(۱)پنجره آرتیدن بیر حکایه؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللرگه نیمه‌لر یوز بېرماقده؟
نسیمه شفیق
اېسلتمه
طالبان افغانستانده حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیگه بېش ییل بۉلدی و شو بېش ییل دوامیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن؛ اولر‌نینگ کۉپچیلیگی جنایتی اثباتلنمسدن، ناانیق عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سبب قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر باشدن کېچیرگن و کېچیره‌یاتگن واقعه‌لر افغانستان عیاللری‌نینگ اوشبو بېش ییل دوامیده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمی دیر. اوشبو حکایه یازووچی‌نینگ کابلده‌گی طالبان قماقخانه‌لریده حبسده بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمی دیر. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشیدن کېچیرگن واقعه‌لردن تشقری، اۉزی بیلن بیر کمره‌ده سقلنگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی همده تقدیری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم اېشیتگن. شو سببلی، اوشبو متن عیاللر‌نینگ حیات شرایطلری، اولرگه بۉلگن مناسبت و قماقخانه دېوارلری آرتیده اولر باشدن کېچیرگن واقعه‌لر‌نینگ بیر قِسمی حقیده بیرینچی قۉلدن حکایه‌دیر.
قویاش ۱۴۰۳- ییل اېدی. مېن درس بېرگن مکتبده یوزه‌گه کېلگن معما و مېنگه قۉییلگن عیبلاو سبب بیر نېچه هفته کابل ولایتی قماقخانه‌سیده، کېین اېسه پلچرخی قماقخانه‌سیده قالیشگه مجبور بۉلدیم. اۉشه دورده اۉز کۉزیم بیلن کۉرگنلریمدن تشقری، مېن بیلن بیرگه قملگن کۉپلب قیزلر و عیاللر‌نینگ حیاتی و تقدیری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم اېشیتدیم. مېن کۉرگن و اېشیتگنلریم قماقخانه و محبوسلر‌نینگ بوتون حقیقتینی عکس اېتتیرمه‌یدی، اما اولر، شبهه‌سیز، جمعیت، خلق و تشکیلاتلر نظریدن یشیرین قالگن حقیقت‌نینگ بیر قِسمینی کۉرسه‌ته‌دی. قماقخانه دم‌آلیش جای اېمسلیگی شبهه‌سیز؛ اما پنجره‌لر آرتیده‌گی عیاللر قنده‌ی شرایطده یشه‌گن؟ قوییده‌گی و کېینگی حکایه‌لر پنجره‌لر، زنجیرلر و دېوارلر آرتیده نیمه‌لر صادر بۉله‌یاتگنی‌نینگ هر بیر قِسمی حقیده معلومات بېره‌دی.
اویده اېدیم، خوفسیزلیک بۉلیمیدن قۉنغیراق قیلیب، کۉرسه‌تمه بېریشیم اوچون مېنی بۉلیمگه آلیب باریشلری کېره‌کلیگینی اَیتیشدی. یۉلگه چیقدیک و خوفسیزلیک بۉلیمیگه کیرگنیمده، عیال عسکرلر مېنی تینتوودن اۉتکزیب، کۉرسه‌تمه آلیش اوچون بیر خانه‌گه آلیب کیریشدی. خانه‌ده تۉرت نفر اېرکک و فقط بیر نفر عیال پولیس‌چی بار اېدی. مېن حقیمده آغزه‌کی و یازمه طرزده تېرگاو آلیب باریلدی. شوندن سۉنگ، تېلفونیمنی تېکشیریش اوچون سۉره‌شدی. تېلفونیمنی تېکشیریشلریگه قرشی اېمسدیم، اما مېن اوچون قیزیق بۉلگن جهت شو اېدی که عیاللرنی حجاب و برقع‌سیز اۉز اداره‌لریگه کیریتمه‌یدیگن طالبان تېلفونیمده‌گی گالری‌نی باشیدن آخریگچه قنده‌ی کۉریب چیقیشی ممکن اېدی؟ حال‌بوکه، خانه‌ده‌گی عیال پولیس‌چیلردن یاردم سۉره‌ب، ایزله‌یاتگن نرسه‌لرینی اولر آرقه‌لی تېکشیرتیریشلری ممکن اېدی.
