اوروش‌نینگ قیته باشلنیشی و دېنگیز قمه‌لی؛ ترمپ اوچون قیسی بیری معقول؟
کیومرث صمدی
بو کونلرده اعتبار ایران و امریکا قۉشمه ایالتلری اۉرته‌سیده‌گی مذاکره‌لرگه قره‌تیلگن؛ بو مذاکره‌لر حاضرچه انیق نتیجه بېرمه‌گن، اما تۉلیق بن‌بست‌گه هم کیریب قالمه‌گن و هېچ بۉلمه‌گنده اۉت آچیشنی تۉخته‌تیش کېلیشووینی اوزه‌یتیریش اوچون بهانه بۉلگن. اسلامآبادده ایکّینچی دور مذاکره‌لر اۉتکزیلمه‌گن بۉلسه هم، تهران و واشنگتن قره‌شلرینی یقینلشتیریش بۉییچه سعی-حرکتلر دوام اېتماقده و واسطه‌چیلر آرقه‌لی تامانلر تکلیفلرینی المشیش حاضرگی باسقیچدن اۉتیش اوچون یقّال مثال دیر. بو سعی-حرکتلر جدّی و ثمره‌لی هم بۉلگن؛ عکس حالده اگر اَیریم غرب عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری گزارشلری، امریکا جمهور باشلیغی دونالد ترمپ‌نینگ کېسکین بیاناتلری همده اسراییل و بیرلشگن عرب امیرلیکلری نینگ کېسکینلیکنی کوچه‌یتیریشگه بۉلگن قیزیقیشینی اساس قیلیب آلسه‌ک، ضعیف اۉت آچیشنی تۉخته‌تیش جوده آلدین توگه‌گن و اوروش قَیته باشلنگن بۉله‌ردی؛ او هم قیرق کونلیک اوروشدن هم کوچلیراق شدّتده. اما پاکستان، مصر و تورکیه کبی دولتلرنینگ سعی-حرکتلری تامانلرنینگ هېچ بۉلمه‌گنده شو پیتگچه بو ضعیف کېلیشوو شرطلریگه عمل قیلیشینی تأمینله‌گن.
اصلیده ترمپ کېسکین آگاهلنتیریشلر بیلن ایران اسلام جمهوریتیگه باسیم اۉتکزه‌یاتگن بۉلسه هم، اوروشنی قَیته باشلشگه کتّه اشتیاقی یۉق و بو نینگ اۉرنیگه «دېنگیز قمه‌لی» رېجه‌سینی یخشیراق عملگه آشیریشگه حرکت قیلماقده. ترمپ نینگ «آزادلیک لایحه‌سی» دېب اته‌لگن رېجه‌سینی کېچیکتیرگنی هم اونینگ اوروشنی قَیته باشلشگه قیزیقیشی یۉقلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. بو چېکینیش هم پاکستان نینگ قطعی طلبیگه بناءً عملگه آشیریلگن؛ بونی ترمپ نینگ اۉزی هم تن آلگن. امریکا دولت کاتبی مارکو روبیو هم «حماسی غضب» عملیاتی یکونلنگنینی تصدیقلب، «آزادلیک لایحه‌سی»نی باشقه تورده‌گی تشبث دېب اته‌گن. اگر ترمپ اوروشنی قَیته باشلشنی ایسته‌گنیده، «آزادلیک لایحه‌سی» اېنگ یخشی بهانه بۉله‌ر اېدی؛ چونکه تامانلر خواهله‌سه‌لر هم، خواهله‌مسه‌لر هم دېنگیزلرده تۉقنه‌ش کېلر اېدی و اوروش باشقه حدودلرگه هم یاییلر اېدی. یاکه قشم آرالیده اۉتگن کون صادر بۉلگن یېنگیل آتیشمه‌لر هم اوروشنی قَیته باشلشی ممکن اېدی، اما حاضرچه بونده‌ی بۉلمه‌گن. البته، بو ایتیلگنلر حربی گزینه بوتونله‌ی چوکیدن آلیب تشلنگن دېگنی اېمس.
