قشاقلیک، کمحرکتلیک و بیلیم یېتیشمسلیگی؛ افغانستانده دیابت کسل‌لیگی‌نینگ آرتیشی‌گه سبب بۉلگن
الینا قلم
بعضی کابللیک شفاکارلر سۉنگگی پیتلرده دیابت (شکر کسللیگی) حالتلری کېسکین آشگنینی ایتماقده. اولر نینگ تأکیدلشیچه، اهالی نینگ اوشبو کسللیک حقیده یېترلی معلوماتگه اېگه اېمسلیگی، قشاقلیک، ناتۉغری طعاملنیش همده ساغلیقنی سقلش خدمتلریگه چېکلنگن کیریش دیابت حالتلری نینگ کۉپییشیده‌گی اساسی عامللر حسابلنه‌دی. شفاکارلر ایتیشیچه، کۉپلب بېمارلر عیناً شو معمالر سبب کسللیک علامتلری آغیر باسقیچگه یېتگچ، دوالش نهادلریگه مراجعت قیلماقده.
شفاکارلر، ۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبتده کۉپلب بېمارلر اقتصادی قیینچیلیکلر سبب ضرور دارو-درمانلرنی ساتیب آلیش امکانیگه اېگه اېمسلیگینی یاکه صفتلی طبی خدمتلر موجود بۉلمگن حدودلرده یشیاتگنینی بیلدیردی.
شفاکارلر جماعتچیلیک خبردارلیگینی آشیریش، اقتصادی احوالنی یخشیلش و ساغلیقنی سقلش خدمتلریگه کیریشنی کېنگه‌یتیریش دیابت نینگ آلدینی آلیش و اونی نظارت قیلیشده مهم رۉل اۉینا‌شینی تأکیدله‌یدی. اولر نینگ آگاهلنتیریشیچه، اوشبو کسللیکنی کېچ انیقلش یوره‌ک خسته‌لیکلری، بویره‌کلر شکستلنیشی و کۉریش قابلیتی نینگ په‌سه‌ییشی کبی جدی اسارتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. شونینگدېک، اولر مسوول اداره‌لردن ساغلیقنی سقلش خدمتلرینی کېنگه‌یتیریش و ارزان دارو-درمانلر بیلن تأمینلش آرقه‌لی دیابت بیلن کسللنگن بېمارلرنی کۉپراق قۉللب-قوتلشنی سۉره‌ماقده.
شفاکارلردن بیری، بسم‌الله غفاری، افغانستانده قندلی دیابت حالتلری کۉپیه‌یاتگنیدن خواطر بیلدیره‌دی. اونینگ ایتیشیچه، ناتۉغری اعتقادلر و اینیقسه چېکه حدودلرده اهالی نینگ طبی امکانیتلرگه اېگه اېمسلیگی اوشبو کسللیک نینگ کوچه‌ییشیگه سبب بۉلماقده. اونگه کۉره، افغانستانده ایکینچی تور دیابت بیرینچی تورگه نسبتاً کېنگراق ترقه‌لگن بۉلیب، قشاقلیکدن کېلیب چیقه‌دیگن استرس، کمحرکتلیک و آرتیقچه وزن بو کسللیک نینگ آشیشیده مهم رۉل اۉینه‌یدی.
او شونده‌ی ایتیشیچه: «افغانستانده دیابت حالتلری نینگ کۉپه‌ییشیگه ایکی سبب بار: بیرینچیدن، ساغلیقنی سقلش خدمتلری یخشیلنگنی باعث بو کسللیک کۉپراق انیقلنماقده، حال‌بوکه ایلگری کۉپلب حالتلر تشخیس قۉییلمسدن قالردی. ایکینچیدن اېسه، تورموش طرزی نینگ اۉزگریشی، جمله‌دن کمحرکتلیک و ناساغلام طعاملنیشدیر». اوشبو شفاکار نینگ ایتیشیچه، دیابتنی بوتونله‌ی یۉقاتیب یوباره‌دیگن انیق دوا یۉق، فقط تۉغری پرورش و نظارت آرقه‌لی بېمارگه عادتی حیات کېچیریشیگه یاردم بېریش ممکن.
شو بیلن بیرگه، او کۉپلب بېمارلر بیلیم یېتیشمسلیگی سبب دوالنیش جریانیده و کسللیکنی نظارت قیلیشده شفاکارلر بیلن یېترلی درجه‌ده همکارلیک قیلمسلیگینی تأکیدله‌یدی.
