افغانستانده قیزلر تعلیمی‌نینگ کېله‌جگی و منطقه مملکتلری‌نینگ رۉلی
فیاض‌الدین غیاثی
۲۰۲۱-ییل اگوست آییده طالبان افغانستانده ینه حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن بویان، اولر‌نینگ باشقرووی آستیده قیزلر و عیاللر تعلیمی کېسکین چېکلاولرگه دوچ کېلماقده. بو چېکلاولر مملکت ایچیده هم، خلق‌ارا مقیاسده هم کتّه تشویش اویغاتدی. گرچه اَیریم حدودلرده قیزلر‌نینگ آلتینچی صنفگچه باشلنغیچ تعلیم آلیشی چېکلنگن طرزده رخصت اېتیلگن بۉلسه-ده، خلق‌ارا اعترافگه اېگه بۉلمه‌گن اۉزگرتیریلگن تعلیم دستوری اساسیده، طالبان قیزلر و عیاللر‌نینگ اۉرته همده عالی تعلیم آلیشینی تقیقلشده دوام اېتماقده. اولر بو تقیقلرنی مدنی و دینی سببلر بیلن آقله‌ماقده، بیراق بو سببلر‌نینگ اسلام مدنیتیده هېچ قنده‌ی اساسی یۉق. اوشبو سیاستلر افغانستان‌نینگ میلیونلب قیزلری و عیاللرینی تعلیم همده دولت سکتوریده‌گی ایش امکانیتلریدن محروم قیلگن و کېنگ خلق‌ارا مناسبت همده خواطرلرگه سبب بۉلگن.
سۉنگگی قریب بېش ییل دوامیده منطقه مملکتلری، اینیقسه هندوستان، اوشبو وضعیتگه رئالیزم، خوفسیزلیک منفعتلری و انسانپرورلیک یانده‌شوولری اویغونلیگیده جواب قَیتردی. افغانستان بیلن اوزاق چېگره‌گه و چوقور تاریخی علاقه‌لرگه اېگه پاکستان احتیاطکار سیاستنی تنله‌دی. او رسمی روشده برچه اوچون تعلیمنی، جمله‌دن عیاللر تعلیمینی قۉللب-قوّتلشینی بیلدیرسه-ده، پاکستان و طالبان اۉرته‌سیده‌گی سۉنگگی ماجرالر خوفسیزلیک منفعتلرینی استوار قیلیب، عیاللر‌نینگ تعلیم حقوقلرینی ایکّینچی درجه‌گه سوریب قۉیدی. پاکستان کۉپلب افغانستانلیک قاچقینلریگه باش‌پناه بېرگن و اَیریم بورسیه‌سیز تعلیم یاردمینی هم تقدیم اېتگن، بیراق اونینگ طالبان سیاستیگه تأثیر اۉتکزیش امکانیتی چېکلنگن. سۉنگگی ایکّی ییل ایچیده اېسه او مینگلب افغان قاچقینلرینی دېپورت قیلدی و سودا چېگره‌لرینی هم یاپدی.
ایران هم، اینیقسه اۉز حدودیده‌گی افغان قاچقینلرینی، جمله‌دن هزاره شیعه‌لری کبی دینی آزچیلیکلرنی قۉللب-قوّتلش باره‌سیده فعالراق بۉلدی. بو مملکت ایرانده استقامت قیله‌یاتگن افغان قیزلری اوچون تعلیم دستورلرینی یۉلگه قۉیدی. بیراق مذهبی تفاوتلر و تاریخی ضدیتلر سببلی ایران‌نینگ طالبان‌نینگ افغانستان ایچیده‌گی تعلیم سیاستیگه تأثیری چېکلنگن. اېران حکومتی هم سۉنگگی ییللرده میگره‌نتلرنی چیقریب یوباریش سیاستینی آلیب باردی، ایکّی میلیوندن آرتیق قاچقیننی قَیتردی و ویزه بېریش سیاستینی اۉزگرتیریب، افغانلر‌نینگ کیریشینی چېکله‌دی. بو اېسه افغانستان‌نینگ اقتصادی و اجتماعی معمالرینی ینه‌ده کوچه‌یتیردی.