بلکه مېن هم باشقه کۉپلب قیزلر کبی حجابسیز توشگن صورتلریمگه اېگه بۉلگنمن و بېگانه اېرکک اولرنی کۉریشینی ایسته‌مسدیم. کېین اولر واتساپ خبرلریمگه کیریب، اولرنی بیرمه-بیر تېکشیره باشلشدی. حتا فقط خرید قیلیش اوچون گوزه‌للیک واسطه‌لری ساتووچیسی بیلن بۉلگن صحبتیم هم مېنگه «عفتسیزلیک» حقیده کنایه و طعنه‌لر اېشیتیشیمگه سبب بۉلدی. خَیالیمدن کۉپ نرسه‌لر اۉتر، اۉزیمدن بو خطتی-حرکتنی نیمه آقلشی ممکنلیگینی سۉرردیم.
آخر-عاقبت، کابل ولایتی قماقخانه‌سیگه کۉچیریلدیم. اۉشه کون‌نینگ کېچقورونینی جوده یخشی اېسله‌یمن. قماقخانه قراوولی اېشیکنی آچدی و قرشیمده بیر یۉلک پیدا بۉلدی. اوّل قماقخانه مدیری‌نینگ خانه‌سیگه باردیک. بیزنی تینتوو قیلیشدی و اَیریم بویوملریمیز، مثلاً، دستکول‌لریمیزنی تاپشیردیک. کېین محبوسلر خانه‌سی آلدیگه باردیک. ایچکریگه کیرگنیمیزده، بیرینچی سېزگن نرسم خانه‌ده‌گی نملیک و جوده کوچلی هید بۉلدی. قماقخانه دېوارلری حددن تشقری نملیک سبب یاریلیب کېتگن اېدی. خانه اطرافیده اۉنگه یقین ایکّی قبتلی تخت بار اېدی، اما دېیرلی برچه یوقاری قبتلر سینگن و فایده‌لنیب بۉلمه‌یدیگن حالتده اېدی. شو سببلی همه ساووق یېرده کۉرپه‌لر بیلن اۉتیرردی.
کېین دېرَزه‌لرگه اعتبار بېردیم. اولر‌نینگ آینه‌لری بۉیه‌لگن و تشقرینی کۉریب بۉلمسدی. نېگه بونده‌ی اېکنینی سۉره‌گنیمده، بیر قیز: «طالبان محرومیتنی ینه‌ده تأمینلش اوچون تشقرینی تماشا قیلمسلیگیمیز اوچون آینه‌لرنی قاره‌یتیرگن»، دېب جواب بېردی.
خانه تشقریسیده حاجتخانه و حمّام بار اېدی. سوو مۉل و دوش موجود بۉلسه-ده، حمّامده سوو ایسیتگیچ یۉق اېدی. ساووق قیشده محبوسلر طهارت آلیشی یاکه چۉمیلیشی اوچون ایسّیق سوونی چېلکلرده قَینه‌تیشردی. حاجتخانه‌ده هم حاجت کاغذی یۉق اېدی.
بیز قماقخانه مسؤوللری بیلن بیر نېچه بار صحبتلشیب، هېچ بۉلمه‌گنده حاجت کاغذینی اۉز حسابیمیزدن تشقریدن ساتیب آلیشگه رخصت بېریشلرینی سۉره‌دیک؛ چونکه قماقخانه بیزنی عموماً حاجت کاغذی بیلن تأمینله‌مسدی. بو واسطه‌لرنی اۉزیمیز ساتیب آلگن بۉلسه‌ک هم، خادملر اولرنی بیزدن آلیب قۉییشدی و فایده‌لنیشگه رخصت بېریشمه‌دی. اولر‌نینگ سببی حاجت کاغذیدن فایده‌لنیش کانالیزاسیون قووورلری‌نینگ تیقیلیب قالیشیگه و قماقخانه انشااتلریگه ضرر یېتکزیشیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگی اېدی. بیز اولرگه قَیته-قَیته ایشله‌تیلگن کاغذلرنی هېچ قچان حاجتخانه‌گه تشله‌مسلیگیمیزنی، اخلت قوتیسیدن فایده‌لنیشیمیزنی توشونتیردیک. شونگه قره‌مه‌ی، هېچ کیم گپیمیزگه ایشانمه‌دی.
بوندن هم اچینرلیسی، حتا حاجتدن کېین قۉل یوویش اوچون صابون هم عیاللر و باله‌لر اوچون موجود اېمس اېدی. مسؤوللر فقط چۉمیلیشنی ایسته‌گنلرگه صابون بېریشردی. اېنگ کیچیک ساغلیق اعتبارسیزلیگی هم کسللیککه سبب بۉلیشی ممکن بۉلگن محیطده بیز اېنگ عادی ساغلیق واسطه‌لریدن هم محروم اېدیک.