غففاری شونده‌ی ایتیشیچه: «مېن دیابت بیلن کوره‌شه‌یاتگن کۉپلب بېمارلرنی کۉرگنمن. اولر نینگ اکثریتی کسللیکنی فقط علامتلر کوچه‌یگچ بیلیب قاله‌دی، ایریملری اېسه کۉریش نینگ خیره‌لشووی کبی اسارتلردن اذیت چېکه‌دی. شونینگدېک، دایمی انسولین قبول قیلیشگه مجبور بۉلگن بیرینچی تور دیابت بیلن کسللنگن یاشلر و اۉسمیرلر اونی ساتیب آلیش امکانیگه اېگه بۉلمه‌گنی سبب خواطر و استرسگه توشماقده».
ینه بیر شفاکار سمیرا شهیر رحیمی کابلده حیات نینگ مو‌ترلشووی قندلی دیابت نینگ کۉپه‌ییشیده‌گی اساسی عامللردن بیری اېکنینی ایته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، جسمانی فعاللیک نینگ کمه‌ییشی و شهر تورموش طرزی نینگ اۉزگریشی اوشبو کسللیک نینگ کېنگه‌ییشیده مهم رۉل اۉینه‌گن.
شهیر رحیمی شونده‌ی ایتیشیچه: «اوللری آدملر نینگ جسمانی فعاللیگی کۉپراق اېدی. کۉپچیلیک اوزاق مصافه‌لرنی پیاده یاکه بایسکل ده باسیب اۉتر، دله‌لرده و اېکین میدانلریده ایشلردی، عیاللر هم اویده کۉپراق کونده‌لیک و جسمانی ایشلر بیلن شغللنیشردی. اما حیات نینگ مدرنلشووی و شهر تورموشی نینگ کېنگه‌ییشی بیلن حرکت کمه‌یدی، بو نینگ اۉرنیگه آرتیقچه وزن، سېمیزلیک، فستفود، کېپکسیز نان ونشایسته کۉپ آزیق-طعاملر استعمالی آشدی. بو عامللر تنه نینگ مقاومتگه قرشیلیگینی کوچه‌یتیریب، آخر-عاقبت قندلی دیابتگه آلیب کېله‌دی».
او، شونینگدېک، حددن تشقری چنقاق بۉلیش، تېز-تېز سیدیک چیقریش اوچون حاجتخانه(تشناب)گه باریش، عادتسیز کۉپ طعاملنیش و اۉغیز قوریشی کبی علامتلرگه دوچ کېلگنلر امکان قدر تېزراق شفاکارگه مراجعت قیلیشی لازملیگینی تأکیدله‌یدی.
شو بیلن بیرگه، دیابت بیلن کسللنگن ایریم شخصلر بېمارلر اوچون یخشیراق شرایطلر یره‌تیلیشینی طلب قیلماقده. اولر نینگ ایتیشیچه، قشاقلیک و ایشسیزلیک سبب ساغلام طعاملنیشنی تأمینلش امکانیتی یۉق، شونینگدېک پاکستاندن دارو-درمان وارد قیلیشنی توخته‌گنی باعث ضرور دارولرنی تاپیش هم قیینلشگن.
یقینده دیابت تشخیسی قۉییلگن بېمارلردن بیری مجیب صابر، اوشبو کسللیک اونینگ حیاتیگه جدی تأثیر کۉرسه‌تگنینی و کونده‌لیک استرسلر حالتینی ینه‌ده آغیرلشتیره‌یاتگنینی ایته‌دی.
صابر شونده‌ی ایتیشیچه: «تخمیناً سکّیز آی آلدین تحلیللر تاپشیرگنیمده شفاکار دیابتگه چلینیش یۉلیده اېکنیمنی ایتدی. شوندن سۉنگ خواطرگه توشدیم و مېنگه دارو یازیب بېریلدی، اما ایکی کون قبول قیلگچ، بو دارولر بویره‌کلریمگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تدی و اولرنی توخته‌تیشگه مجبور بۉلدیم. کېین پرهیز و جسمانی مشقلرنی، اینیقسه پیاده یوریشنی باشله‌دیم. شونگه قره‌مه‌ی، تۉلیق دیابتگه چلینیب قالدیم و HbA1c تحلیلیم ۸.۴ چیقدی، بو مېن اوچون جوده آغیر بۉلدی. حاضرده بو کۉرسه‌تکیچ ۷.۸ گه توشگن». او، شونینگدېک، دیابت بېمارلری اوچون مۉلجللنگن مخصوص آزیق-طعاملر (شوگرسیز محصولاتلر) جوده قیمت اېکنینی، بلیق گۉشتی و اوی شرایطیده‌گی تاووق گۉشتی کبی آقسیللی محصولاتلرنی ساتیب آلیش کۉپلب بېمارلر اوچون مشکل اېکنینی ایته‌دی.
