ایکّی اولاد مکتب‌نینگ یاپیق اېشیکلری آرتیده؛ تعلیمدن محروملیک آنه‌دن قیزگه اۉته‌یاتگنده
تسنیم نیکزاد
سیما هلی هم قیزلر اوچون مکتب دروازه‌سی یاپیلگن اۉشه کونلرنی اېسله‌یدی. او افغانستانده طالبانلر‌نینگ بیرینچی حکمرانلیگی دوریده تۉرتینچی صنف اۉقووچیسی اېدی، اۉشنده قیزلر‌نینگ تعلیمنی دوام اېتتیریشی تقیقلنگن. سیما مینگلب باشقه قیزلر سینگری مکتبدن قالدی و بېش ییلنی اویده اۉتکزدی، کتاب و درسلر اۉرنیگه اویده اۉتیریب اۉتگن ییللر. اۉشه پیتده قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی فقط مکتبلر دروازه‌لری‌نینگ یاپیلیشی بیلن چېکلنمسدی؛ عیاللر و قیزلر‌نینگ یوریب-توریشی و اجتماعی حیاتده‌گی اشتراکیگه قۉییلگن چېکلاولر، تعلیم و ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی همده اېرته نکاحلر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشی کۉپلب قیزلر‌نینگ کېله‌جگینی جدّی خوف آستیده قالدیرگن اېدی. بونده‌ی شرایطده اولغه‌یه‌یاتگن قیز اوچون مکتب و تورموش قوریش اۉرته‌سیده‌گی مصافه بعضاً جوده قیسقه بۉلردی. سیما هم شونده‌ی تقدیرگه دوچ کېلیشیگه قره‌مه‌ی، آخر-عاقبت یاشلیگیده تورموش قوریشدن امان قالدی، اما اونینگ تېنگداشی بۉلگن کۉپلب قیزلرگه بونده‌ی امکانیت نصیب اېتمه‌دی.
طالبانلر‌نینگ بیرینچی رژیمی قوله‌شی و افغانستاندهگی سیاسی شرایط اۉزگریشی بیلن مکتبلر دروازه‌سی ینه قیزلر اوچون آچیلدی. سیما هم بېش ییل اویده اۉتیرگندن سۉنگ مکتبگه قَیتدی و درسلرینی تۉخته‌گن جاییدن دوام اېتتیردی. مکتبگه قَیتیش اونگه باله‌لیکده‌گی آرزوسینی ینه دوام اېتتیریش امکانینی بېردی. او شفاکار بۉلیشنی ایستر و تعلیمنی مستقل حیات قوریش یۉلی دېب بیلردی، اما مکتبگه قَیتیش برچه تۉسیقلر‌نینگ یکونی اېمس اېدی. افغانستاندهگی حیات شرایطی و موجود معمالر سیما اۉزی بېلگیله‌گن مقصدیگه یېتگونچه تعلیمینی دوام اېتتیریشیگه امکان بېرمه‌دی. او آخر-عاقبت تورموش قوردی و شفاکار بۉلیش همده اقتصادی و اجتماعی مستقللیککه اېریشیش آرزوسی عملگه آشمه‌ی قالدی.
بیر تقدیر‌نینگ تکرارلنیشی؛ آنه اۉرنیده‌گی قیز
قریب ایکّی اۉن ییل اۉتگچ، بیر اولادگه یقین مصافه بیلن اۉشه حکایه بو سفر سیما قیزی اوچون تکرارلندی. سیما قیزی ستایش ۲۰۲۱-ییلده طالبانلر ینه حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ مکتبگه باریشدن قالدی. اما بو سفر او فقط آنه‌سی‌نینگ محروملیک حقیده‌گی حکایه‌سینی اېشیتمه‌گن، بلکه اۉزی هم آنه‌سی ییللر آلدین مکتب آچیلیشینی کوتیب اۉشه اویده اۉتکزگن کونلرنی باشدن کچیرماقده. ستایش هم آنه‌سی کبی اویده قالدی؛ مکتبگه باریش، دۉستلرینی کۉریش، صنفده اۉتیریش و قۉنغیراق آوازینی اېشیتیش بیلن باشلنیشی کېره‌ک بۉلگن تانگلر اېندی اوی ایشلری بیلن باشلنه‌دی. او اَیتیشیچه، اېرته‌لب اویغانیب، اکه‌سی‌نینگ مکتبگه کېته‌یاتگنینی کۉریشی و اۉزی اېسه اوی ایشلرینی قیلیشگه مجبور بۉلیشی اونگه جوده قیین. اوینی سوپوریشدن تارتیب، درس و تعلیم اۉرنینی اېگه‌لله‌گن باشقه مسؤولیتلرگچه.
