قیمتگه توشه‌دیگن ماتم مراسملری؛ عزا توتگن عایله‌لر یېلکه‌سیده‌گی آغیر یوک
ایلیا
کابل‌نینگ اَیریم اهالیسی اَیتیشیچه، اَیریم عرف-عادتلر، اینیقسه ماتم مراسملریده، عزا توتگن عایله‌لرگه همدردلیک بیلدیریش اۉرنیگه، اولر اوچون اقتصادی و اجتماعی یوکگه ایلنگن. اولر مرحوم‌نینگ عایله اعضالری وفاتیدن سۉنگ بیرینچی کېچه‌دن قیرققه‌چه مراسملر اۉتکزیش و مهمانلرنی کوتیب آلیشگه مجبور بۉلیشلرینی قۉشیمچه قیله‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو مراسملر‌نینگ خرجتی کم درآمدلی عایله‌لر اوچون آغیر بۉلیب، اَیریم عایله‌لر اولرنی تأمینلش اوچون پول قرض آلیشگه مجبور بۉله‌دی.
بو اهالی ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده اَیریم عایله‌لرده ماتم قیرقدن کېین هم دوام اېتیشینی و مرحوم‌نینگ عایله‌سی بیر ییلگچه خورسندچیلیک تدبیرلریده قتنه‌شیش همده ینگی کییم ساتیب آلیشدن باش تارتیشینی اَیتماقده. اولر اوشبو عرف-عادتلرنی قَیته کۉریب چیقیش و اۉزلری‌نینگ اَیتیشیچه، عزا توتگن عایله‌لرگه یوکلنه‌دیگن خرجتلرنی کمه‌یتیریشنی سۉره‌ماقده.
کابل اهالیسیدن بیری شمسیه، ماتم مراسملری‌نینگ آغیر خرجتلری جمعیتده ناتۉهغری و قیمتگه توشه‌دیگن عادتگه ایلنگنینی اَیته‌دی. او عزا توتگن عایله‌لر عایله اعضالریدن اَیریلیش قیغوسینی باشدن کېچیریشگه اعتبار قره‌تیش اۉرنیگه، طعام تیّارلش، اوینی تازه‌لش و مهمانلرنی کوتیب آلیش حقیده قیغوریشگه مجبور اېکنینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، بو خرجتلر‌نینگ کۉپینی مراسملرگه صرفلش اۉرنیگه، محتاج عایله‌لرگه یاردم بېریش اوچون ایشله‌تیش ممکن.
شمسیه شونده‌ی دېیدی: «بیر گپ یوز فایز انیق که ماتم مراسملری اوچون کتّه خرجت قیلیش ناتۉغری عادت دیر. بیر عایله‌دن کیم دیر وفات اېتگنیده، اونینگ عایله‌سی قیغوسینی چېکیب، ایچیده‌گی دردینی چیقریش اۉرنیگه، بیردن کفن، ختم و مراسمده‌گی نان حقیده اۉیله‌ی باشله‌یدی. عیاللر هم عزا توتیش اۉرنیگه، آدملر کېلگنیده هېچ کیم یامان گپیرمسلیگی اوچون اوی و اونینگ تازه‌لیگی حقیده تشویشلنه‌دی. بیرار کیشی وفات اېتگن کوندن قیرقیگچه عایله تۉغری عزا توته آلمه‌یدی؛ دایما آدملر نیمه دېییشی و مراسمنی قنده‌ی اۉتکزیش حقیده اۉیله‌یدی.»
بو کابل اهالیسی قۉشیمچه قیله‌دی: «افسوس که بیزده شونده‌ی یامان عرف-عادت بار. ختم و خیریه اوچون جوده کتّه مقدارده پوللر صرفلنه‌دی، حال‌بوکه، بعضاً اۉشه پول‌نینگ اۉزی محتاج انسان‌نینگ حیاتیگه یاردم بېریشی ممکن اېدی. آچلیکدن وفات اېتگن آدملر بۉلگن، اما اولر وفات اېتگنیدن کېین آدملر کتّه ختم و خیریه مراسملری اۉتکزگن؛ حال‌بوکه، احتمال، اولرگه تیریکلیگیده یاردم بېریشگنیده، آچلیکدن اۉلمس اېدیلر.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری صدیق، آدملر وفات اېتگنیدن کېین قیمتگه توشه‌دیگن مراسملرنی اۉتکزیش جمعیتده ناتۉغری عادتگه ایلنگنینی اَیته‌دی. او اَیریم حاللرده مرحوم‌نینگ عایله‌سی اویی بیر نېچه کون دوامیده کۉپلب آدملر تۉپلنه‌دیگن و مهمانلرنی کوتیب آله‌دیگن جایگه ایلنیشینی همده عزا توتگن عایله‌گه آغیر خرجتلر یوکلنیشینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، اَیریم عایله‌لر اوشبو مراسملر‌نینگ خرجتلرینی قاپلش اوچون قرضدار بۉلیب قاله‌دی، حال‌بوکه بونده‌ی شرایطده مرحوم‌نینگ عایله‌سی کۉپراق همدردلیک و قۉللب-قوّتلشگه محتاج بۉله‌دی.