ینه بیر دیابت بیلن کسللنگن بېمار سمیرا کسللیک انیقلنیشیدن اول کوچلی چنقاق و وزن آرتیشی کوزه‌تیلگنینی ایته‌دی. شفاکارگه مراجعت قیلیب، اوشبو کسللیککه چلینگنینی بیلگه‌چ، او تورموش طرزینی اۉزگرتیرگن. اونینگ ایتیشیچه، طعاملنیش رېژیمینی تۉغریلش و کونده‌لیک فعالیتنی، اینیقسه منتظم پیاده یوریشنی کۉپه‌یتیریش ساغلیغینینگ نسبتاً یخشیلنیشیگه آلیب کېلگن.
سمیرا بو باره‌ده شونده‌ی ایتیشیچه: «دیابتگه چلینگنیمده جوده کۉپ چنقاق بۉلردیم و وزنیم هم آشگندی. شفاکارگه بارگه‌چ، شفاکارلر مېنگه شکر کسللیگیگه چلینگنیمنی ایتیشدی. شوندن سۉنگ طعاملنیش رېژیمیمنی اۉزگرتیردیم و کونده‌لیک حرکتلریمنی کۉپه‌یتیردیم، منتظم پیاده یوریشنی باشله‌دیم».
آلدیراق جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی افغانستانده قندلی دیابت حیات نینگ هر قنده‌ی باسقیچیده، باله‌لیکدن تا کېکسه‌لیککچه، انسانلرگه تأثیر کۉرستیشی ممکنلیگینی بیلدیرگن اېدی. اوشبو تشکیلاتگه کۉره، دیابت بیلن کسللنگن بېمارلر اگر دوالنمسه و کسللیک نظارت قیلینمسه، یوره‌ک خروجی، مییه چلقیشی، بویره‌ک یېتیشماوچیلیگی، کۉرلیک و حتا اعضا کېسیلیشیگه آلیب کېله‌دیگن جدی عاقبتلرگه دوچ کېلیشی ممکن.
حاضرگی وقتده افغانستانده قنچه کیشی اوشبو کسللیک بیلن یشیاتگنی انیق بۉلمسه‌ده، خلق‌ارا دیابت فدراسیونی معلوماتلریگه کۉره، ۲۰۲۱-ییلده افغانستانده تخمیناً ۱.۶ میلیون نفر کته یاشلی اهالی دیابت (قند کسللیگی) بیلن کسللنگن بۉلگن.
دیابت یاکه شکر کسللیگی سورونکه‌لی و یشیرین کېچووچی خسته‌لیک بۉلیب، اۉرگانیزمده قان شکری نینگ (گلوکز) خوفلی درجه‌ده آشیشیگه آلیب کېله‌دی. گلوکز قانده حددن تشقری تۉپلنگنده وقت اۉتیشی بیلن قان تامیرلری، عصب تیزیمی و مهم اعضالرگه ضرر یېتکزه‌دی. گرچه کسللیک نینگ دستلبکی باسقیچلریده انیق علامتلر بۉلمسلیگی ممکن بۉلسه-ده، اوزاق مدتده او جدّی و قیتریب بۉلمس عاقبتلرگه آلیب کېله‌دی.
شفاکارلر قندلی دیابتنی نظارت قیلیش اوچون ساغلام طعاملنیشگه رعایه اېتیشنی توصیه قیله‌دی. بیراق افغانستانده اهالی نینگ جسمانی فعاللیگی پست درجه‌ده، بوندن تشقری سپورت سالون عیاللر اوچون یاپیق. حتا کۉپلب عیاللر پیاده یوریش اوچون هم باغلرگه باره آلمه‌یدی.
