کۉچه‌ده سودا قیلووچی و تیلنچیلیک قیله‌یاتگن قیزلر؛ کابلده‌گی کۉچه بېزاریلیگی‌نینگ جیم قربانلری
آدرینا بهزاد
کابل‌نینگ اَیریم اهالیسی کۉچه‌ده سودا قیلووچی و تیلنچیلیک قیلووچی قیزلر‌نینگ اَیریم شخصلر تامانیدن بېزاوته قیلینه‌یاتگنی و تحقیرلنه‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم دوکاندارلر، موتر کلینرلری، ارابه‌چیلر، هیداوچیلر و اَیریم یاشلر بو قیزلرنی بېزاوته قیله‌دی، اولر‌نینگ تنه‌سیگه تېگه‌دی همده حقارتلی و جنسی مضمونده‌گی سۉزلرنی اَیتیب، اولر‌نینگ قدر-قیمتی و خوفسیزلیگینی پایمال اېته‌دی. اوشبو اهالی‌نینگ سۉزلریگه کۉره، کۉپلب عایله‌لر آغیر اقتصادی معمالر سببلی قیزلرینی ایشلش یاکه تیلنچیلیک قیلیش اوچون کۉچه‌لرگه یوباریشگه مجبور بۉلماقده، بیراق اولر جماعت جایلریده دوچ کېله‌یاتگن خوف و زۉرآورلیکلردن یېترلی درجه‌ده خبردار اېمس. افغانستان انسان حقوقلری بۉییچه مستقل کمیسیونی‌نینگ سابق باشلیغی اَیتیشیچه، باله‌لرنی حمایه قیلیش بۉییچه حقوقی قۉللب-قوّتلش و ثمره‌لی میکانیزملر‌نینگ یۉقلیگی سببلی، بېزاوته‌لیک قربانلری شکایت قیلیش اوچون خوفسیز منزلگه اېگه اېمس، بونده‌ی خطتی-حرکتلرنی صادر اېته‌یاتگنلر اېسه جوابگرلیکسیز اۉز ایشلرینی دوام اېتتیرماقده.
نرگس (مستعار) اَیریم شخصلر‌نینگ کۉچه‌ده سودا قیلووچی و تیلنچیلیک قیلووچی قیزلرگه مناسبتیدن خواطر بیلدیره‌دی. او ایکّی نفر ییگیت تامانیدن بیر کۉچه ساتووچیسی قیز بېزاوته قیلینگنیگه گواه بۉلگنینی اَیته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «بیر نېچه کون آلدین مارکیت زدران یقینیده موتر کوتیب تورگندیم. اۉشه یېرده سقّیز ساته‌یاتگن بیر قیزنی ایکّی نفر یاش موتر کلینری بېزاوته قیله‌یاتگن اېدی. اولر قیزگه تېگردی، قۉلیدن اوشلب اۉزلریگه تارتردی. حتا تنه‌سی‌نینگ تورلی جایلریگه هم قۉل تېککیزیشردی. قیزچه‌‌نینگ اویه‌لگنی و ناقوله‌ی احوالده اېکنی بیلینیب تورردی، او اۉزینی آرقه‌گه تارتیشگه حرکت قیلردی، اما اولر خطتی-حرکتلرینی دوام اېتتیریشردی. بو منظره‌نی کۉرگنیمده بدنیم جیمیرلب کېتدی.»
او ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «اجتماعی ترماقلرده بېزاوته‌لیک و زۉرلش حالتلرینی جوده کۉپ کۉرگنیمیز سببلی، اېندی کۉچه ساتووچیسی باله‌لر‌نینگ بونده‌ی جیرکنچ گپلرگه دوچ کېلیشینی کۉریش جوده آغریقلی. بعضاً قیزلرگه: «نېگه اویده اۉتیرمه‌یسن؟ کتّه بۉلدینگ، نېگه تورموشگه چیقمه‌یه‌پسن؟» دېییشه‌دی. اَیریملری بوندن هم یامانراق گپلرنی اَیته‌دی و نااۉرین تکلیفلر بېره‌دی. حتا بیر آته کیچکینه قیزی‌نینگ قۉلیدن اوشلب کېته‌یاتگنینی کۉرسم هم جوده تأثیرلنه‌من.»