مرکزی آسیا قۉشنیلری، جمله‌دن اۉزبېکستان و تورکمنستان، اساسا چېگره خوفسیزلیگی، سودا و اَیریم انسانپرورلیک یاردملری مسأله‌لریگه اعتبار قره‌تماقده. اولر افغانستانلیک قاچقینلر، جمله‌دن عیاللر اوچون چېکلنگن تعلیم امکانیتلرینی یره‌تماقده، بیراق طالبان سیاستینی اۉزگرتیریشده‌گی تأثیری جوده کم. بو دولتلر‌نینگ یانده‌شووی تۉغریدن-تۉغری قره‌مه-قرشیلیک اېمس، بلکه منطقوی برقرارلیک و احتیاطکار دیپلوماسی‌نی استوار قۉییشگه اساسلنگن. شو بیلن بیرگه، چین هم افغانستان بیلن علاقه‌لرینی اساسا استراتژیک و اقتصادی جهتلرگه، خصوصاً «بیر کمر، بیر یۉل» لایحه‌سیگه قره‌تگن. گرچه چین منطقوی برقرارلیک و ترقیاتنی قۉللب-قوّتله‌سه-ده، عیاللر تعلیمی مسأله‌سیده طالبانگه باسیم اۉتکزیشدن تیییلیب، کۉپراق اۉز اقتصادی منفعتلریگه اعتبار قره‌تماقده.
اوشبو مرکّب منطقوی منظره‌ده هندوستان افغانستان عیاللری‌نینگ تعلیمینی قۉللب-قوّتلشده علیحده ا‌ۉرین اېگه‌لله‌دی. بو مملکت اوّلگی افغانستان حکومتی دوریده تعلیم آست-قورمه‌لرینی، بورسیه و قابلیتنی آشیریش دستورلریگه کتّه سرمایه کیریتگن اېدی. طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، هندوستان طالبان رژیمینی رسماً تن آلمه‌گن حالده بو یاردملرنی دوام اېتتیریش معماسیگه دوچ کېلدی. شونگه قره‌مه‌ی، ینگی دهلی افغان قیزلری و عیاللری اوچون تعلیم امکانیتلرینی سقلب قالیش مقصدیده اونملی قدملر تشله‌دی.
اېنگ مهم تشبثلردن بیری تورلی دستورلر دایره‌سیده اوّلگی طلبه‌لر بورسیه‌لرینی اوزه‌یتیریش بۉلدی. اوچ مینگدن آرتیق طلبه، اولر‌نینگ ۳۰ فایزیدن آرتیغی قیزلر بۉلیب، شو یۉل بیلن یوقاری باسقیچلرده اۉقیشنی دوام اېتتیریش امکانیگه اېگه بۉلدی. هندوستان مدنی علاقه‌لر کېنگشی (ICCR) اېسه ۲۰۲۴-ییلدن باشلب آنلاین بورسیه دستورلرینی ایشگه توشیردی. بو دستورلر افغان طلبه‌لری، جمله‌دن ۲۰۲۱-ییلدن کېین مکتبنی تمامله‌گن قیزلرگه مۉلجللنگن. مذکور آنلاین تعلیم پلتفورمه‌سی هندوستانده عالی تعلیمنی سفرگه چیقمسدن بې‌پول آلیش امکانینی بېره‌دی و عملده طالبان‌نینگ عیاللر تعلیمی همده اولر‌نینگ حرکتلنیشیگه قۉیگن چېکلاولرینی چېتلب اۉته‌دی. ICCR نینگ ۲۰۲۵-ییلگی حساباتیگه کۉره، افغان یاشلری اوچون اجره‌تیلگن مینگ ته بورسیه‌دن ۵۱۱ ته‌سی قیزلرگه بېریلگن. بو هندوستان‌نینگ مرکّب شرایطلرده افغان طلبه‌لرینی قۉللب-قوّتلش اوچون رقملی تکنالوژی‌لردن فایده‌لنیشگه صادقلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.
بوندن تشقری، هندوستان طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن کېین اۉقیشنی تمامله‌گن طلبه‌لر اوچون هم اۉز اېشیکلرینی آچیب، اولرگه یوقاری باسقیچلر اوچون بورسیه‌لرگه عریضه تاپشیریش امکانینی یره‌تدی. بو سیاست مملکت ایچیده بونده‌ی امکانیتلردن محروم بۉلگن افغان عیاللری‌نینگ اوزلوکسیز تعلیم آلیشی و کسبی رواجلنیشینی تأمینلشده مهم اهمیت کسب اېته‌دی.
