مثل هزاران دانشجوی دیگر پساز سپرینمودن آزمون کانکور در رشته روانشناسی دانشگاه کابل کامیاب شدم و در بخش شبانه این دانشگاه درس میخواندم. همزمان با درس در یکی از بانکهای خصوصی نیز کار میکردم. مسیر آموزشم در دانشگاه با چالش و فرازونشیبهای زیادی همراه بود و در کنار خاطرات خوب، متاسفانه خاطرات تلخی نیز دارم. من بهدلیل جنسیتم در دانشگاه مورد آزارواذیت قرار گرفتم و یک سال از رفتن به دانشگاه باز ماندم.
میخواهم بسیار کوتاه در این رابطه اشاره کنم تا قصه دخترانی را زنده کنم که هیچگاه نتوانستند حرف بزنند و سکوت اختیار کردند. من در همان محیط اکادمیک از طرف یکی از استادان مورد آزارواذیت قرار گرفتم؛ البته نهتنها من، بلکه دختران زیادی تجربه مشابه داشتند و به همین دلیل، تعدادی خودکشی کردند و تعدادی هم دانشگاه را ترک کردند، اما تنها کسی که سکوت نکرد و جرأت کرد از حقش دفاع کند، من بودم. به همین خاطر، یک سال از دانشگاه بازماندم و سال بعد دوباره در صنف درسی حاضر شدم.
در سال آخر دانشگاه قرار داشتم که متاسفانه این بار گروه طالبان به قدرت رسید و دروازه دانشگاه بهروی دختران بسته شد و نتوانستم فارغالتحصیل شوم. این داستان تلخ و پر فرازونشیبی بود که از دوره دانشگاه داشتم و تنها کسانی که در این مسیر حمایتم میکردند خانوادهام بود. با این که ازدواج کرده بودم و طفل داشتم، خانوادهام برایم انگیزه ادامهدادن میداد.
۸صبح: قبلاز حاکمیت طالبان مصروف چه فعالیتهایی بودید و چقدر بر استقلالیت، خودکفایی و حضور موثر زنان در جامعه افغانستان باور داشتید؟
ناصری: قبلاز حاکمیت طالبان در یکی از بانکهای خصوصی، عزیزی بانک، کار میکردم و در کنار آن، شبانه در دانشگاه کابل درس میخواندم. همچنان فعالیتهای حقوق بشری و مدنی داشتم و با نهادهای مختلف برای زنان دادخواهی و آگاهیدهی میکردیم. با باور به استقلالیت زنان، تلاشم همواره این بود که در کنار زنان افغانستان که تحت شرایط دشوار زندهگی میکردند، ایستاد شوم و به آنها کمک کنم تا به خودکفایی مالی برسند.
۸صبح: سقوط افغانستان بهدست طالبان، منع فعالیت و آموزش زنان و دختران را به همراه داشت؛ گروهی که در دوره نخست حاکمیت خود نیز حضور زنان در همه عرصهها را ممنوع کرده بود. حاکمشدن دوباره این گروه چه تاثیری بر زندهگی، روح و روان و ادامه مسیر آموزش و فعالیت شما داشت؟
ناصری: پساز اینکه طالبان حاکم شدند، متاسفانه همه تمرکزشان را بر منع فعالیتها و حضور زنان گذاشتند؛ از ملغاکردن وزارت زنان تا محرومکردن زنان از حق کار، تحصیل، فعالیت و حضور آنان در اجتماع. من نیز بهعنوان بخشی از همین جامعه بسیار متاثر شدم. از رفتن به دانشگاه بازماندم، از کارکردن محروم شدم، آزادیهای فردی و انسانی خود را از دست دادم و با نگاههای تحقیرآمیز گروه طالبان مواجه بودم.
نگاههای تحقیرآمیز، ازدستدادن آزادی، شغل و تحصیل تاثیر مخرب بر روند عادی زندهگی و روح و روانم گذاشت. با اینکه با به قدرترسیدن طالبان دستوپایم را گُم کرده بودم و ترس داشتم، اما این موضوع برایم غیرقابلپذیرش بود. به همین خاطر، در صدد این بودم که چگونه حلقهای از زنان را تشکیل بدهیم تا دستدردست هم در برابر سیاست طالبان صدا بلند کرده و اعتراض کنیم.
۸صبح: از سقوط کابل و فروپاشی نظام بگویید؛ چه خاطراتی از آن روز هنوز با شماست؟
ناصری: وقتی از سقوط کابل و فروپاشی جمهوریت حرف میزنم، همه وجودم را یأس فرا میگیرد و به کسانی فکر میکنم که امروز زیر پرچم طالبان زجر میکشند، مهاجر شدند و تعدادی در کشور خود بیوطن و بیچاره شدند و استبداد بر زندهگیشان سایه انداخته است. هرباری که در مورد سقوط و وضعیت کشور و مردمم فکر میکنم، بغض گلویم را میفشارد و غمگین میشوم.
