بیر نتیجه‌سیز اۉقیش دوره‌سی‌نینگ آخر-عاقبتی
معصومه مرادی
بیرینچی اسدده‌گی تعطیلنی فقط مکتب اۉقووچیلری بیله‌دی؛ اوزلوکسیز درس اۉقیش و کۉپلب فنلرنی تکرارلش بیلن کېچه‌دیگن زیچ امتحانلر دورینی آرتده قالدیریب، اۉقوو ییلی‌نینگ بیرینچی یریمینی یکونله‌یدیگن اۉقووچیلر. اېندی آغیر سواللر تشویشی و اېرتنگی امتحان خواطری آرتده قاله‌دی. اۉقووچیلر بیلن بیر قطارده مکتب اۉقیتووچیلری هم اوشبو امتحان دورینی آرتده قالدیریب، امتحان سواللرینی توزیش و تېکشیریشدن خلاص بۉلگچ، بیرینچی اسد‌نینگ کېلیشینی یېنگیللیک حسسی بیلن قرشی آله‌دیلر. گرچه بو سنه برچه دولت و خصوصی مکتبلری اوچون امتحانلر یکونلنیشی و تعطیل باشلنیشی‌نینگ بېلگیلنگن قِسمی بۉلسه-ده، شهر قیزلر لیسه‌سی نامی آستیده فعالیت یوریته‌یاتگن دینی مدرسه‌لردن بیریده ۱۲-صنف اۉقووچیسی بۉلگن ریحانه (مستعار) اوچون بونده‌ی اېمس. چونکه عیناً بوگون، بیرینچی اسدده، او اۉزی‌نینگ آخرگی امتحانینی تاپشیریشی کېره‌ک.
مېن و ریحانه آلدیندن کېلیشگنیمیزدېک، اوچره‌شوو و صحبت اوچون امتحانلر‌نینگ آخرگی کونینی تنله‌گن اېدیک. صنفده، حتا مکتب حدودیده صحبتلشیش و کیریشگه رخصت بۉلمه‌گنی سببلی، صحبتیمیز یۉلیمیز بیرلشگن زهاتی، سریق رنگلی اوچ غیلدیره‌کلی ترانسپورتگه چیققنیمیزدن باشلنگن اېدی.
«مېنینگ اسمیم ریحانه. ۱۴۰۰-ییلده، آخرگی درس قۉنغیراغی‌نینگ آوازینی اېشیتیشگه اولگورمسیمیزدن آلدین، قیزلر مکتبلری اتوماتیک روشده یاپیلدی. اۉشه پیتده مېن سکّیزینچی صنف اۉقووچیسی اېدیم. اگر سیزگه اۉشه دورده‌گی اۉقووچیلیک حیاتیم حقیده گپیریب بېرماقچی بۉلسم، اَیتیشیم کېره‌ککی، شۉخ و سېرگپ قیز اېدیم؛ صنفده و مکتب یۉله‌گیده بلند آوازده گپیرگنیم، حتا قۉشیقلرنی پیچیرلب اَیتگنیم اوچون دایما تنبیه و جزاگه اوچرردیم. اما راستینی اَیتسم، اداره و استاذلر‌نینگ بونده‌ی مناسبتینی هېچ قچان جدّی قبول قیلمه‌گنمن و هېچ قچان کۉنگلیمگه آلمه‌گنمن. درسگه اونچه‌لیک قیزیقمسدیم؛ درس عموماً اۉقیمسدیم دېگنی اېمس، اۉقیردیم، اما هېچ قچان بیرینچی ا‌ۉریننی آلیش یاکه باشقه‌لردن یخشیراق بۉلیش اوچون اېمس. ساچلریمنی دایما اوزون قیلیب باغلردیم. تیرناقلریم هم مکتب قیزی اوچون عادتده‌گیدن بیرآز اوزونراق بۉلردی.»
ریحانه گپ تیرناقلری حقیده کېتگنده، اونینگ کۉزلریگه بیردن یاش قلقیدی. سۉنگ مدرسه کییمی‌نینگ مجبوری حجاب و کییمی‌نینگ بیر قِسمی بۉلگن قۉل‌قاپلرینی یېچیب، سېکین آوازده اَیته‌دیکی، اوچ ییلدیرکی اوّلگیدېک تیرناقلری و ساچلرینی ترتیبگه کېلتیریشگه وقت اجره‌تمه‌یدی؛ بو قیزیقیشی یۉقلیگی اوچون اېمس، بلکه مکتبگه کېلیشده رعایه قیلیشی شرط بۉلگن قطعی کیینیش قاعده‌لری سببلی.