بورسیه‌لردن تشقری، هندوستان نادولت تشکیلاتلر و افغانستانده همده قۉشنی مملکتلرده‌گی قاچقینلر کمپ‌یده فعالیت یوریته‌یاتگن خلق‌ارا تشکیلاتلر آرقه‌لی عیاللر تعلیمی و اولر‌نینگ امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریشگه قره‌تیلگن انسانپرورلیک یاردمینی دوام اېتتیرماقده. شونینگدېک، بو مملکت عیاللر تعلیمی مسأله‌سینی کۉپ تامانله‌مه خلق‌ارا میدانلرده هم کۉتریب، طالبان و خلق‌ارا هم‌جمیتنی انسان حقوقلریگه رعایه قیلیش همده کېنگ قمراولی حکومت توزیشگه چقیرماقده.
هندوستان‌نینگ یانده‌شووی انسانپرورلیک مسأله‌لری بیلن استراتژیک منفعتلر اۉرته‌سیده موازنتنی سقله‌یدی. بو مملکت بیلیملی، کېنگ قمراولی و صلاحیتلی جمعیتنی منطقوی برقرارلیک همده خوفسیزلیک اوچون ضرور دېب بیله‌دی، اینیقسه پاکستان بیلن مرکّب مناسبتلری و تروریزم بیلن باغلیق خوفسیزلیک خواطرلرینی حسابگه آلگنده. هندوستان بورسیه‌لر و تعلیم یاردملری آرقه‌لی افغانستان‌نینگ یاش اولادی بیلن مدنی همده دیپلوماتیک علاقه‌لرینی مستحکملب، اۉزی‌نینگ یومشاق کوچینی کېنگه‌یتیرماقده.
عموماً آلگنده، طالبان‌نینگ سۉنگگی بېش ییلده‌گی چېکلاوچی سیاستلری افغانستانده چوقور انسانپرورلیک و رواجلنیش انقراضینی یوزه‌گه کېلتیردی. منطقه مملکتلری اېسه اۉزلری‌نینگ گېاسییاسی و خوفسیزلیک استوارلیکلریگه قره‌ب تورلیچه مناسبت بیلدیردیلر. پاکستان و اېران احتیاطکار سیاست یوریتدی، مرکزی آسیا دولتلری و چین برقرارلیک همده اقتصادی منفعتلرنی استوار قۉیدی، هندوستان اېسه عیاللر تعلیمی و اولر‌نینگ امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریش یۉلیده‌گی فعال و کۉپ تامانله‌مه سعی-حرکتلری بیلن علیحده ا‌ۉرین اېگه‌لله‌دی.
افغانستانده عیاللر و قیزلر تعلیمی‌نینگ کېله‌جگی کتّه درجه‌ده طالبان‌نینگ چېکلاوچی سیاستلری دوام اېتیشیگه، شونینگدېک منطقوی و خلق‌ارا اشتراکچیلر‌نینگ ایزچیل باسیمیگه باغلیق. هندوستان‌نینگ اونملی تشبثلری، اینیقسه ICCRنینگ آنلاین بورسیه دستورلری، عالی تعلیمنی دوام اېتتیریشنی ایسته‌یاتگن افغان قیزلری اوچون امید اېشیگینی آچماقده. آنلاین تعلیم امکانیتینی یره‌تیش تعلیم، امکانیتلرنی کېنگه‌یتیریش و تینچلیک اۉرته‌سیده‌گی مهم باغلیقلیکنی مستحکمله‌یدی.
افغانستان بوگونگی مرکّب معمالر بیلن کوره‌شه‌یاتگن بیر پیتده، تعلیم، عیاللر حقوقلری و گېاسییاسه‌ت بیر-بیری بیلن چنبرچس باغلنیب، مملکت‌نینگ کېله‌جک یۉلینی بېلگیله‌ماقده. هندوستان تجربه‌سی شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، استراتژیک، انسانپرورلیک و تعلیم ساحه‌سیده‌گی مجبوریه‌تلر بیر-بیرینی تۉلدیریشی همده حتا اېنگ آغیر شرایطلرده هم افغان عیاللری و قیزلری اوچون امید و امکانیت یره‌تیشی ممکن. برچه افغان قیزلری و عیاللری‌نینگ تعلیم آلیش حقوقینی تیکلش اوچون منطقوی همکارلیک و خلق‌ارا هم‌جمعیت‌نینگ اوزلوکسیز قۉللب-قوّتلشی هنوز انکار اېتیب بۉلمه‌یدیگن ضرورت بۉلیب قالماقده.
