افغانستان سوداسی چېگره یاپیلیشلری سایه‌سیده؛ ایران یۉنه‌لیشی هم سوداگرلر اوچون کتّه معماگه ایلندی
ایلیا
بیر قطار افغانستان‌نینگ قوروق و تازه مېوه سوداگرلری ایران یۉنه‌لیشلری آرقه‌لی ترانزیت خرجتلری‌نینگ آشگنی و یوکلرنی تشیشده کېچیکیشلر یوز بېره‌یاتگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ترانسپورت خرجتلری‌نینگ آشیشی و یوکلرنی یېتکزیب بېریش مدتی‌نینگ چۉزیلیشی مملکت تشقی سوداسینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن همده سوداگرلرگه کتّه مالیوی ضرر یېتکزگن. سوداگرلر تأکیدلشیچه، اولر‌نینگ تجارت یوکلری بعضاً ایران یۉنه‌لیشلریده هفته‌لر، حتا آیلر دوامیده اوشلب توریله‌دی و منزلگه قچان یېتیب باریشی هم انیق بۉلمه‌یدی. اولر‌نینگ دعوا قیلیشیچه، ترانزیت جریانیده ایران تاو‌رلریگه افغانستان یوکلریگه نسبتاً استوارلیک بېریله‌دی و بو افغانستان محصولاتلری‌نینگ یېتکزیلیش مدتینی ینه‌ده اوزه‌یتیره‌دی.
بو سوداگرلر ۸ صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده حاضرده افغانستان تجارت یوکلری‌نینگ اساسی قِسمی ایران‌نینگ ریمدان یۉنه‌لیشی آرقه‌لی پاکستانگه آلیب اۉتیله‌یاتگنینی اَیتیشگن. چونکه باشقه اَیریم یۉنه‌لیشلردن فایده‌لنیش خوفسیزلیک معمالری بیلن باغلیق. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستان یوک مو‌ترلری ایران و پاکستان‌نینگ اَیریم چېگره اۉتیش یۉللریده خوفسیزلیک تهدیدلریگه دوچ کېلماقده و بو سوداگرلر‌نینگ ترانزیت امکانیتلرینی چېکلب قۉیگن.
اولر‌نینگ اَیتیشیچه، هوا یوک تشوولری نرخی‌نینگ هم کېسکین آشیشی کۉپلب سوداگرلر اوچون اوشبو یۉنه‌لیشدن فایده‌لنیشنی امکانسیز قیلگن. حاضر افغانستان سوداگرلری اۉز محصولاتلرینی تشیش اوچون ایشانچلی، تېز و ارزان یۉنه‌لیشلر تنقیصلیگیگه دوچ کېلماقده. بو وضعیت دوام اېتسه، سودا، سرمایه یاتقیزیش و ایچکی بازارلرده‌گی نرخلرگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن.
افغانستان قوروق مېوه سوداگرلریدن بیری غلام‌یحیا مشکوانی، ایران‌نینگ چابهار و بندر عباس بندرلری آرقه‌لی ترانزیت خرجتلری‌نینگ آشگنی و یوک تشیشده‌گی کېچیکیشلردن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، بو حالت مملکت سوداگرلرینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن و اَیریم حاللرده ترانزیت خرجتلری شونچه‌لیک آشگن که محصولات ساتیشدن آلینگن درآمد حتا اونی تشیش خرجتلرینی هم قاپله‌مه‌یدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستان سوداگرلری حاضرده ایشانچلی، تېز و ارزان ترانزیت یۉنه‌لیشلریگه اېگه اېمس و بو اېکسپورت جریانینی جدّی قیینچیلیکلرگه آلیب کېلگن.