ستایش تعلیم محیطیدن بوتونله‌ی اوزاقلشیب قالمسلیک اوچون موجود چېکلاولرگه قره‌مه‌ی، دینی مدرسه‌لردن بیریگه باره‌دی. اما اونینگ عایله‌سی بو تعلیم اونینگ اوچون مکتب و رسمی تعلیم‌نینگ اۉرنینی باسه آلمسلیگینی بیله‌دی. عایله‌سی‌نینگ اَیتیشیچه، بو یۉل کېله‌جکده ستایش‌نینگ کانکورگه کیریشی یاکه اۉزی قیزیققن بیلیک یورتی یۉنه‌لیشیگه کیریش امکانینی بېرمه‌یدی. یازووچی و شاعر بۉلیشنی آرزو قیله‌دیگن قیز اوچون دینی مدرسه هم مکتب یاپیلیشی بیلن اوندن تارتیب آلینگن امکانیتلر‌نینگ اۉرنینی باسه آلمه‌یدی. ستایش بو چېکلاولرگه قره‌مه‌ی هلی هم یازه‌دی، کۉپراق اۉزی اوچون یازه‌دیگن یازوولری و شعرلرینی، اما اونینگ استعدادینی رواجلنتیریش، ادبیاتنی اۉرگنیش و یازووچیلیک دنیاسیگه کیریش اوچون آلدیده انیق یۉل یۉق.
او صنفینی، دۉستلری و استاذلرینی، حتا مکتب قۉنغیراغی‌نینگ آوازینی هم ساغینگنینی اَیته‌دی. مکتبلر‌نینگ قَیته آچیلیشینی ییللر دوامیده کوتیش هم اونی چرچه‌تگن، بو کوتیش کۉپ مرته امید بیلن باشلنگن، اما هلی نتیجه بېرمه‌گن. ستایش اَیتیشیچه، بو حالتنی باشقه‌لر آسانلیک بیلن توشونه آلمه‌یدی و «بونی توشونیش و حس قیلیش اوچون قیز بۉلیشینگ کېره‌ک». اونینگ اساسی تشویشی فقط بوگون حقیده اېمس، بلکه آنه‌سی‌نینگ حیاتیگه اۉخشه‌ب قالیشیدن قۉرقه‌یاتگن کېله‌جگی حقیده؛ تعلیم آلیش، مستقل بۉلیش و آرزولریگه یېتیش امکانیتی بیر قیزدن تارتیب آلینه‌دیگن کېله‌جک حقیده. او اَیته‌دی: «آنه‌م درس و تعلیمدن قالدی و مستقل بۉله آلمه‌دی. اگر بو چېکلاولر دوام اېتسه، مېنینگ کېله‌جگیم هم برباد بۉله‌دی.»
سیما اوچون بو حالتنی قیزی‌نینگ حیاتیده کۉریش اونینگ باله‌لیگیده باشیدن کېچیرگن تجربه‌سیدن هم آغریقلیراق. او تۉرتینچی صنفده اۉقی‌یاتگنیده مکتب دروازه‌لری یاپیلدی و ییللر اۉتیب، ینه اۉقیش امکانیتیگه اېگه بۉلگنیده هم شفاکار بۉلیش آرزوسیگه یېتگونچه تعلیمینی دوام اېتتیره آلمه‌دی. اېندی قیزی هم خودّی شو یۉلگه توشگن؛ اۉقیش یاشیده‌گی، یازووچی و شاعر بۉلیشنی آرزو قیله‌دیگن قیز هر کونی مکتبگه باریش اۉرنیگه اویده ایشله‌یدی. شو طریقه، سیما اوچون باله‌لیکده‌گی شخصی تجربه بۉلگن نرسه ستایش اوچون تکرارلنه‌یاتگن واقعلیککه ایلندی، بیر اولاددن ایکّینچی اولادگه اۉته‌یاتگن محروملیککه ایلندی.
سۉنگگی ییللرده اَیریم قیزلر هېچ بۉلمه‌گنده تعلیم بیلن علاقه‌سینی سقلب قالیش اوچون دینی مدرسه‌لر و نار‌سمی تعلیم‌نینگ باشقه شکللریگه مراجعت قیلگن. بو یۉللر اَیریم قیزلرگه اۉقیشنی دوام اېتتیریش امکانینی بېره‌دی، اما رسمی تعلیم و بای بېریلگن تعلیم امکانیتلری‌نینگ اۉرنینی تۉلیق باسه آلمه‌یدی.
