ترتیبسیزلیکدن تۉخته‌لیش سری؛ معمالر ایچیدن بیر روایت
نورا بهار
قویاش ۱۴۰۰- ییلی مېن و مېنینگ تېنگداشلریم اوچون اېنگ اچّیق ییل اېدی؛ بو ییل اوشبو یورت‌نینگ برچه خلقی اوستیگه امیدسیزلیک و ناامیدلیک سایه‌سینی سالدی. مینگلب قلبلر‌نینگ امیدلری حالدن تاییش و موفقیتسیزلیککه ایلندی. مېن اوچون اېسه اۉشه ییل، برچه یخشی و یامان تامانلری بیلن، حیاتیم‌نینگ اېنگ قارانغو صحیفه‌سی بۉلدی.
یادیمده، بیر کېچه اویده عایله‌م بغریده اۉتیرگن اېدیم. تون شباده‌سی غم هیدینی آلیب کېلردی؛ یوره‌گیم ساغینگن تاماندن کېله‌یاتگن بیر هیدنی. قلبیمده چوقور قیغو این قورگن اېدی؛ بو قیغو فقط مېنی اېمس، بلکه بو حالدن تایگن و سۉلغین یورت‌نینگ برچه آدملرینی هم اۉز دامیگه تارتگن اېدی. تاریخی دوامیده عذاب-عقوبت، کسللیک و کۉنگیل آزارلریگه اۉرگنیب قالگن بو یورت ینه بیر بار قیغو و بختسیزلیک قعریگه غرق بۉلدی.
اۉشه کېچه‌لرده ولایتلر بیرین-کېتین قوله‌ب بارردی. خلق‌نینگ لعنتی حکمدارلر باشیگه یاغیلردی. جمهوریت حکومتی‌نینگ سیاسی قدرتی تاباره ضعیفلشیب بارردی. کتّه‌لر باله‌لر‌نینگ سواللریگه جواب بېریشگه مجبور اېدیلر و برچه سواللر‌نینگ جوابی ییگیرمه ییل آلدین اېشیتگنیمیز اۉشه حکایه اېدی: طالبان قصه‌سی. هر کونی ینگی قوله‌ش خبری کېلردی. مېن اېسه خبر تینگلشگه اونچه قیزیقمسدیم، چونکه آته‌م رادیو یاکه تلویزیوننی اېشیتگنیده بیزگه فقط قان، ویرانه‌گرچیلیک و دهشت حقیده‌گی واقعه‌لرنی اَیتیب بېرردی. آته‌م بیلن آنه‌م اوروش و آلاو ایچیده اولغه‌یگن اېدیلر، بلکه اولر مېندن کۉره کۉپراق صبر-طاقتگه اېگه اېدیلر.
اۉشه کونلرده هر بیر خاندان طالبان‌نینگ قنده‌ی کېلگنی حقیده اۉز حکایه‌سیگه اېگه اېدی، یخشی خبر اېسه جوده کم اوچرردی. بیز توتون و باروت آره‌سیده اولغه‌یگن اېدیک. اوروشگه شو قدَر کۉنیکیب قالگن اېدیککی، اوندن اېندی قۉرقمه‌ی قۉیگندیک. تیلیمیز اوروش تیلی اېدی، سۉزیمیز آلاو و قان حقیده اېدی. فرزندلریمیزگه هم شولر اۉرگه‌تیلردی، بوندن باشقه هېچ نرسه اېمس اېدی. باله‌لیگیمده هم، یاشلیک دوریمده هم هېچ قچان یاشلیک‌نینگ شیرینلیگینی حس قیلمه‌دیم. فقط مېن اېمس، مینگلب باشقه ییگیت-قیزلر هم شونچه‌که تیریک اېدیلر، خلاص. بو یورتده یاشلیک‌نینگ قدری هم، کوچی هم یۉق اېدی، چونکه قدیمدن هواده اوروش و غم‌نینگ هیدی تره‌لیب یاتردی.
بعضاً تاریخنی اۉقیردیم و اونده اوروش، عداوت همده قان تۉکیش حقیدگی روایتلردن باشقه نرسه‌نی کۉرمسدیم. بو یورتده دنیاگه کېلگن باله اۉرگنه‌دیگن ایلک سۉز «اوروش»دیر. عیناً شو سۉز جمعیتنی ظلمت قعریگه تارتیب کېته‌دی.
هېچ قچان یادیمدن چیقمه‌یدی، اۉشه یریم کېچه‌گه یقین پیت اېدی. آته‌م و آنه‌م ولایتدن قۉنغیراق قیلیب: «ولایت هم قوله‌ب توشدی»، دېدیلر. اۉشه یورت‌نینگ یېرو آسمانینی افسرده‌لیک قاپله‌دی. اولر: «باله‌م، اۉق و راکت آوازیدن اوخله‌ی آلمه‌یه‌پمیز؛ گۉیا ییگیرمه کمبغل عایله‌‌نینگ اۉن ییللیک آزیق-طعامیگه تېنگ اۉقلر آسمانگه یاغیله‌یاتگندېک»، دېر اېدیلر.