نرگس‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی مناسبت فقط کۉچه ساتووچیسی قیزلرگه اېمس، بلکه اۉغیل باله‌لرگه هم نسبتاً کوزه‌تیله‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «منه ایکّی کون آلدین سوو ساته‌یاتگن بیر باله قۉلیده سوو بیلن طالبان مو‌تری آرتیدن یوگوره‌یاتگن اېدی. موتر ایچیده‌گی بیر کیشی قۉلینی تشقریگه چیقریب، اونگه جوده یامان طرزده تېگه‌یاتگن اېدی.»
شهرده‌گی دوکاندارلردن بیری حامد (مستعار) هم کۉچه ساتووچیسی و تیلنچی قیزلر‌نینگ اَیریم شخصلر تامانیدن بېزاوته قیلینیشیدن خواطر بیلدیره‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، اَیریم دوکاندارلر، ارابه‌چیلر، کلینرلر، هیداوچیلر و اَیریم یاشلر بو قیزلرگه تېگه‌دی یاکه اولرگه حقارتلی و ناتۉغری سۉزلرنی اَیته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «قلم، نقاب، آلچه و میده بویوملر ساته‌دیگن، موتر آینه‌لرینی ارته‌دیگن یاکه تیلنچیلیک قیله‌دیگن جوده کۉپ قیزلر بار. افسوسکی، اَیریم دوکاندارلر، ارابه‌چیلر، کلینرلر، هیداوچیلر و بعضی یاشلر اولرنی بېزاوته قیله‌دی. هزللشه‌یاتگندېک قیلیب تنه‌لریگه تېگیشه‌دی، موتر آینه‌سینی ارته‌یاتگن پیتده هیداوچیلر اولر‌نینگ قۉللری یاکه تنه‌سی‌نینگ باشقه قِسملریگه تېگه‌دی همده اولرگه حقارتلی و اویتسیز گپلرنی اَیته‌دی. بو قیزلر‌نینگ کۉپچیلیگی اۉزینی حمایه قیلیش امکانیگه اېگه بۉلمه‌گنی سببلی بونده‌ی مناسبتگه چیده‌یدی، بعضاً اېسه آدملر تامانیدن حقارت هم اېشیته‌دی.»
کابل‌نینگ ینه بیر فقراسی پرویز (مستعار)، اَیریم عایله‌لر اقتصادی معمالر طفیلی قیزلرینی ایشلش یاکه تیلنچیلیک قیلیش اوچون تشقریگه یوباریشینی، اما اولر دوچ کېله‌یاتگن خوفلر، جمله‌دن اَیریم شخصلر تامانیدن بېزاوته قیلینیشیدن یېترلیچه خبردار اېمسلیگینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «عایله‌لر قیزلرینی ایشلش یاکه تیلنچیلیک قیلیش اوچون یوباره‌دی، اما تشقریده اَیریم شخصلر تامانیدن بېزاوته قیلینیشی و ناتۉغری مناسبتلرگه دوچ کېلیشیدن بېخبر.»
شو بیلن بیرگه، افغانستان انسان حقوقلری کمیسیونی‌نینگ سابق باشلیغی شهزاد اکبر اوشبو معما‌نینگ اساسی سببی قشّاقلیک و اقتصادی انقراض اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، کۉپلب عایله‌لر جوده آغیر تورموش شرایطی و یوقاری درجه‌ده‌گی قشّاقلیک سببلی باله‌لرینی مکتبگه یوباریش یاکه باله‌لیکدن بهره‌مند بۉلیش امکانینی یره‌تیش اۉرنیگه، اولرنی کۉچه سوداسی یاکه تیلنچیلیککه مجبور قیلماقده.
بو انسان حقوقلری فعالی شونده‌ی دېیدی: «کۉچه‌لرده قیزلر دوچ کېله‌یاتگن بېزاوته‌لیک جمعیت اخلاقی‌نینگ ضعیفلیگی، باله‌لرگه نسبتاً جنسی قره‌شلر و جمعیتده کوچلی اخلاقی قدریتلر‌نینگ یۉقلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. باشقه تاماندن، باله‌لر‌نینگ حقوقی حمایه‌سی موجود اېمسلیگی سببلی اولر شکایت قیله‌دیگن جایگه اېگه اېمس و اولرنی بېزاوته قیله‌یاتگن شخصلر جوابگرلیککه تارتیلمه‌یدی.»