طعام‌نینگ صفتی، ایچیملیک سووی، ایدیشلر‌نینگ تازه‌لیگی و خانه‌ده‌گی کۉرپه-تۉشکلر قنده‌ی اېدی؟
اوّلا، محبوسلر اوچون کونیگه اوچ محل طعام بېریلردی. طعاملر تکراری، اما ساغلام اېدی. اېرته‌لب نانی هر کونی تورلیچه بۉلردی؛ مثلاً، بیر کونی قَینه‌تیلگن کچالو، بیر کونی تخم، باشقه کونی سوتلی چای. توشلیککه نخودلی یاکه لوبیالی قاوورمه، کېچقورون اېسه فقط پلو بېریشردی. هر بیر طعاملنیشده هر بیر کیشیگه قوروق نان هم ترقه‌تیلردی. محبوسلر‌نینگ هر بیری اۉز کاسه‌سینی آلیب، طعام آلیش اوچون نوبتده تورردی.
یووینیش اوچون سوو مۉل اېدی، ایچیش اوچون اېسه مسؤوللر مینیرال سوو تیّارلب بېریشردی. قماقخانه ایدیشلری اېنگ اچینرلی مسأله‌لردن بیری اېدی؛ چونکه بیزگه تېمیر یاکه شیشه گیلاسلر اۉرنیگه پلاستیک گیلاسلر بېریلردی و بو حالت قماقخانه‌ده‌گی کېکسه عیاللر و باله‌لر‌نینگ کۉپ بار تاماغی آغریشیگه سبب بۉلردی.
قماقخانه کۉرپه‌لری هم محاکمه قیلینیشی کېره‌ک بۉلگن معمالردن بیری اېدی. اتیگی اۉندن اۉن ایکّی نفرگچه آدم یاتیشی ممکن بۉلگن کامره‌ده ییگیرمه‌دن آرتیق، بعضاً اېسه قیرقدن زیاد عیال محبوس بۉلردی. یېرده اوخله‌یدیگنلر بیرته کۉرپه اۉرنیگه تۉرتته کۉرپه‌دن فایده‌لنیشلری کېره‌ک اېدی: بیرته‌سینی یېرگه یازیشردی، بیرته‌سینی یاستیق قیلیشردی، قالگن ایکّیته‌سینی اېسه قیش‌نینگ ساووق کېچه‌لریده اوستلریگه یاپیشردی. کۉپ حاللرده کیم‌نینگ دیر باشی آستیده یاستیق بۉلمسدی؛ چونکه فرزندی اوچون یاپه‌دیگن نرسه کېره‌ک بۉلگن آنه اۉز کۉرپه‌سینی اونگه بېرردی. کۉرپه‌لر جوده اېسکی و یوپقه اېدی، اما بوندن هم مهمی، اولر‌نینگ سانی محبوسلر سانیگه یېترلی اېمسدی.
وقتیمیزنی قنده‌ی مشغولاتلر بیلن اۉتکزردیک؟
هر کونی کېچقورون عسکرلر عیاللرگه کېره‌ک بۉلگن بویوملر و پوللر رۉیخطینی ییغیب، اولر اوچون بازارلیک آلیب کېلیشردی. کۉپینچه عصر نمازیدن کېین بیز قیزلر تلویزیون تاغی کۉرینیب توره‌دیگن تامده تۉپلنیب، صحبتلشیب، وقتیمیزنی خوش اۉتکزردیک. هلی هم اۉشه مِهرگه تۉله عیاللر دوره‌سیده‌گی اچّیق و شیرین حکایه‌لر، خاطره‌لر، تجربه‌لر و لطیفه‌لرنی اېسله‌یمن.
کېچکی طعامدن سۉنگ همه بیر پیاله چای بیلن تورلی گروهلرگه بۉلینیب، حکایه‌لر اَیتیشردی. بعضاً دینی حکایه‌لر، حیاتی واقعه‌لر و نصیحتلرنی بیر-بیرلری بیلن بۉلیشیشردی. کۉپینچه عیاللر آره‌سیده قۉشیق اَیته‌دیگنلر هم بۉلردی، اولر قۉشیق کویلشر، کیچیک باله‌لر اېسه رقصگه توشیشردی. بیز هم خوش‌چقچق کیفیتده اولر‌نینگ قۉشیقلرینی تینگلردیک.
دۉستلریمیز بیلن قنده‌ی باغلنردیک و اوچره‌شردیک؟
قماقخانه مسؤوللری خانه‌سی یانیده علاقه اوچون بیر خانه بۉلیب، اونینگ دېواریگه کارت‌لی تېلفون اۉرنه‌تیلگن اېدی. مسؤوللر پولی بارلرگه تېلفون کارتی ترقه‌تیشردی و بیز هر اوچ کونده بیر مرته قۉنغیراق قیلیش حقوقیگه اېگه اېدیک؛ بو‌نینگ اوچون عیال عسکرلردن بیری یانیمیزده تورردی. اما کیمدیر عایله‌سی بیلن زودلیک بیلن باغلنیشگه محتاج بۉلسه، اونگه درحال قۉنغیراق قیلیشگه رخصت بېریلردی.