در روز سقوط کابل، باور اینکه دیگر وطنی نداریم و سرنوشت ما بهدست گروه طالبان افتاده است، غیرقابلباور بود. ساعت دهونیم، طبق برنامه هر روز، در دفتر بودم که یک باره وضعیت دفتر به هم ریخت و همه گفتند که طالبان به دروازههای کابل رسیدند. حیران و ترسان چند دقیقهای از حرکت بازماندم. زود رفتم و از پنجره بیرون را دیدم، با صحنهای غمانگیزی روبهرو شدم و باورم نمیشد که این ختم آزادیها، امیدها و آرزوهای ما باشد. با سقوط کابل، سالها زحمت و تلاش ما فروپاشید و پساز آن روز، از کار، تحصیل و فعالیت بازماندیم. سقوط کابوسی بود که تا امروز همرایم است و نمیتوانم آن درد را فراموش کنم.
۸صبح: «نان، کار، آزادی»، نخستین مطالبه زنان معترض در روزهای نخست سلطه طالبان بر افغانستان، در برابر اِعمال گسترده ممنوعیتها علیه زنان بود. نقش شما در بازتاب این صدا و دادخواهی چه بود؟ چرا به این سنگر پیوستید؟ از آن روزهای دشوار و چگونهگی مبارزهتان بگویید؛ روزهایی که زنان برای ابتداییترین حقوق خود به خیابانها آمدند.
ناصری: «نان، کار و آزادی» و همچنان «تحصیل، کار و آزادی»، اولین شعار و اعتراض ما در برابر حاکمیت تکجنسیتی طالبان بود. پساز آنکه گروه طالبان وزارت زنان را ملغا کرد و بهجای آن، ریاست امر به معروف و نهی از منکر را جایگزین کرد، با جمعی از زنان معترض گرد هم آمدیم و برای حقوق جمعی زنان افغانستان صدا بلند کردیم. من بهعنوان یک زن که همواره دغدغه حقوق زنان را داشتم، ممنوعیتها و محدودیتهای روزافزون که زنان را در چهار دیواری خانه محدود میکرد را تحمل نتوانستم و برای منسجمساختن، قویساختن وبا ارادهساختن گروههای اعتراضی از هیچ تلاشی دریغ نکردم.
«نان، کار و آزادی» و «تحصیل، کار و آزادی» متعلق به یک گروه اعتراضی زنان نیست؛ بلکه خواسته و شعار همه گروههای معترض در کابل، مزار و هرات بود. در روزهای نخست حاکمیت طالبان، ما با همین شعارها از کابل، هرات و مزار برای مطالبه حقوق زنان جنگیدیم و به خیابانها آمدیم. این مطالبه و مبارزه در برابر حاکمیت طالبان کار سادهای نبود. ما در هر یک قدمی با تهدید، شکنجه و خطر مواجه میشدیم؛ اما با آن هم در برابر بیعدالتی و تبعیض سکوت نکرده و با وجود همه خطرات و مشکلات، صدا بلند کردیم.
۸صبح: مبارزه مدنی زنان در پنج سال گذشته به اشکال مختلف، از حضور در خیابانها، از چهار دیواری خانهها و بیرون از مرزها، همچنان ادامه دارد. بهنظر شما، این مبارزات چه تاثیری بر حاکمیت طالبان و وضعیت زنان افغانستان داشته است؟ آیا این مقاومتها توانستهاند صدای زنان افغانستان را زنده نگه دارند؟
ناصری: مبارزه زنان در پنج سال گذشته یکی از مسالههای بسیار اساسی و تاثیر گذار در شناخت وضعیت زنان در داخل افغانستان است. با اینکه جنایتهای گسترده علیه زنان در افغانستان در جریان است و رسانهها بهدلیل سانسور شدید حق بازتاب آن را ندارند، جریانهای اعتراضی زنان به یکی از صداهای فعال در داخل افغانستان تبدیل شده است؛ جریانهایی که وضعیت زنان افغانستان را بازتاب میدهند و سکوت تحمیلی را شکستانده است.
در وضعیتی که گروه طالبان در تلاش حذف سیستماتیک زنان از همه عرصههاست و هیچ یک از گروههای سیاسی بهدلیل عدم منفعت خود کاری انجام نمیدهند، جریانهای اعتراضی زنان به اشکال مختلف تنها صدای بیدار در افغانستان است که وضعیت زنان را به گوش جهان میرساند.
اعتراضات زنان در پنج سال گذشته سبب شده است تا کشورهای جهان حاکمیت طالبان را بهرسمیت نشناسند و این گروه که درصدد جایگاهی در مجموعه عمومی سازمان ملل است، تا حال موفق به کسب آن نشده و بسیاری از کشورها بهدلیل نقض حقوق زنان و بستهبودن درهای آموزش بهروی دختران، هیچگونه تعاملی با طالبان ندارند. من فکر میکنم اعتراضات زنان در پنج سال گذشته، تنها صدایی است که مانع بهرسمیتشناسی طالبان شده و این دستاورد خوبی برای سالها زحمت و تلاش زنانی است که در این راه از جان مایه گذاشتند.