عیاللر و قیزلرگه قرشی بېش ییللیک چېکلاولر
سۉنگگی بېش ییل ایچیده افغانستان عیاللری و قیزلریگه قرشی چېکلاولر اۉرته تعلیم بیلن چېکلنیب قالمه‌دی. قیزلر اۉرته مکتبلرده تعلیمنی دوام اېتتیریشدن محروم قیلیندی، عیاللر اېسه بیلیم یورتلردن چېتلشتیریلدی. بو چېکلاولر بیلن بیر قطارده عیاللر ایش، جماعت میدانیده اشتراک اېتیش، یوریب-توریش و اجتماعی فعالیت ساحه‌لریده کېنگ کۉلملی تۉسیقلرگه دوچ کېلماقده. بو چېکلاولر‌نینگ برچه‌سی عیاللر و قیزلر‌نینگ مستقل حیات قوریش امکانیتلرینی چېکله‌دی. کۉپلب قیزلر اوچون مکتب دروازه‌سی‌نینگ یاپیق قالیشی فقط بیر ییل یاکه بیر نېچه ییللیک درسلردن محروم بۉلیش دېگنی اېمس؛ بلکه اولر‌نینگ بوتون عمری دوامیده تعلیم، ایش، اقتصادی مستقللیک و حتا شخصی تنلاولری یۉلینی اۉزگرتیریشی ممکن.
ایکّی میلیوندن آرتیق قیز‌نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی
یونسکو اۉزی‌نینگ سۉنگگی حساباتیده افغانستان دنیاده‌گی قیزلر و عیاللر‌نینگ باشلنغیچ تعلیمدن یوقاری درجه‌ده‌گی تعلیم آلیشیگه تقیق قۉییلگن یگانه مملکت اېکنینی اَیتگن. بو تشکیلات، شونینگدېک، تعلیمدن محروم قیلیش و عیاللر‌نینگ ایشلشیگه قۉییلگن چېکلاولر قشّاقلیک‌نینگ آرتیشی، انسان صلاحیتی‌نینگ یۉقالیشی و اۉرنینی قاپلب بۉلمه‌یدیگن ضررلر خوفینی ینه‌ده کوچه‌یتیریشینی همده حتا اېرته نکاح خوفینی آشیریشینی آگاهلنتیرگن.
یونسکو‌نینگ سۉنگگی معلوماتلریگه کۉره، ۲۰۰۱-ییلده افغانستان قیزلری‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتی جوده چېکلنگن اېدی، اما سیاسی شرایط اۉزگرگچ، وضعیت استه-سېکین اۉزگردی و ۲۰۲۱-ییلگه کېلیب قریب بیر میلیون قیز تعلیم آله‌یاتگن اېدی. حاضر، ۲۰۲۶-ییلده، تخمیناً ۲،۴ میلیون قیز اۉرته تعلیمدن محروم بۉلیب قالماقده.
یونسکاونینگ اَیتیشیچه، بو چېکلاولر سۉنگگی ایکّی اۉن ییللیکده قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریش باره‌سیده اېریشیلگن یوتوقلرنی آرتگه قَیتردی. تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، عیاللر و قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی‌نینگ دوام اېتیشی اولر‌نینگ اۉرگنیش بۉییچه اساسی حقوقی‌نینگ جدّی بوزیلیشی بۉلیب، افغانستاننی اۉنلب ییللر دوامیده انسان صلاحیتی‌نینگ یۉقالیشی، قشّاقلیک‌نینگ آرتیشی و اۉرنینی قاپلب بۉلمه‌یدیگن عاقبتلرگه دچار قیلیشی ممکن.
سیما و ستایش‌نینگ حکایه‌سی، اصلیده، ایکّی خیل دور، اما یکونی اۉخشه‌ش بۉلگن حکایه‌دیر. آنه باله‌لیگیده مکتبگه باریشدن محروم بۉلدی و کېینچه‌لیک هم اۉزی ایسته‌گن مستقللیککه اېریشگونچه تعلیمینی دوام اېتتیره آلمه‌دی. قیز اېسه قریب ییگیرمه ییل اۉتیب، ینه اۉشه نقطه‌ده توریبدی؛ کتابلر اۉرنینی اوی ایشلری اېگه‌لله‌گن، آرزولری اېسه حاضرچه اولرگه یېتیشیش یۉلیگه اېگه اېمس.