بیرار عایله عیاللردن بیرینی کۉریش اوچون کېلگنیده، اۉزی بیلن آزیق-آوقت، دارو-درمان، کییم-کېچه‌ک و باشقه بویوملرنی آلیب کېلیشی ممکن اېدی. بیز اولر بیلن پستکی قبتده‌گی خانه‌ده، دېرَزه آرتیدن تخمیناً بېش-اۉن دقیقه گپلشیش حقوقیگه اېگه اېدیک. کېین عسکرلر عایله آلیب کېلگن ساوغه‌لر و بویوملرنی تېکشیریب، شوندن سۉنگ بیزگه تاپشیریشردی.
قماقخانه‌ده کۉپلب تأثیرلی لحظه‌لر‌نینگ گواهی بۉلدیم، اما دایما یادیمده قاله‌دیگن نرسه عیاللر‌نینگ بیر-بیرلریگه بۉلگن مهربانلیگی و ملایملیگی دیر. قۉنغیراق کارت‌نی ساتیب آلیشگه پولی بۉلمه‌گنلرگه باشقه عیاللر اۉز کارت‌لرینی بېریشر، شونده اولر عایله‌لری بیلن باغلنه آلیشردی.
تشریف بویورووچیسی بۉلمه‌گنلر هم هېچ نرسه‌دن کم قالیشمسدی؛ چونکه عایله‌سی اولرنی کۉرگنی کېله‌دیگن عیاللر فقط اۉزلری اوچون اېمس، باشقه عیاللر اوچون هم ساغلیق واسطه‌لری، آزیق-طعام، کییم-کېچک و حتا پول سۉره‌شردی همده هېچ کیم سېزمه‌گن حالده اولرنی یشیرینچه اۉشه عیاللرگه بېریشردی.
حتا قوماندانلر و طبیات مرکزی نرس‌لری هم سلولده‌گی عیاللرگه هېچ قچان یامان مناسبتده بۉلیشمسدی. عیاللر، شبهه‌سیز، خدا‌نینگ نازک موجوداتلری دیر و اولر حتا بېگانه‌لرگه نسبتاً هم مهربانلیکنی ایه‌شمه‌یدی. بو کابل ولایتی قماقخانه‌سیده‌گی پنجره‌لر آرتیده بیز عیاللر‌نینگ کېچیرگن قووانچلی و غمگین کونلریمیز اېدی.
پلچرخیگه اۉتکزیلیش
ولایت قماقخانه‌سیده‌گی هر بیر محبوس عیالدن عسکرلر ینه بیر بار بیانات آلیب، اولرنی کابلده‌گی پلچرخیگه اۉتکزیش اوچون کېره‌کلی حجتلرینی تیّارله‌گنلریدن سۉنگ، بیر پنجشنبه کونی کۉچیریلیشی کېره‌ک بۉلگن شخصلر‌نینگ اسملرینی اعلان قیلیشدی. کانتېنر مو‌ترلرده، تشقرینی تماشا قیله آلمه‌گن حالده، قریب ییگیرمه نفر عیال کابل‌نینگ یېتّی-دروازه‌لی قماقخانه‌سیگه کۉچیریلدیک. اما پلچرخی کابل ولایت قماقخانه‌سیگه قنچه‌لیک اۉخشردی؟ او یېرده بیز اوچون قنده‌ی تقدیر یازیلگن اېدی؟
پلچرخی حدودیگه کیرگنیمیزدن سۉنگ، قماقخانه‌‌نینگ کتّه دروازه‌سیدن ایچکریگه کیریشیمیزدن آلدین، ولایت مسؤوللری یۉل دوامیده بیزگه بېرگن تېلفونلرنی ینه خادملرگه تاپشیردیک. سۉنگ بیر عیال عسکر برچه‌میزنی تېکشیردی و بیزنی استینافی بناگه یاکه «محکمه‌گه» تامان آلیب باردی.