۸صبح: چه شد که مهاجرت کردید و اکنون در کدام کشور زندهگی میکنید؟ آیا مهاجرت بهمعنای پایان مبارزه و دادخواهی شما علیه طالبان بود یا فرصتی تازه برای نوعی بهتر مبارزه؟ دورشدن از افغانستان چه تغییری در شیوه فعالیت و مبارزه شما ایجاد کرده است؟
ناصری: من هم مثل دهها زن و خانوادههای افغانستان از شوق و انتخاب مهاجرت نکردم؛ بلکه مهاجرتم اجباری بود. با وجود همه تهدیدهایی که در ابتدای مبارزه علیه خانوادهام وجود داشت، مقاومت کردم و در این مسیر مصمم و با اراده قدم برداشتم. اما پساز یک سلسله فعالیتها، طالبان به تعقیب و تهدیدم پرداختند و تلاش میکردند از هر راه ممکن مانع فعالیتهایم شوند. پساز بارها تعقیب و تهدید، مجبور شدم افغانستان را ترک کنم و مهاجر شوم. مهاجرتی که از سر اجبار باشد، بسیار دشوار است و روزهای بسیار سختی را در غربت گذراندم.
مهاجرت هیچگاه پایان فعالیتهای حقوق بشریام نبوده است؛ بلکه مسیر جدید و بهتر برای ادامه دادخواهیهایم بود. مشکلات و موانعی که در افغانستان سر راهم قرار داشت و نمیگذاشتند فعالیت کنم، اما امروز بدون ترس و محدودیت به فعالیت خود ادامه داده و صدای همجنسان و مردم کشور خود را بهتر به گوش جهانیان میرسانم. پساز مهاجرت با جمعی از فعالان حقوق بشر جریانی را تشکیل دادیم بهنام «جنبش زنان بهسوی آزادی» که اعضای آن در کشورهای مختلف اروپایی، کانادایی و آسیایی است و همه باهم تلاش میکنیم تا کارهای موثر برای زنان افغانستان انجام دهیم.
همچنان، بیشتر از دو سال است در کانادا زندهگی میکنم و از پلتفرمهای مختلفی، از قبیل مجلس سنای کانادا، دانشگاه تورنتو و وزارت خارجه کانادا، صدای زنان افغانستان شدهام و در مورد آنچه در این کشور میگذرد، سخن گفتهام. بنابراین، مهاجرت مانع فعالیتهایم نه، بلکه فرصت بهتر برای ادامه اعتراضات است تا بتوانم صدای زنان افغانستان باشم.
۸صبح: انسجام و رهبری گروهی از زنان معترض، آنهم پساز مهاجرت با چه چالشها و دشواریهایی همراه بود؟ از تجربههایی که در این مسیر کسب کردهاید، بگویید؟
ناصری: ازآنجاییکه هیچ جریانی به آسانی تشکیل نشده و با چالشها و مشکلات زیادی همراه بوده است، رهبری جمعی از زنان هم کار سادهای نیست. اما آنچه اهمیت دارد، فعالیتها و مصممبودن زنان در این عرصه است. با اینکه مشکلات زیادی، از جمله مشکلات امنیتی و سرکوب وجود دارد و تعدادی نیز بهصورت سیستماتیک مورد هدف قرار گرفتهاند، این مسایل قطعاً بر انسجام گروه تاثیر میگذارد؛ اما ما هیچگاه به توقف کار و فعالیتهای خود فکر نکردیم و تا امروز برای تحقق عدالت و بهبود وضعیت زنان در افغانستان تلاش میکنیم.
۸صبح: پیام شما بهعنوان زنی که از ابتدای شناخت خود، بهدلیل جنسیت، با محدودیتها، چالشها و دشواریها روبهرو بودهاید، برای سایر زنان و دختران تحت ستم در افغانستان چیست؟ اگر قرار باشد این پیام را به دخترانی بگویید که امروز پشت درهای بسته مکتب و دانشگاه ماندهاند، چه میگویید؟
ناصری: بهعنوان زنی که از ایام کودکی در جامعه افغانستان ازسوی مردم و سنتهای حاکم همواره مورد تبعیض جنسیتی قرار داشتم و مشکلات زیادی را پشت سر گذشتاندم، اما با آن هم محکم ایستادم و جنگیدم؛ میخواهم به زنان و دختران افغانستان که امروز پشت درهای بسته مکتب قرار دارند، نمیتوانند کار کنند و آزادیهای خود را از دست دادند، بگویم که این ستم و اسارت روزی پایان مییابد. ما باید با اراده، عزم راسخ و آگاهانه عمل کنیم و از فرصتهایی که در این شرایط دشوار میسر میشود، استفاده کنیم. هیچگاه اعتمادبهنفس و عزت نفس خود را از دست ندهیم. این ختم راه و ختم مسیر نیست. تلاش کنیم در حمایت از یکدیگر این مسیر پر پیچوخم را بپیماییم و موفق شویم.