مېنی اېنگ کۉپ اېزگن نرسه اېسه شوکی، مملکت مرکزی هم بو قدَر آسانلیک بیلن اولر‌نینگ قۉلیگه اۉتیشینی هېچ قچان تصور قیلمه‌گن اېدیم. بیر مملکتنی تاپشیریش شونچه‌لیک آسان بۉلیشیگه ایشانمسدیم. اۉیلردیمکی، اگر ولایتلر قۉلدن کېتگن بۉلسه هم، مرکزنی هېچ قچان بېرمه‌یدیلر. اخیر افغانستان، هېچ بۉلمه‌گنده کاغذده، کوچلی اوردوگه، کۉپ سانلی حربی تخنیک و ترتیبلی قوراللی کوچلرگه اېگه اېدی.
کابل قوله‌گن کونی مېن پاسپورت باشقرمه‌سیده اېدیم. همه کونده‌لیک ایشلری بیلن بند اېدی و هوا هم هېچ قنده‌ی اۉزگریش بۉلمه‌یدیگندېک تویولردی. مېن بایومتریک بۉلیمیده اۉتیرگن اېدیم، بیردن بیر عسکر یوگوریب کیریب قیچقیردی: «تېز بۉلینگلر، قاچینگلر! اېندی وضعیت یخشی اېمس!» بیر لحظه‌ده همه قۉرقوو و سراسیمه ایچیده خانه‌دن چیقیب کېتدی. هېچ کیم خاطرجمع آدمگه اۉخشه‌مسدی. عیناً اۉشه دَمده یوره‌گیمگه چوقور جراحت توشدی. قه‌یېرگه باریشنی هم، قنده‌ی قوتولیشنی هم بیلمسدیم. تۉخته‌تماقچی بۉلگن هر بیر مو‌ترم تۉخته‌مسدی؛ هېچ کیم باشقه‌سیگه یاردم بېریشگه تیّار اېمس اېدی. تېلفونیم هم قۉلیمدن توشیب کېتدی و ایشله‌مه‌ی قالدی، عایله‌مگه قۉنغیراق هم قیله آلمه‌دیم. نهایت، بیر مهربان انسان مو‌ترینی تۉخته‌تیب: «فقط معلوم جایگچه آلیب باره آله‌من»، دېدی. شو هم مېن اوچون کتّه یاردم اېدی. جوده کۉپ مشقت بیلن اویگه یېتیب آلدیم.
اۉشه کوندن کېین آدملر قشّاقلیک و چاره‌سیزلیک ایچیده اوی-جایلرینی تشلب، دربدرلیک یۉلینی توتدیلر. عذاب و قان یوتیب علم آلگن، کېله‌جگینی قورگن بیر اولاد مملکتنی ترک اېتدی. مېن و مېنینگ تېنگداشلریم یوره‌کده فقط غم و ایشانچسیزلیک قالدیره‌دیگن منظره‌لر‌نینگ تماشا‌بینی بۉلیب قالدیک.
مېن جندر تدقیقاتلری بۉییچه ماسترلیک‌‌نینگ بیرینچی سمستریده اۉقیردیم. ایلگری دولت بیلیم یورتیده اۉقیتووچی بۉلگنیم سببلی، حاکمیت قوله‌گنیدن ایکّی کون اۉتیب بیلیم یورتیدن درسلر احتمال تۉخته‌تیلمسلیگی حقیده خبر کېلدی. تۉلیق بیر آی دوامیده هېچ بیر استاذسیز بیلیم یورتیگه قتنه‌ب یوردیک. بعضاً استاذلر دلده بېرووچی سۉزلری بیلن قلبیمیزده امید اویغاتردیلر. اما آخر-عاقبت برچه درسلر یاپیلگنی اعلان قیلیندی. شونگه قره‌مه‌ی، قلبیمده امید اوچقونینی سقلب قالدیم. دستور‌نینگ قۉللب-قوّتلش آفیسی بیلن بیر نېچه بار باغلندیم، اما «افسوسده‌میز» دېگن جوابدن باشقه هېچ نرسه آلمه‌دیم. بعضاً تلویزیون کاناللر مېنی صحبتگه تکلیف قیلیشردی. استه-سېکین اَیریملریگه بارردیم یاکه افغانستان انترنشنال و طلوع‌نیوز و باشقه عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریگه آنلاین اینتېرویولر بېرردیم. اما بیلیم یورتی و اونده لوازمده ایشله‌یاتگن اَیریم شخصلر تامانیدن قَیته-قَیته تهدیدلرگه دوچ کېلردیم. هر کونی قۉنغیراقلر و خبرلر کېلیب، «بونده‌ی اینتېرویولردن اوزاق یور، عکس حالده عاقبتی یامان بۉله‌دی»، دېب آگاهلنتیریشردی. قیغو و امیدسیزلیک روحیتیمگه شو قدَر آغیر باتدی که کسل بۉلیب قالدیم. تنه‌م بوتونله‌ی ایشدن چیقدی، دېیرلی فلج بۉلیب قالدیم، قۉل-آیاقلریم جانسیز اېدی و اۉن کون دوامیده سردار داودخان شفاخانه‌سیده یاتدیم. عایله‌م مېنینگ ینه آیاققه توره آلیشیمگه ایشانمس اېدی. اما شفاکارلر‌نینگ دوالشی و دلده بېریشی طفیلی استه-سېکین کوچیم تیکلندی و ینه حیات یۉلیگه قَیتدیم.