مشکوانی شونده‌ی دېیدی: «اوّللری افغانستان صادراتی‌نینگ اساسی قِسمی تورخم و سپین‌بولدک یۉنه‌لیشلری آرقه‌لی عملگه آشیریلردی. اما بو یۉللر یاپیلگچ، سوداگرلر چابهار و بندرعباس بندرلریدن فایده‌لنیشگه مجبور بۉلدی. ایلگری بیرته کانتېنرنی تشیش تخمیناً ۵ مینگ دالر تورردی، حاضر اېسه بو خرجت قریب ۴۰ مینگ دالرگه یېتگن. اوّللری یوک ۴۰ کون ایچیده منزلگه یېتیب بارردی، حاضر اېسه بو جریان تۉرت آیدن آلتی آیگچه چۉزیلماقده، بعضاً اېسه قچان یېتیب باریشی هم نامعلوم.» او، شونینگدېک، هوا یوک تشیش (کارگو) خرجتلری هم منتظم روشده آشیب باره‌یاتگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
افغانستان‌نینگ تازه مېوه و سبزه‌وات سوداگرلریدن بیری گدا محمد کوهدامنی هم ایران یۉنه‌لیشی آرقه‌لی ترانزیت خرجتلری‌نینگ آشگنی و یوک تشیشده‌گی کېچیکیشلردن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، افغان تجارت یوکلری بعضاً هفته‌لب یۉللرده و بندرلرده اوشلب توریله‌دی. بو اېسه، اینیقسه، تازه مېوه و سبزه‌واتلر‌نینگ بیر قِسمی‌نینگ بوزیلیشیگه همده سوداگرلرگه کتّه ضرر یېتیشیگه سبب بۉلماقده. کوهدامنی تأکیدلشیچه، ایران آرقه‌لی یوک تشیش جریانیده ایران محصولاتلریگه افغانستان یوکلریگه قره‌گنده استوارلیک بېریله‌دی و بو افغانستان تجارت یوکلری‌نینگ ینه‌ده کۉپراق کېچیکیشیگه آلیب کېله‌دی.
بو سوداگر شونده‌ی دېیدی: «یوک مو‌ترلری اجاره حقی دېیرلی ایکّی برابرگه آشدی، مېوه و سبزه‌واتلرنی تشیش اوچون مو‌تر تاپیش هم جوده قیین. موزله‌تکیچلی یوک مو‌ترلری نرخی قریب ۱۲۰ مینگ افغانیگه یېتگن. ایران یوک مو‌ترلری اېسه ریمدان چېگره‌سیدن پاکستانگچه یوک تشیش اوچون ۲۸۰–۳۰۰ میلیون ایران تومنی آلماقده. بو خرجتلر افغانستان سوداگرلریگه آغیر باسیم یوکله‌ماقده. ریمدان چېگره بندریده‌گی تیربندلیک سببلی یوک مو‌ترلری سکّیز-اۉن کون باجخانه رسمیلشتیرووی نوبتیده کوته‌دی. بو جریانده ایران یوکلریگه استوارلیک بېریله‌دی، افغانستان یوکلری اېسه کېچیکتیریله‌دی. بوندن تشقری، چېگره‌ده تۉخته‌ب تورگن هر بیر مو‌تردن هر کونی ۵ مینگدن ۱۰ مینگ افغانیگچه «اوخلش پولی» نامی بیلن قۉشیمچه حق آلینه‌دی.»
کوهدامنی قۉشیمچه قیلیشیچه، یوک مو‌ترلریدن «تونه‌ب قالیش حقی» نامی آستیده آلینه‌یاتگن قۉشیمچه تۉلاولر محصولات تشیش خرجتلرینی ینه‌ده آشیرماقده. شونینگدېک، او خوفسیزلیک تهدیدلری و میرجاوه یۉنه‌لیشیده یوک مو‌ترلریگه قوراللی هجوملر بۉله‌یاتگنی سببلی افغانستان سوداگرلری بو چېگره یۉله‌گیدن فایده‌لنه آلمه‌یاتگنینی، نتیجه‌ده محصولاتلر‌نینگ اساسی قِسمی حاضر ریمدان یۉنه‌لیشی آرقه‌لی تشیله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
کوهدامنی شونده‌ی دېیدی: «محصولاتلریمیز‌نینگ اکثریتی ایران آرقه‌لی ترانزیت قیلینه‌دی. اما ایران و پاکستان‌نینگ تفتان چېگره‌سیده‌گی میرجاوه اۉتیش یۉلی خوفسیزلیک‌نینگ یۉقلیگی و بلوچ قوراللی گروهلری تامانیدن یوک مو‌ترلریگه اویوشتیریله‌یاتگن هجوملر سببلی عملده فایده‌لنیشگه یراقسیز. حاضر یوکلر‌نینگ کۉپی ریمدان آرقه‌لی اۉتماقده. اما بو اۉتیش بندریده‌گی تیربندلیک طفیلی یوکلر اوزاق وقت کوتیشگه مجبور بۉلماقده. سوداگرلر محصولاتلری‌نینگ کتّه قِسمی بو یۉلده بوزیلیش خوفی آستیده قالماقده. حاضر کاپیسا و پروان ولایتلریده اوزوم ییغیم-تېریمی موسمی هم باشلنگن. اما صادراتده‌گی معمالر سببلی حاصل‌نینگ بیر قِسمی ایچکی بازارلرده ارزان نرخده ساتیلماقده و اونی تشقی بازارلرگه آلیب چیقیش اوچون مناسب یۉل موجود اېمس.»