یۉل دوامیده عیاللر‌نینگ کتّه دېرَزه‌لر آرتیدن بیزنی تماشا قیله‌یاتگنینی و شاوقین-سوران کۉتره‌یاتگنینی کۉردیک. نیمه اوچون؟ چونکه ییگیرمه و اوندن آرتیق عیال ۱۳ ته حجره و خانه‌گه شو عیاللر اۉرته‌سیده تقسیملنیشیمیز کېره‌ک اېدی و اولر قَیسی قیز یاکه عیال اولر بیلن بیر خانه‌ده یشه‌شینی اۉزلری تنلشنی ایستشردی. یاشلر و آزاده کیشیلر تېزراق تنلنر، یاشی کتّه عیاللر اېسه آخریده قالردی. مېن و همراهلریم بیر خانه‌گه جایلشتیریلدیک. اما قماقخانه بناسی قنده‌ی کۉرینیشده اېدی؟
بیزنی خانه‌داش صفتیده تنله‌گن قیز بیز تۉرت کیشی بیلن بیرگه بناگه کیردی. سریق رنگلی، تامی گنبذسیمان بۉلگن بیر قبتلی کانتېنر بناگه کیرگنیمیزده، تار و قارانغو یۉلک‌نینگ ایکّی تامانیده یشه‌ش خانه‌لری جایلشگن اېدی؛ تخمیناً اۉن اوچدن اۉن بېشته‌گچه خانه بۉلیب، کیریش اېشیگیگه یقین جایده قوماندانلر خانه‌سی بار اېدی. شونینگدېک، یۉلک‌نینگ اۉرته‌سیده، اۉنگ تامانده حاجتخانه بار اېدی؛ طهارت آلیش اوچون سوو مۉل بۉلگن تۉرتته اوچته حمّام موجود اېدی. اوچته حمّامدن فقط ایکّیته‌سی محبوس عیاللر فایده‌لنیشی اوچون یراقلی اېدی، اولردن بیری اېسه دایما قفللنگن بۉلیب، قوماندانلر اوچون ایشله‌تیلردی.
اولر اۉز وکالتلرینی سوءاستعمال قیلیب، محبوسلر‌نینگ حمّامینی اېگه‌للب آلیشگنمی یاکه حمّام‌نینگ اۉشه قِسمی حقیقتاً هم اولرگه تېگیشلیمیدی — بیلمه‌یمن. بیراق حمّامده ایسّیق سوو یۉق اېدی و دوش هم بیز‌نینگ اختیاریمیزده اېمس اېدی. یۉلک‌نینگ آخریده اېسه تخمیناً بېشدن یېتّیته‌گچه نسبتاً تازه حاجتخانه بار اېدی.
یۉلک‌نینگ هواسی دایما دیم و بۉغیق اېدی، بعضاً آدملر سانی کۉپلیگی سببلی اۉشه کیچیک یۉلکده نفس آلیش قیینلشردی. خانه‌گه بیرینچی مرته کیرگنیمده، اېشیککه یقین جایده «آشخانه» جایلشگن اېدی. آشخانه دېگنیم، ایکّی قبتلی تېمیر کرکس بۉلیب، اونینگ بیرینچی قبتی ایدیشلرنی سقلش و طعام پیشیریش، ایکّینچی قبتی اېسه محبوسلرگه کېره‌کلی بویوملرنی جایلشتیریش و نماز اۉقیش جایی صفتیده ایشله‌تیلردی.
خانه نسبتاً اۉرته‌چه کتّه‌لیکده اېدی؛ اۉنگ و چپ تامانده تۉرتته ایکّی قبتلی تخت بار اېدی، مقابل‌ده کیچیک بیر دېرَزه، یېر اوستیده اېسه بیر تۉشک و بیر یاستیق بار اېدی. هر بیر خانه‌‌نینگ بیر رهبری بۉلیب، اونی «باشی» دېب اتشردی. باشی‌نینگ هم ایکّی نفر اۉرین‌باسری بار اېدی. کیمدیر تشقریدن خانه‌گه کیرماقچی بۉلسه، باشی یاکه اونینگ اۉرین‌باسرلریدن رخصت آلیشی کېره‌ک اېدی.
قماقخانه‌ده‌گی حیات شرایطلرینی توشونیش اوچون هر بیر خانه‌‌نینگ تازه‌لیک حالتیگه هم اعتبار بېریش کېره‌ک. بۉلیمده‌گی عیاللر اۉز تازه‌لیگیگه جوده کتّه اعتبار بېریشردی. هر کونی باشی تامانیدن توزیلگن رۉیخطگه موافق ایکّی کیشی سوپوریش و ایدیش یوویش کبی کونده‌لیک ایشلرنی بجریش اوچون مسؤول بۉلردی. هر ایکّی هفته‌ده بیر مرته اېسه برچه خانه‌داشلر بیرلشیب، «اوی تازه‌لش» ایشلرینی بجریشردی.