ساغه‌یگنیمدن سۉنگ ولایتگه قَیتدیم. بیلیم یورتی اۉقیتووچیسی بۉلگنیم سببلی قَیته رۉیخطدن اۉتیشیم کېره‌ک اېدی. اۉشه کونلرده ماستر درجه‌سیگه اېگه بۉلمه‌گن استاذلر علمی درجه و لوازملرینی آشیریش اوچون ایشلشلری ممکنلیگی حقیده بویروق چیقدی. مېن هم امید بیلن ایش باشله‌دیم، اما هر بیر قدمیمده ینگی بهانه و ینگی تۉسیققه دوچ کېلردیم. نهایت، علمی تکلیفیم پروپوزل قبول قیلیندی. تدقیقاتیم یریمیگه یېتگنیده ینه بیر بویروق چیقدی: «عیال اۉقیتووچیلر کېینگی کۉرسه‌تمه‌گچه نه علمی تدقیقات آلیب باریشلری و نه علمی عنوان آلیشلری ممکن.» شو آنده‌یاق برچه محنتلریم برباد بۉلدی.
آره‌دن کۉپ اۉتمه‌ی، ایشدن بۉشه‌تیشلر حقیده گپ-سۉزلر ترقه‌له باشله‌دی. هر کېچه-کوندوز قۉرقوو و خواطر ایچیده یشردیم. نهایت، بیر کونی هم‌کسبیم قۉنغیراق قیلیب: «افسوس، ایشدن بۉشه‌تیش حقیدگی بویروق چیقیبدی»، دېدی. بیر آغیز هم گپیره آلمه‌دیم، کۉزلریمدن یاش آقیب کېتدی. فقط الله‌گینه قلبیمده نیمه‌لر کېچه‌یاتگنینی بیلردی. کۉپ بار بیر چېکّه‌ده یالغیز اۉتیریب، اینده‌مه‌ی ییغله‌دیم.
بو تنگلیکدن چیقیش اوچون اۉزیمنی یازیشگه بغیشله‌دیم. دۉستلریم بیلن بیرگه‌لیکده یازگن بیر نېچه مقاله‌لریم خلق‌ارا علمی ژورناللرده چاپ اېتیلدی. شوندن کېین تورکیه‌ده ماسترلیک و سعودی عربستانده‌گی فلوشیپ دستوریگه قبول قیلیندیم، اما افسوسکی، باره آلمه‌دیم. کېین ایرانده‌گی باشقه بیر بیلیم یورتی‌نینگ آنلاین ماسترلیک دستوریگه رۉیخطدن اۉتدیم. مېندن: «نېگه کوندوزگی تعلیمده اۉقیمه‌یسن؟» دېب سۉره‌شردی. اما بو‌نینگ اوچون نه مالیوی امکانیتیم، نه شرایطیم بار اېدی. عایله‌م هم مېنینگ یازه‌یاتگنلریم یاکه عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده اَیته‌یاتگن فکرلریمدن بېخبر اېدی. اگر بیلیشگنیده، هېچ قچان بونگه رخصت بېرمس اېدیلر. شو سببلی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده‌گی اشتراکیم استه-سېکین توگه‌دی، اما یازیشنی هېچ قچان ترک اېتمه‌دیم.
آره‌دن بیر ییل اۉتگچ، بیر دۉستیم‌نینگ یاردمی بیلن امریکاده‌گی BioNatural ناملی کالج‌لردن بیری‌نینگ آنلاین بورسیه‌سیگه قبول قیلیندیم. اۉقیشنی دوام اېتتیردیم و عینی کونلرده اونی یکونله‌ماقده‌من. مېن فقط اۉز یۉلیم حقیده اۉیلردیم؛ کیچیک ایشلردن باشلب، کتّه آرزولریم سری باریشنی ایستردیم. اۉقیشیمنی دوام اېتتیرر اېکنمن، اَیریم آنلاین بیلیم یورتلرده هم درس بېرردیم و اۉزیم هم تحصیل آله‌یاتگن اېدیم. شو بیلن بیرگه، ییللر دوامیده اوستیده محنت قیلگن کتابیمنی نهایت یکونله‌دیم.
کتاب تیّار بۉلگچ، اونی چاپ اېتتیریش اوچون کۉپلب تشکیلاتلر و اَیریم شخصلر بیلن باغلندیم. اما افسوس که هېچ بیری بونگه راضی بۉلمه‌دی، چونکه اونی نشر اېتتیریش خرجتلرینی قاپلشگه مېنینگ مالیوی امکانیتیم یېتمه‌یدی.