دینی مدرسه‌لر فعالیتی باشلنگچ، اَیریم قیزلر مکتبلریده تعلیم دستورلری بیلن بیر وقتده، آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلرنی اۉقیتیش اوچون رخصت آلگن و دینی مدرسه‌لر‌نینگ برچه قاعده‌لریگه رعایه قیلیشگه تیّار بۉلگن مکتبلرده کۉپلب قیزلر اۉقیشگه قبول قیلیندی و شو تعلیم اصولیگه جلب اېتیلدی. ریحانه انه شو قیزلردن بیریدیر. او ۱۴۰۳-ییل‌نینگ سور آییده تۉقّیزینچی صنف بۉییچه رسمی درجه امتحانینی تاپشیرگچ، اۉشه ییل‌نینگ اۉزیده اۉنینچی صنفگه قبول قیلینه‌دی.
او قیزلر مکتبیده دینی مدرسه باشلنگن ایلک کونلرنی شونده‌ی اېسله‌یدی:
«قیزلر مکتبیگه ینه قَیتیشیمدن جوده هیجانلنه‌یاتگنیم یوز-کۉزیمدن بیلینیب تورردی. بیر صنفنی اۉقیمسدن یوقاریگه اۉتگنی اوچون ینه‌ده خورسند اېدیم. درس جدولینی آلیش مېنگه جوده یاقدی. سکّیزینچی صنفدن ناملری یادیمده قالگن کۉپلب مکتب فنلری جدولگه کیریتیلگن اېدی؛ ریاضی، کیمیا، دری، پشتو، فیزیک، انگلیس تیلی و اولر بیلن بیر قطارده دینی مدرسه دستوریگه عاید فنلر هم بار اېدی. اۉشه پیتده مېنگه مکتب فنلری بیلن بیرگه فقط بیر نېچه مدرسه فنلری هم اۉقیتیله‌دی، دېب توشونتیریشگن اېدی. اما کېین بو‌نینگ عکسی اېکنینی انگله‌دیم: اساسی اعتبار مدرسه فنلریگه قره‌تیلر، مکتب فنلریگه اېسه فقط ایکّینچی درجه‌لی طرزده بیر نېچه ساعت اجره‌تیلر اېکن.»
مکتب نامی آستیده امید و هیجان بیلن اۉقیشنی باشله‌گن ریحانه استه-سېکین بو یېرده مکتب محیطی، فورم، درسلر، حتا تنفسلر هم یۉقلیگینی توشونه‌دی. بو یېرده اۉقیش انچه مرکّب، سۉزلر اېسه ناتنیش. بو یېرده عرب تیلی و اونینگ گرامری قاعده‌لرینی پُخته اۉرگنیش کېره‌ک. بو یېرده حیاتده‌گی برچه خطتی-حرکتلر و اجتماعی مناسبتلر اوچون دینی کۉرسه‌تمه‌لرنی بیلیش، اولر حقیده قرآن آیتی یاکه حدیثنی یاددن اَیته آلیش طلب اېتیله‌دی. بو یېرده هزل و کولگیگه ا‌ۉرین یۉق. اېنگ مهمی، اېندی او اۉن ایکّینچی صنفده اېکن، مکتبنی بیتیریشدن فرقلی روشده، مدرسه‌نی تماملش اونگه هېچ قنده‌ی نتیجه بېرمسلیگینی یخشی انگلب یېتگن.
مېن و ریحانه مکتبگه یېتیب باریش اوچون باشله‌گن یۉل نهایه‌سیگه یېته‌دی و اېندی ایکّله‌میز هم منزلگه یېتیب کېلگنمیز. مکتب دروازه‌سی آچیق، مېن اېسه بیرین-کېتین مکتبگه کیرا‌یاتگن قیزلرنی کوزه‌ته‌من. قیزلر سانی، ایلگری اېشیتگنیمدېک، حتا شو قیسقه وقت ایچیده هم تصوریمده‌گیدن انچه کۉپ. مکتب بیر-بیریگه یقین جایلشگن ایکّی بناده فعالیت یوریته‌دی و قیزلر ایکّی علیحده وقتده مدرسه بۉلیمیده تعلیم آله‌دی؛ قتّیق کیینیش قاعده‌لری آستیده‌گی فورم بیلن یورگن بو قیزلر آخری اولر اوچون ناانیق و نامعلوم بۉلگن یۉلده قدم تشله‌ماقده.
مکتبگه کیریشگه رخصتیم بۉلمه‌گنی اوچون ریحانه بیلن خیرلشه‌من. قره‌شلریم قیزلرگه قده‌لگنی حالده ایچیمده شونده‌ی اۉیله‌یمن: قنییدی، قیزلریمیز‌نینگ شو قدَر صبری، چرچاغی، محنتی و امیدلری بیر کون کېلیب عیناً اۉزلری ایسته‌گن جایده ثمره بېرسه؛ مجبورلیکدن اېمس، بلکه اۉز خواهشی و اشتیاقی بیلن.