صدیق شونده‌ی دېیدی: «جنازه و فاتحه باره‌سیده جوده یامان مدنیتگه اېگه‌میز. بیرار کیشی وفات اېتگنیده، عزا توتگن عایله‌گه عزا توتیش امکانینی بېریش اۉرنیگه، آدملر هر تاماندن ییغیله‌دی و مرحوم‌نینگ اویی بعضاً بیر هفته‌گچه عزا اېمس، بیره‌مگه اۉخشه‌ب قاله‌دی. مهمانلر اوچون طعام بویورتمه قیلیشه‌دی و وضعیت شونده‌ی توس آله‌دی که آدم بو تۉی یاکه خیریه مراسمیمی، دېب اۉیله‌یدی؛ نتیجه‌ده کۉپلب عایله‌لر بو مراسملرنی اۉتکزیش اوچون قرضدار بۉلیب قاله‌دی. مېنینگ فکریمچه، اگر آدملر عرف-عادتلرگه عمل قیلماقچی بۉلسه، دین و شریعتگه ضد بۉلمه‌گن، عینی پیتده عزا توتگن عایله‌گه آرتیقچه مالیوی یوک یوکلمه‌یدیگن عادتلردن فایده‌لنیشلری کېره‌ک.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری شکور، ماتم مراسملریگه عاید عرف-عادتلر عایله‌لر اۉرته‌سیده فرق قیلیشینی و بو مراسملرنی اۉتکزیش درجه‌سی اولر‌نینگ مالیوی امکانیتلریگه هم باغلیق اېکنینی اَیته‌دی. او اَیریم عایله‌لر مالیوی امکانیتی بۉلمسه هم، آدملر‌نینگ حکمیدن خواطر آلگنی سببلی موجود عرف-عادتلرگه موافق ماتم مراسملرینی اۉتکزیشگه مجبور بۉلیشلرینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، بو حالت اَیریم عایله‌لر‌نینگ جمعه کېچه‌لری، تورلی ختملر، قیرق و ییل مراسملری کبی تدبیرلرنی اۉتکزیش اوچون کتّه خرجتلرنی کۉتریشیگه سبب بۉله‌دی.
بو کابل اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «عرف-عادتلر تورلیچه؛ مالیوی امکانیتی بۉلمه‌گن، اما آدملر نیمه دېییشی و عایله‌سی حقیده یامان گپیرمسلیگی اوچون مراسمنی، گرچه قیسقه بۉلسه-ده، اۉتکزگن آدملرنی کۉرگنمن. بونگه قرشی، مالیوی امکانیتی بارلر اوچ کونگچه قازانلرینی قَینه‌تیب توره‌دی، جمعه کېچه‌لرینی اۉتکزه‌دی، تورلی ختملر تشکیل قیله‌دی، قیرقنی کتّه مقیاسده اۉتکزه‌دی و حتا ییل مراسمینی هم تشکیل قیله‌دی. اَیریم عایله‌لر فقط قیرقنی اۉتکزیشگه قادر، اما عرف-عادت و آدملر‌نینگ گپ-سۉزی سببلی بو مراسمنی هم اۉتکزیشگه مجبور بۉله‌دی. مېن بونده‌ی حالتلرگه گواه بۉلگنمن و عزا توتگن عایله‌لر آدملر‌نینگ حکمی سببلی باسیم آستیده قالمسلیگی اوچون بو عرف-عادتلر کمه‌یگنی یخشی، دېب اۉیله‌یمن.»
افغانستانده ماتم مراسملری قدیمی اجتماعی و دینی عرف-عادتلردن بیری بۉلیب، کۉپلب عایله‌لرده انسان وفات اېتگن پیتدن باشلنه‌دی و قیرققه‌چه، حتا بیر ییلگچه دوام اېته‌دی. بو دورده تورلی مراسملرنی اۉتکزیش، طعام تیّارلش و مهمانلرنی کوتیب آلیش عزا توتگن عایله‌لرگه کتّه خرجتلرنی یوکله‌یدی. بیراق اَیریم آدملر بو حددن تشقری خرجتلرنی معقوله‌مسلیکلرینی و بونده‌ی شرایطده مرحوم‌نینگ عایله‌سی آغیر خرجتلرنی کۉتریشگه اېمس، بلکه همدردلیک و قۉللب-قوّتلشگه محتاج، دېب حسابلشلرینی اَیته‌دی. اولر اجتماعی باسیم و آدملر‌نینگ حکمیدن قۉرقیش اَیریم عایله‌لرنی مالیوی امکانیتی بۉلمسه هم، بو مراسملرنی اۉتکزیشگه و حتا بو‌نینگ اوچون قرضدار بۉلیشگه مجبور قیله‌یاتگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
