سوریه و اسرائیل اۉرته‌سیده‌گی خوفسیزلیک کېلیشووی؛ بای بېریلگن امکانیتدن ینگی ژئوپلیتیک حقیقتلرگچه
امیر پویا
۲۰۰۸-ییلدن ۲۰۱۱-ییلگچه بۉلگن دورده سوریه و اسرائیل اۉنلب ییللیک دشمنلیکدن کېینگی اېنگ جدّی ملاقات دورلریدن بیریده اېدیلر. تورکیه واسطه‌چیلیگی و امریکا قۉشمه ایالتلری یاردمی بیلن بالواسطه مذاکره‌لر خوفسیزلیک دایره‌سینی یره‌تیش و تینچلیک سری باسقیچمه-باسقیچ حرکت قیلیش مقصدیده باشلندی. اۉشه پیتده اساسی کېلیشماوچیلیک موضوع‌سی جۉلان تېپه‌لیکلری اېدی. سوریه بو حدود‌نینگ قَیتریلیشینی هر قنده‌ی کېلیشوو‌نینگ شرطی دېب بیلردی، اسرائیل اېسه اوزاق مدتلی خوفسیزلیک کفالتلری و دمشق‌نینگ استراتژیک یۉنه‌لیشیده اۉزگریش بۉلیشینی طلب قیلردی.
گرچه مذاکره‌لر یکونی نتیجه‌گه اېریشمه‌گن بۉلسه-ده، کۉپلب تحلیلچیلر اۉشه دورده ایکّی تامان سیاسی کېلیشووگه هر قچانگیدن هم یقینلشگن اېدی، دېگن فکرده اېدیلر. ۲۰۱۱-ییلده ناراضیلیکلر‌نینگ باشلنیشی و اونینگ فقرالر اوروشیگه ایلنیشی بو جریاننی تۉخته‌تدی. شوندن کېین سوریه حکومتی‌نینگ سقلنیب قالیشی اوّلگی تشقی سیاسی استوارلیکلر‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌دی و بو مملکت منطقوی همده منطقه‌دن تشقری کوچلر رقابتی میدانیگه ایلندی.
بوگونگی کونده دمشق‌ده ینگی سیاسی توزیلمه‌‌نینگ شکللنیشی و سوریه همده اسرائیل اۉرته‌سیده‌گی خوفسیزلیک بۉییچه مذاکره‌لر‌نینگ ینه کون ترتیبیگه چیقیشی بیلن، بو جریاننی قَیته تیکلش اوچون شرایط یره‌تیلگنمی؟ دېگن سوال ینه اۉرته‌گه تشلنماقده.
بو سوالگه جواب بېریش اوچون بوگونگی استراتژیک محیط بیلن اۉن بېش ییل اوّلگی وضعیت اۉرته‌سیده‌گی فرقنی توشونیش ضرور. حاضرگی یقین شرق ۲۰۰۸-ییلده‌گی یقین شرقدن توبدن فرق قیله‌دی. غزه اوروشی، ایران و اسرائیل‌نینگ تۉغریدن-تۉغری تۉقنه‌شووی، سوریه‌ده‌گی قرشیلیک اۉقی‌نینگ تأثیری کمه‌ییشی، عرب دولتلری‌نینگ بو مملکتنی قَیته تیکلشده‌گی رۉلی‌نینگ آرتیشی، امریکا‌نینگ حربی موجودلیگی، تورکیه و اسرائیل اۉرته‌سیده سوریه‌‌نینگ کېله‌جگی باره‌سیده‌گی رقابت همده روسیه‌‌نینگ اۉز موقعینی سقلب قالیشگه اورینیشلری منطقه‌ده‌گی خوفسیزلیک تېنگلمه‌لرینی ینه‌ده مرکّبلشتیردی.