حمّام، یۉلک و حاجتخانه‌نی تازه‌لش مسؤولیتی برچه حجره‌لر اۉرته‌سیده تقسیملنگن اېدی. هر کېچه تۉرت کیشی اوشبو اوچ قسمنی تازه‌لشی کېره‌ک اېدی. اگر کیم دیر اۉز نوبتینی بجریشنی ایسته‌مسه، ۱۰۰ افغانی تۉله‌ب، باشقه محبوسلردن بیریدن بو مسؤولیتنی اۉز ذمّه‌سیگه آلیشنی سۉرردی. شونگه قره‌مه‌ی، یاشی کتّه عیاللر، حامله‌دار عیاللر و اېمیزیکلی فرزندی بار آنه‌لر کونده‌لیک ایشلرنی بجریشدن آزاد اېتیلگن اېدی و هېچ کیم اولرنی بو وظیفه‌لرنی بجریشگه مجبورله‌مسدی.
شونگه قره‌مه‌ی، قماقخانه‌ده حشره‌لر، جمله‌دن تره‌کنلر، بیتلر و سیچقانلر جوده کۉپ اېدی. تره‌کنلر دېیرلی همه جایده کۉرینردی؛ دېوارلرده، یېرده، ایدیشلر، گیلاسلر آره‌سیده و حتا دسترخوان اوستیده هم. بونده‌ی حالتگه قره‌مه‌ی، اولرنی یۉق قیلیش اوچون هېچ قنده‌ی چاره کۉریلمسدی.
بیر کونی بو مسأله‌نی خانه باشب بیلن اۉرته‌گه تشله‌دیم و عایله‌لریمیزدن اوچره‌شوو وقتیده بیزگه اسپری یاکه برقی حشره اۉلدیرگیچ آلیب کېلیشلرینی سۉره‌شنی تکلیف قیلدیم. او بونده‌ی نرسه‌لرنی آلیب کیریشگه رخصت یۉقلیگینی اَیتدی. مېن: «اونده هېچ بۉلمه‌گنده قوماندانلر بو معمانی برطرف اېتیش اوچون بیرار چاره کۉریشلری کېره‌ک»، دېدیم. اما او جوابا: «اولر اوچون بو‌نینگ اهمیتی یۉق و هېچ قنده‌ی چاره کۉریشمه‌یدی»، دېدی.
محبوسلر سانی و عیاللر اوچون یره‌تیلگن قوله‌یلیکلر هم محاکمه‌گه ارزییدی
جمعی «محکمه‌ی»لر بلاکیده ۲۰۰ دن ۲۲۰ نفرگچه عیال و باله بار اېدی. هر کونی بنا اېشیگینی یاپیشدن آلدین قوماندانلر محبوسلر سانینی سنه‌ب چیقردیلر. شونگه قره‌مه‌ی، محبوسلر‌نینگ هر بیر سلول‌گه تقسیملنیشی عدالتلی اېمس اېدی. اَیریم باشیلرده خلاص اۉنته یاش قیز، باله‌سیز حالده، خانه‌ده بۉلردی، اَیریم خانه‌لرده اېسه باله‌لری بیلن بیرگه اۉتّیز-قیرق نفر اۉرته یاشلی و کېکسه عیال بۉلردی. شو سببلی کۉپلب سلول‌لرده کۉرپه و یاستیقلر، حتا یېرده اوخلش اوچون یېترلی جای هم یۉق اېدی. اما بۉلیم رهبرلری بو عدالتسیزلیککه اعتبار بېرمس اېدیلر.
پلچرخی جهازلری ولایت قماقخانه‌سیگه قره‌گنده یخشیراق اېدی. هر بیر خانه‌ده ایسّیق سوو و برقی منقل بار اېدی، قیشده اېسه برق ایسیتگیچ هم تأمینلنردی. هېچ بۉلمه‌گنده، ولایت قماقخانه‌سیدن فرقلی اۉله‌راق، شیشه گیلاسلردن فایده‌لنیشگه رخصت بېریلردی. ولایتده عیاللر گیلاسنی سیندیریب، اۉزلریگه یاکه باشقه بیر کیشیگه ضرر یېتکزیشلری ممکنلیگی سببلی اوندن فایده‌لنیشگه رخصت بېریلمسلیگی اَیتیلردی؛ اما پلچرخیده هر کیم‌نینگ اۉز شخصی گیلاسی بۉلیب، اوندن اېرکین فایده‌لنردی.
بو قانونلردن بیری اېمس اېدی، اما عیاللر‌نینگ بیر-بیرلریگه نسبتاً مهربانلیگی هم اونی قوله‌یلیکلر قطاریگه کیریتیش ممکن: اگر حامله‌دار بۉلسنگ یاکه اېمیزیکلی باله‌نگ بۉلسه، خانه باشیسی سېنگه تخت اجره‌تردی، تاکه فرزندینگ بیلن یخشیراق شرایطده یشه‌شینگ ممکن بۉلسین.