افغانستان قوروق مېوه سوداگرلریدن بیری اسد (مستعار)، طالبان و اېران رسمیلرینی ترانزیت خرجتلرینی کمه‌یتیریش همده تجارت یوکلرینی تشیشده قوله‌یلیک یره‌تیش اوچون عملی چاره‌لر کۉریشگه چقیره‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، اېکینچیلیک حاصلینی ییغیب آلیش موسمیده ترانسپورت خرجتلری‌نینگ کمه‌یتیریلیشی دهقانلر و سوداگرلر منفعتیگه خدمت قیله‌دی همده افغانستان محصولاتلرینی اۉز وقتیده اېکسپورت قیلیش امکانینی یره‌ته‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، ترانزیت خرجتلری‌نینگ آشیشی اَیریم سوداگرلرنی افغانستان محصولاتلرینی تشقی بازارلرگه ضرر بیلن اېکسپورت قیلیشگه مجبور قیلگن.
بو سوداگر شونده‌ی دېیدی: «ترانزیت نرخلری بیر نېچه برابرگه آشگن و بو مسأله‌گه جدّی اعتبار قره‌تیلیشی کېره‌ک. حاضر هوا یوک تشیش (کارگو) خرجتلری هم کېسکین آشگن و سوداگرلر عملده ضرر بیلن ایشله‌ماقده. شونگه قره‌مه‌ی، حاصل موسمیده افغانستان محصولاتلرینی تشقی بازارلرگه یېتکزیشگه حرکت قیله‌میز، شونده بو محصولاتلر‌نینگ بازاری سقلنیب قاله‌دی.» او، شونینگدېک، افغانستان سوداگرلری اوچون بیرلشگن عرب امیرلیکلری ویزه‌سینی آلیشده‌گی قیینچیلیکلرنی تنقید قیلیب، ویزه بېریش جریانینی یېنگیللشتیریش سودا فعالیتی‌نینگ کېنگه‌ییشیگه یاردم بېریشینی اَیته‌دی.
طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی چېگره تۉقنه‌شوولریدن سۉنگ اسلام‌آباد ۱۹ مېزان کونی افغانستان بیلن چېگره‌ده‌گی اۉتیش بندرلرینی یوک ترانزیتی و یۉلاوچیلر حرکتی اوچون یاپدی. حاضرده افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی برچه چېگره اۉتیش یۉللری ترانزیت و سودا اوچون یاپیق بۉلیب، اَیریم یۉنه‌لیشلرده فقط افغانستانلیک مهاجر عایله‌لریگه پاکستاندن مملکتگه کیریشگه رخصت بېریلماقده. اوشبو چېکلاولردن سۉنگ افغانستان سوداگرلری تجارت یوکلرینی تشیشده کۉپراق ایران یۉنه‌لیشلریگه، خصوصاً چابهار و بندر عباس بندرلریگه مراجعت قیلماقده. بیراق بو مقابل یۉنه‌لیشلر هم خرجتلر‌نینگ آشیشی، یوک یېتکزیشده‌گی کېچیکیشلر و ترانزیت معمالری بیلن بیرگه کېلماقده.
طالبان‌نینگ صناعت و سودا وزیرلیگی معلوماتلریگه کۉره، اۉتگن ییلی افغانستان و ایران اۉرته‌سیده‌گی سودا حجمی ۶،۷ فایزگه آشیب، ۳ میلیارد ۶۳۲ میلیون دالرگه یېتگن. شوندن اتیگی ۷۲ میلیون دالری افغانستان‌نینگ ایرانگه اېکسپورتی حصه‌سیگه تۉغری کېلگن.
افغانستان‌نینگ پاکستان بیلن سودا علاقه‌لری قیسقرگنیدن سۉنگ، ایران مملکت‌نینگ اېنگ ییریک سودا همکارلریدن بیری بۉلیب قالماقده. بیراق ایکّی دولت اۉرته‌سیده‌گی سودا بلانسی هنوز ایران فایده‌سیگه بۉلیب، افغانستان‌نینگ اوشبو مملکتگه اېکسپورتی ایمپورت حجمیگه نسبتاً جوده کملیگیچه قالماقده.