شو نقطه‌ی نظردن، دمشق و تل‌آویو اۉرته‌سیده‌گی احتمالی مذاکره‌لر اېندی فقط ایکّی تامانلمه مسأله اېمس، بلکه یقین شرق خوفسیزلیک ترتیبینی قَیته بېلگیلش جریانی‌نینگ بیر قِسمی حسابلنه‌دی. امریکا بو جریاننی منطقه‌ده‌گی کېسکینلیکلرنی کمه‌یتیریش و ایران تأثیرینی چېکلش دایره‌سیده دوام اېتتیرماقده. اسرائیل شمالی چېگره‌لریده برقرار خوفسیزلیک کفالتلرینی ایزله‌ماقده، سوریه‌‌نینگ ینگی حکومتی اېسه اقتصادی تیکلنیش، خلق‌ارا باسیملرنی کمه‌یتیریش و سیاسی قانونیلیگینی مستحکملش اوچون برقرار محیطگه احتیاج سېزماقده.
شونگه قره‌مه‌ی، کېنگ قمراولی کېلیشووگه تېزده اېریشیش احتمالینی آرتیقچه بهاله‌مسلیک کېره‌ک. جۉلان تېپه‌لیکلری مسأله‌سی هنوزگچه حل قیلینمه‌گن بۉلیب قالماقده و منطقوی همده خلق‌ارا کوچلر اۉرته‌سیده‌گی رقابت قرار قبول قیلیش جریانینی اوّلگیدن هم مرکّبلشتیرگن. شو سببلی، چېکلنگن خوفسیزلیک کېلیشوولری یاکه ایشانچنی مستحکملاوچی چاره‌لر عملگه آشیشی احتمالی موجود بۉلسه-ده، قیسقه مدت ایچیده کېنگ قمراولی سیاسی کېلیشووگه اېریشیش جدّی تۉسیقلرگه دوچ کېله‌دی.
بوگون دمشق و تل‌آویو اۉرته‌سیده شکللنه‌یاتگن جریان فقط ایکّی اېسکی دشمن اۉرته‌سیده‌گی خوفسیزلیک ملاقاتی اېمس؛ بلکه یقین شرقده‌گی ژئوپلیتیک ترتیبنی قَیته بېلگیلش جریانی‌نینگ بیر قِسمی دیر. اگر ۲۰۰۸–۲۰۱۱-ییللر آره‌لیغیده سوریه و اسرائیل مذاکره‌لری ینگی منطقوی ترتیب‌نینگ باشلنیشی بۉلیشی ممکن بۉلگن بۉلسه، بوگونگی کونده عینی مذاکره‌لر ینگی ترتیبنی باشلب بېریشدن کۉره، ییللر دوام اېتگن اوروشلر، کوچلر‌نینگ ضعیفلشووی و منطقوی موازنتلر‌نینگ اۉزگریشی نتیجه‌سیده شکللنه‌یاتگن ترتیب‌نینگ محصولی حسابلنه‌دی.
شو نقطه‌ی نظردن، بو جریان‌نینگ موفقیتی یاکه موفقیتسیزلیگینی فقط دمشق و تل‌آویو‌نینگ قنچه‌لیک کېلیشووگه باریشی بیلن اۉلچمه‌سلیک کېره‌ک. اونینگ تقدیری اقش اسرائیل، تورکیه، عرب دولتلری و باشقه تامانلر‌نینگ قره‌مه-قرشی منفعتلری اۉرته‌سیده برقرار موازنت یره‌ته آله‌دیمی یاکه یۉقمی، شونگه باغلیق. عکس حالده، بو مذاکره‌لر هم ۲۰۱۱-ییل تجربه‌سی کبی، منطقه‌ده‌گی ینه‌ده کتّه اۉزگریشلر قربانیگه ایلنیشی ممکن.
آخر-عاقبت، سوریه و اسرائیل مناسبتلری‌نینگ کېله‌جگی نه‌فقط ایکّی دولت اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لر‌نینگ کېله‌جگینی، بلکه یقین شرقده‌گی ینگی خوفسیزلیک ترتیبی‌نینگ موفقیتی یاکه موفقیتسیزلیگینی بهالش مېزانینی هم بېلگیله‌یدی.