کتّه حویلی ایچیده بېشته کارت‌لی تېلفون بار اېدی، اولردن فقط اوچته‌سیدن فایده‌لنیش ممکن، قالگنلری اېسه ایشله‌مسدی. همه یقینلری بیلن بیر نېچه دقیقه گپلشیش اوچون نوبت کوتیب تورردی.
پلچرخی قماقخانه‌سیده آزیق-طعام و سوو شرایطی
پلچرخی قماقخانه‌سیده آزیق-طعام و سوو شرایطی شو قدَر نامناسب و اچینرلی اېدی که بونگه بې‌پروا قره‌ب اۉتیب بۉلمه‌یدی. اېرته‌لب نانی اوچون خانه‌ده‌گی هر بیر کیشی حسابیگه قماقخانه‌ده پیشیریلگن قوروق نان «کافور» بیلن بیرگه ترقه‌تیلردی. کافور محبوسلر‌نینگ شهوتینی کمه‌یتیریش اوچون طعام و قوروق نانگه قۉشیله‌دیگن اۉسیملیک مادّه‌سی اېدی. محبوسلر اۉشه قوروق ناننی شیرین چای بیلن اېرته‌لب نانی صفتیده استعمال قیلردیلر.
شکر و قوروق چای هم ضرور مقدارده هر آی محبوسلر اۉرته‌سیده ترقه‌تیلردی. توشلیک طعامی سبزی یاکه گل کرم قاوورمه‌سی سالینگن گوروچ بۉلیب، گۉشتسیز شۉرواگه اۉخشه‌ش حالده خانه‌لرگه تېمیر چېلکلرده ترقه‌تیلردی. هه، هر کېچه شۉروا بېریلردی، او اساسا یاغدن عبارت بۉلیب، اونده گۉشت‌نینگ ایزی هم کۉرینمسدی.
محبوسلر بعضاً طعام صفتیدن شکایت قیلسه‌لر-ده، اېنگ کۉپ تنقیدلر کونیگه اوچ مرته ترقه‌تیله‌دیگن قوروق نانگه قره‌تیلردی. نان مقداری محبوسلر‌نینگ احتیاجیدن انچه کۉپ اېدی؛ شو سببلی اونینگ کتّه قِسمی استعمال قیلینمس، قوریب قالردی و مجبورا تشلب یوباریلردی. یووینیش و ایچیش اوچون سوو‌نینگ ایکّله‌سی هم نل سووی اېدی. پلچرخی عیاللری اوچون، ولایت قماقخانه‌سیدن فرقلی اۉله‌راق، مینیرال سوو بېریلمسدی.
کۉپینچه عیاللر او یېرده‌گی طعامنی استعمال قیلمسدیلر. هفته‌ده بیر مرته، یکشنبه کونی، اولر تشریف بویورووچیلرگه اېگه بۉلگنیده، عایله‌لری طعام و مېوه‌لر آلیب کېلردی و اولر هفته دوامیده شولردن فایده‌لنردیلر. حویلیده آزیق-طعام محصولاتلری ساتیله‌دیگن رسته‌چه هم بار اېدی. اونینگ اېگه‌سی عیال بۉلیب، بسکیت، مینیرال سوو، قیماق، تخم، پیاز، پامیدور، یاغ، تېلفون کارتی و باشقه نرسه‌لرنی آلیب کېلردی، پولی بار عیاللر اېسه او یېردن خرید قیلردیلر.
کسللیک و طبی خدمتلردن فایده‌لنیش
کسللیک حیاتده‌گی صبر سیناولریدن بیری حسابلنه‌دی، اما قماقخانه‌ده او چیدملیلیک سیناویدن هم آرتیق دیر. طبیات مرکزی بنا‌نینگ تشقریسیده، تخمیناً بېش دقیقه‌لیک مصافه‌ده جایلشگن اېدی. کسل بۉلگنلر نوبتگه ییغیلیب، بیر قوماندان همراهلیگیده کلینیک تامان بارردیلر. پلچرخیگه کیرگن بیرینچی کونی بیز هم او یېرگه باردیک و برچه عیاللردن، یاشیدن قطعی نظر، حامله‌دارلیک تېستی آلیندی.