خانم اکبر ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «کۉچه بېزاوته‌لیکلریگه قرشی حمایه و اولرگه اعتبار‌نینگ یۉقلیگی باله‌لرنی جوده آغیر وضعیتگه سالماقده. اما اېنگ اساسی مسأله شونده که هېچ بیر باله حیات احتیاجلرینی تأمینلش اوچون کۉچه‌گه چیقیب سودا قیلیشی یاکه تیلنچیلیک قیلیشی کېره‌ک اېمس. بیز باله‌لر حقوقلری حمایه قیلینه‌دیگن، اولر‌نینگ تعلیم، اېرکینلیک، حمایه و خوفسیز حیات حقوقلری کفالتلنه‌دیگن جمعیت و تیزیمنی یره‌تیشگه اینتیلیشیمیز کېره‌ک.»
روانشناس وحید(مستعار)، کۉچه سوداسی بیلن شغللنه‌دیگن یاکه تیلنچیلیک قیله‌دیگن قیز باله‌لرگه نسبتاً کۉچه بېزاوته‌لیکلری اولرنی تورلی روحی کسللیکلرگه دچار قیلیشینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو باله‌لرده پیدا بۉله‌دیگن یشیرین قۉرقوو وقت اۉتیشی بیلن روحی توگونلرگه ایلنه‌دی و نتیجه‌ده اولر جمعیت همده آدملرنی ظالم دېب قبول قیله باشله‌یدی. بو حالت اولرده عدالتسیزلیک حسسینی کوچه‌یتیره‌دی.
بو روانشناس شونده‌ی دېیدی: «کۉچه قیزلریگه نسبتاً بېزاوته‌لیک یوزه‌گه کېلیشی‌نینگ بیرینچی سببی اقتصادی استثماردیر. بو ساحه‌ده مافیا گروهلر فعالیت یوریته‌دی. اولر باشقرووچی یاکه رهبر صفتیده باله‌لرنی ییغیب، تیلنچیلیک قیلیش اوچون شهرگه یوباره‌دی. ایکّینچی سبب — اَیریم عایله‌لرده‌گی معمالر و خبردارلیک‌نینگ یېتیشمسلیگی بۉلیب، بو‌نینگ نتیجه‌سیده باله‌لر پول تاپیش اوچون کۉچه‌گه چیقریله‌دی. بوندن تشقری، جمعیتده‌گی اَیریم شخصلر بیلیمسیزلیک یاکه ناتۉغری تربیه سببلی جنسی احتیاجلرینی کۉچه باله‌لرینی بېزاوته قیلیش آرقه‌لی قاندیریشگه اورینه‌دی. بو اېسه جوده خوفلی گِردابنی یوزه‌گه کېلتیره‌دی.» اونینگ اَیتیشیچه، کۉچه بېزاوته‌لیگی فقط زۉرلش یاکه جنسی زۉرآورلیک بیلن چېکلنمه‌یدی، بلکه کېنگ کۉلملی و زنجیرسیمان عاقبتلرگه هم آلیب کېلیشی ممکن.
وحید ینه دېیدی: «بو حالت باله‌لرده خوفسیزلیک حسسی‌نینگ یۉقالیشیگه سبب بۉله‌دی، اولرنی تحقیرله‌یدی، اۉزیگه بۉلگن ایشانچ و قدر-قیمتینی بوتونله‌ی یۉق قیله‌دی. نتیجه‌ده قۉرقوو، خواطر و تورلی روحی معمالر پیدا بۉله‌دی. بو باله‌لر استه-سېکین جمعیتدن اوزاقلشه‌دی و آخر-عاقبت یالغیزلیک همده یکّه‌لنیشنی افضل کۉره باشله‌یدی.»
بو بیر نېچه وقت اوّل اَیریم شخصی موتر هیداوچیلری ۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبتده کابل کۉچه‌لری و چارراهه‌لریده تیلنچی باله‌لر سانی آرتگنیدن شکایت قیلگن بیر پیتده یوز بېرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو باله‌لر شهر‌نینگ گوجوم نقطه‌لریده گروه بۉلیب تیلنچیلیک قیله‌دی و تیربندلیک وقتیده هیداوچیلرگه خلل بېره‌دی. شونینگدېک، اولر موتر آینه‌لرینی مجبوره‌ن ارتیب، هیداوچیلردن پول طلب قیله‌دی و پول آلمه‌گونچه او یېردن کېتمه‌یدی. هیداوچیلر ینه شونی دعوا قیله‌دیکی، بو باله‌لر‌نینگ اکثریتی معین شخصلر یاکه گروهلر تامانیدن تشکیللشتیریله‌دی و اولر باله‌لر‌نینگ قشّاقلیگیدن تیزیملی روشده فایده‌لنه‌دی.
