بدخشان آلتینی؛ ایشچیلر اوچون اۉلیم تونللری و طالبان اوچون بایلیک
آدرینا بهزاد
بدخشان ولایتی نینگ اَیریم اهالیسی اوشبو ولایتده کان ایشچیلری هلاک بۉلیشی نینگ دوام اېته‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده. اولرنینگ ایتیشیچه، محلی اهالی نینگ فقط آز قِسمی کان قزیب آلیشده اشتراک اېته‌دی و اولر هم طالبانگه «باج» تۉله‌شگه مجبور بۉله‌دی. اهالی نینگ سۉزلریگه کۉره، بدخشان نینگ تورلی حدودلریده تاغلر ایچیده آلتین ایزلش اوچون کۉپلب تونللر قزیلگن. اولرنینگ بیلدیریشیچه تونللرنینگ قوله‌ب توشیشی و آلتین قزیب آلیش بۉییچه طالبان ایچیده‌گی تۉقنه‌شوولر حاضرگچه کۉپلب انسانلرنینگ حیاتیگه ضامن بۉلگن. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بدخشان آلتینی هلمند و قندهار ولایتلریدن چین و تورکیه کمپنیلری همده طالبان تامانیدن خلق‌ارا قبول قیلینگن ستندردلرگه رعایه قیلینمه‌گن حالده قزیب آلینه‌دی. اولرنینگ فکریچه، اوشبو کانلردن توشه‌دیگن اساسی درآمد محمد یعقوب مجاهد و عبدالغنی برادر کبی طالبان عملدارلری همده چین کمپنیلری نینگ چۉنته‌گیگه توشه‌دی. اطراف-محیط بۉییچه اَیریم متخصصلر اېسه حددن تشقری و نارسمی کان قزیشدن خواطر بیلدیریب، بو جریان قتلملر نینگ یۉق بۉلیشی و جدّی اېکولوژیگه ضررلر کېلتیریب چیقریشی ممکنلیگینی آگاهلنتیرماقده.
بدخشان ولایت یشاوچیلریدن عبیدالله (مستعار آت) آلتین کانلری قزیب آلیش وقتیده ولایت اهالیسی هلاک بۉله‌یاتگنیدن خواطر بیلدیره‌دی. اونینگ ایتیشیچه، بدخشان نینگ تورلی جایلریده تاغلر ایچیده آلتین تاپیش اوچون کۉپلب تونللر قزیلگن بۉلیب، اولر بعضاً قوله‌ب توشه‌دی و کان ایشچیلری ایچیده قالیب، حیاتدن کۉز یومه‌دی.
او شونده‌ی دېدی: «افسوسکی، هر ییلی بدخشانده آلتین قزیش جریانیده کۉپلب آدملر حیاتدن کۉز یومه‌دی. انیق سانینی اېسله‌ی آلمیمن، لېکن جوده کۉپ. یقینده شهربزرگ‌ده اوچ کیشی کان قوله‌شی آستیده هلاک بۉلگنی حقیده خبر ترقه‌لدی، بو فقط کیچیک بیر قِسم خلاص. تورلی جایلرده قزیلگن تونللر قوله‌ب توشیب، ایشچیلر ایچیده قالیب کېته‌دی و وفات اېته‌دی. تونللر اېگه‌لری کۉپینچه کمبغل آدملرنی یاله‌یدی و خوف سبب اۉزلری ایچکریگه کیرمه‌یدی.»
عبیدالله نینگ ایتیشیچه: « بدخشان آلتین کانلریده اساسا چین کمپنیلری و طالبان بیلن بی‌واسطه یاکه بالواسطه علاقه‌ده بۉلگن محلی کمپنیلر ایشله‌یدی. محلی اهالی کانلرگه کیره آلمه‌یدی و اساسا ایشچی صفتیده یاللنه‌دی. کان اېگه‌سی بۉلگن بدخشانلیکلر جوده کم و اولر طالبان یاکه کمپنیلر بیلن همکارلیک قیلمسه، ایشله‌ی آلمه‌یدی. بعضی محلیلر عادتده آلتین ذخیره‌لری کۉپ بۉلمه‌گن حدودلرده قزیش ایشلرینی باشله‌گنیده، اولرگه طالبان نینگ محلی وکیللریگه بېلگیلنگن اولوش یاکه پول پاره بېرمه‌گونچه ایشلشگه رخصت بېریلمه‌یدی. بو حالت آدملرنینگ آلتین کانلریگه سرمایه کیریتیشگه جرات اېتمسلیگیگه سبب بۉلگن.»