ترمپ نینگ دېنگیز قمه‌لی رېجه‌سیدن مقصد ایران اسلام جمهوریتینی اقتصادی جهتدن باسیمگه آلیش دیر. شونینگدېک، ایران خلقی نینگ چیدملیلیگینی سینه‌ش، یعنی اقتصادی بې‌قرارلیک حکومتگه قرشی قۉزغه‌لانگه آلیب کېله‌دیمی-یۉقمی، شونی توشونیش دیر. اگر اقتصادی معمالرگه جوابا خلق قۉزغه‌لانی باشلنسه، شبهه‌سیز بو سفر حربی هجوم هم بۉله‌دی. بو حالده وضعیت ایران اسلام جمهوریتی اوچون ینه‌ده آغیرلشه‌دی. بوندن تشقری، ترمپ دېنگیز قمه‌لینی دوام اېتتیریش آرقه‌لی هرمز بۉغازی نینگ اهمیتینی کمه‌یتیریشگه حرکت قیلماقده، شونده ایران اونی باسیم واسطه‌سی صفتیده ایشله‌ته آلمه‌سین. ترمپ بو باره‌ده قسماً موفقیتگه هم اېریشگن. او اۉزی نینگ قره‌مه-قرشی بیاناتلری بیلن نفت نرخینی تۉلیق معیاریگه قَیترمه‌گن بۉلسه هم، هېچ بۉلمه‌گنده کېسکین آشیب کېتیشیگه یۉل قۉیمه‌گن؛ بو ایران ایسته‌گن حالت دیر. ترمپ دېنگیز قمه‌لی رېجه‌سی نینگ ثمره‌دارلیگینی انگله‌گن کۉرینه‌دی؛ حتا اَیریملر بو رېجه اوروشدن آلدین عملگه آشیریلگنیده، ایران نینگ مدافعه قدرتی کۉپراق ضعیفلشگن بۉله‌ردی، دېب حسابله‌یدی. ایران نینگ ایکّینچی دور اسلام‌آباد مذاکره‌لریده اشتراک اېتیشدن باش تارتیشی هم بو رېجه نینگ ثمره‌دارلیگینی کۉرسه‌ته‌دی؛ عکس حالده او بونی اعتبارسیز قالدیریشی ممکن اېدی. ایران چېکلاولرنی ایلنیب اۉتیشده تجربه آرتتیرگن بۉلسه هم، دېنگیز قمه‌لی او اوچون ینگی حالت بۉلیب، اونی یۉق اېتیشده هلی یېترلی تجربه‌گه اېگه اېمس. شو سببلی، قمه‌ل قنچه دوام اېتسه، تهران شونچه کۉپراق باسیم آستیده قاله‌دی.
دېنگیز قمه‌لی چنگی جوده تېز ایران نینگ ضعیف اقتصادی تنه‌سیگه چۉکدی. اوشبو رېجه عملگه آشیریلگندن سۉنگ، تومن‌گه نسبتاً دالر نرخی ۱۹۰ مینگ چېگره‌سیگچه کۉتریلدی. حاضر اېسه ۱۷۵ مینگ اطرافیده اوشلنیب توریبدی. اگر ایران بازارلر رسمی آچیلسه، وضعیت بوندن هم یامانلشیشی ممکن. دالر نرخی آشیشی نینگ خلق حیاتیگه تأثیری هم تېز سېزیلدی: تاووق گۉشتی، تخم، یاغ و باشقه آزیق-آوقت محصولاتلری نرخی نینگ آشیشی؛ بو اېسه اۉتگن ییل جدی آییده خلق ناراضیلیکلریگه سبب بۉلیب، مینگلب اۉلیک و یره‌دارلرگه آلیب کېلگن. قیرق کونلیک اوروش پیتیده اېسه دالر نرخی تومن‌گه نسبتاً پسه‌یگن اېدی؛ بو حالت کۉپراق ایران نینگ هرمز بۉغازی اوستیدن نظارتیگه باغلیق بۉلگن، چونکه او آسانلیک بیلن نفت ساتگن و تانکرلر حرکتیدن باج آلگن. اېندیلیکده اېسه دېنگیز قمه‌لی ایران نینگ بۉغاز اوستیدن نظارتینی کمه‌یتیردی و نفت ساتیش همده باشقه دولت تانکرلریدن باج آلیش جریانی بوزیلدی.
اېندی تامانلر بو حالتدن قنده‌ی چیقه‌دی؟ کۉرینیشیچه، وقتینچه‌لیک کېلیشوو تهران و واشنگتن‌گه یاردم بېریشی ممکن؛ بو حقده غرب عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری هم سۉنگگی کونلرده گپیرماقده. وقتینچه‌لیک کېلیشوو مضمونی دېنگیز قمه‌لینی تۉخته‌تیش عوضیگه بۉغازنی قَیته آچیشنی اۉز ایچیگه آله‌دی. بو اېسه وضعیت اېران اسلام جمهوریتی ضرریگه اۉزگرگنینی کۉرسه‌ته‌دی؛ چونکه قیرق کونلیک اوروش دوریده بۉغازنی آچیش اوروش نینگ تۉلیق توگه‌شی و باشقه امتیازلر بیلن باغلیق اېدی، حاضر اېسه فقط دېنگیز قمه‌لی نینگ توگه‌شی بیلن باغلنماقده. شو حساب بیلن اوروشنی تۉلیق توگه‌تیش اوچون علیحده و مخصوص شرطلر بیلن مذاکره‌لر اۉتکزیلیشی کېره‌ک بۉله‌دی؛ اگر موفقیتلی بۉلسه، هستوی انقراض بۉییچه مذاکره‌لر اوچون هم امکانیت یره‌تیله‌دی.