اما کېینگی سفر جوده کوچلی یۉتل و تاماق آغریغی سببلی طبیات مرکزیگه باریشگه مجبور بۉلدیم. مېن میکروبلرگه قرشی ایکّی تابلت بیلن ساغه‌یدیم، اما جهازلر و دارولر جوده کم اېدی؛ اینیقسه، حامله‌دار عیاللر اوچون، چونکه بچه‌دانده‌گی باله‌لر‌نینگ ساغلیغیگه ایشانچ حاصل قیلیش اوچون التراسوند اوسکونه‌سی یۉق اېدی.
حتا او یېرده‌گی شفاکارلر‌نینگ تجربه‌لی و ملَکه‌لی اېکنیگه هم همه شبهه بیلن قرردی. بیر عیال جوده عادی اوکال اوچون طبیات مرکزیگه بارگن اېدی، اما اوندن کېین آیاغی‌نینگ سویه‌گی قاره‌ییب، بوتونله‌ی فلج بۉلیب قالدی؛ شونده‌ی قیلیب، اونینگ ایکّله آیاغی هم اېندی یوریش قابلیتیگه اېگه اېمس اېدی.
شفاکارلر مسؤولیتنی اۉز ذمّه‌لریدن ساقط قیلیب، احتمال اونده فلج بۉلیشیگه سبب بۉلگن جدّی کسللیک بۉلگنینی اَیتدیلر. اما او عیال: «مېنینگ سیزلرده طبی کارتم بار و مېنی بونده‌ی خوف تهدید قیلمس اېدی»، دېردی. همه فلج بۉلیب قالیشدن یاکه اوندن هم یامانی یوز بېریشیدن قۉرقردی. حتا جدّی کسللیککه چلینگن بۉلسه‌لر هم، طبیات مرکزیگه باریشنی ایسته‌مسدیلر.
قماقخانه‌ده‌گی یشیرین ایشلر
قماقخانه یۉریق‌نامه‌لرینی اۉزلری بېلگیله‌گن طالبان قماقخانه ایچیده قنده‌ی ناقانونی ایشلرنی قیله‌دیلر یاکه قیلیشلری ممکن؟ بازارده‌گی نرخی مینگ افغانیدن کم بۉلگن کیچیک تېلفونلر قماقخانه‌ده اوچ-تۉرت مینگ افغانیگه ساتیب آلینیب، ساتیلردی. شونینگدېک، کۉپلب باشیلر بنگی‌وار خصوصیتیگه اېگه تابلت‌لر و اویقو دارولرینی استعمال قیلیشلرینی اېشیتدیم. پان هم قماقخانه‌‌نینگ آزیق-طعام رسته‌سیده ساتیلردی.
«یېتّی دروازه‌لی قماقخانه» نامی بیلن مشهور بۉلگن پلچرخی قنده‌ی قیلیب بونده‌ی حادثه‌لرگه گواه بۉلیشی ممکن؟ حتا یۉل قۉریقچیلری عیاللرگه یېتکزیش اوچون یېتّی باسقیچلی تېکشیروو و نظارتدن سۉنگ آلیب کیره‌دی‌‌گن طعاملر قنده‌ی قیلیب بیر کیشیگه اۉنلب ناقانونی تېلفونلر و مخدره مادّه‌لر سوداسینی قماقخانه‌ده یۉلگه قۉییش امکانینی بېریشی ممکن، اگر او یوقاری مرتبه‌لی عملدارلردن بیری‌نینگ قۉللب-قوّتلشیگه اېگه بۉلمسه؟
حتا بعضاً قوماندانلر کیمنیدیر تېلفون بیلن گپلشه‌یاتگن پیتده قۉلگه آلیشردی، اما تېلفونینی آلیب قۉیمسدی یاکه آلیب قۉیسه، اونی ینه باشقه بیر کیشیگه ساتردی. بو حالتلر، گرچه جنایت حسابلنگن بۉلسه-ده، اونچه‌لیک هم کم اوچره‌مسدی.
مېن بیر آیدن کم وقت ایچیده، پروردگار‌نینگ مرحمتی بیلن، تهمتدن پاکلندیم و قماقدن آزاد بۉلدیم. اما بو برچه تجربه‌لر، کۉرگنلریم و محبوس عیاللر‌نینگ حکایه‌لرینی دایما یادده سقله‌یمن؛ چونکه قماقخانه‌ده بۉلگن هر بیر کیشی جنایتچی اېمس. مېن کبی، او یېرده اۉنلب قیزلر بار اېدی، اولر افغان مدنیتی و طالبانچه غیرت‌نینگ قربانیگه ایلنیب، قماقده سقلنه‌یاتگن اېدیلر؛ هلی هېچ کیم اولر‌نینگ حکایه‌لرینی اَیتیب بېرمه‌گن و اولر اوچون عدالت اۉرنه‌تیلمه‌گن عیاللر.