بدخشان یشاوچیلریدن ینه بیری متین (مستعار آت)نینگ ایتیشیچه ناتۉغری ستندردلرده آلیب باریله‌یاتگن آلتین قزیش ایشلری و بو ولایتده طالبان گروهلری اۉرته‌سیده‌گی تۉقنه‌شوولر نتیجه‌سیده اۉنلب آدملر هلاک بۉلگن. اونینگ ایتیشیچه، بدخشان آلتینی چین و تورکیه کمپنیلری همده هلمند و قندهار ولایتلریدن بۉلگن طالبان تامانیدن قزیب آلینه‌دی.
او شونده‌ی قۉشیمچه قیله‌دی: «بدخشانده کان قزیش نتیجه‌سیده حاضرگچه کۉپلب آدملر حیاتدن کۉز یومگن. هلی انیق معلومات یۉق، لېکن قربانلر سانی بوندن هم کۉپ. بو یۉقاتیشلر ناتۉغری قزیش و هر کونی دوام اېته‌یاتگن تۉقنه‌شوولر سبب یوز بېرماقده. کانلر اساسا طالبان عملدارلری تامانیدن باشقریله‌دی، اولر چین تامانی بیلن موافقلشگن بۉلیب، کۉپچیلیگی هلمند، قندهار و لوگر ولایتلریدن. آلتین قزیش لایحه‌لری کۉپراق چین و تورکیه کمپنیلریگه تېگیشلی.»
متین بو وضعیتنی تنقید قیلیب ایته‌دی: «ناتۉغری کان قزیش اطراف-محیطگه جدّی ضرر یېتکزیب، بدخشاننی استه-سېکین چۉللنیش تامان آلیب بارماقده. اۉرمانلرنینگ کېسیلیشی و ییلاولر نینگ یۉق بۉلیشی نتیجه‌سیده بو ولایت باسقیچمه-باسقیچ چۉلگه اَیلنماقده. اوشبو کانلردن توشه‌دیگن درآمد ملا محمد یعقوب، عبدالغنی برادر کبی طالبان رهبرلری و کتّه قِسمی چین کمپنیلری نینگ قۉلیگه اۉته‌دی.»
شو بیلن بیرگه، اطراف-محیط بۉییچه متخصص سیدشاه گهرپور نظارتسیز و ناتۉغری کان قزیشدن آگاهلنتیریب، بو حالت اطراف-محیط قتلملر نینگ بوزیلیشیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی ایته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «نظارتسیز کان قزیش افغانستانده اېنگ کتّه معمالردن بیری دیر و جدّی خواطر اویغاتماقده. بو جریان بیولوگیک قتلملرنینگ بوزیلیشیگه، توپراق یېمیریلیشی نینگ کوچه‌ییشیگه، چۉللنیش نینگ تېزلشیشیگه، طبیعی آفتلر احتمالی نینگ آشیشیگه و یشیل قاپله‌مه نینگ یۉقالیشیگه آلیب کېله‌دی. بو نه‌فقط اطراف-محیطگه ضرر یېتکزه‌دی، بلکه سوو تیزیملری نینگ افلاسلنیشیگه، آزیق-طعام خوفسیزلیگی نینگ پسه‌ییشیگه و کتّه مادّی همده انسانی یۉقاتیشلرگه سبب بۉله‌دی.»
اونگه کۉره، کان قزیش خوفینی کمه‌یتیریش اوچون ایشچیلرگه توشونتیریش بېریش و زمانه‌وی تکنالوژی‌لردن فایده‌لنیش ضرور.
او ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «بیرینچی بۉلیب ایکولوژی بهالشلر عملگه آشیریلیشی کېره‌ک. کان ساحه‌سیده ایشله‌یاتگنلرگه توشونتیریش بېریلیشی و زمانه‌وی تکنالوژی‌لر قۉللنیشی لازم. شونینگدېک، درآمد نینگ بیر قِسمی تۉغانلر قوریش و قَیته تیکلنووچی انرژی رواجیگه یۉنه‌لتیریلیشی کېره‌ک.»
ایتیش کېره‌ک که طالبان افغانستانده قَیته حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن سونگ کان قزیش ایشلرینی کېنگ کۉلمده باشله‌گن.
آلدینراق ۸صبح گزېته‌سی منبعلری آلتین قزووچیلر یېرلرنی بوزه‌یاتگنی و آمودریا همده کوکچه دریالری یۉنه‌لیشینی بدخشانده اۉزگرتیرگنینی خبر قیلگن اېدی.
