قشّاقلیک یوکی آستیده؛ نکاح افغانستان یاشلری اوچون اوزاق آرزوگه ایلندی
آدرینا بهزاد
قشّاقلیک و اقتصادی قیینچیلیکلر سببلی کۉپلب یاشلر اونه‌شتیریلیش و تورموش قوریشگه قادر اېمسلیکلریدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ایشسیزلیک، درآمد‌نینگ پستلیگی و یشه‌ش خرجتلری‌نینگ آشیشی عایله قوریشنی اېریشیب بۉلمس آرزوگه ایلنتیرگن. یاشلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، تورلی ایشلرده محنت قیلگن بۉلسه‌لر-ده، هېچ قچان تورموش قوریش اوچون مبلغ ییغه آلمه‌گنلر و اولر‌نینگ اکثریتی‌نینگ کېله‌جگی ناانیقلیکده قالماقده. اولر نرخلر‌نینگ تینیمسیز آشیشی، ایش حقلری‌نینگ پستلیگی، تۉی خرجتلری همده عایله‌لر‌نینگ یوقاری طلبلری نکاح یۉلیده‌گی تۉسیقلرنی ینه‌ده کوچه‌یتیرگنینی تأکیدله‌ماقده. شو بیلن بیرگه، اَیریم عایله‌لر هم فرزندلری‌نینگ اونه‌شتیرووی و نکاحی خرجتلرینی قاپله‌ی آلمسلیکلرینی اَیتماقده. اولر اقتصادی معمالر، ایشسیزلیک و یشه‌ش خرجتلری‌نینگ آشیشی کۉپلب عایله‌لر‌نینگ فرزندلرینی اویلنتیریش یاکه تورموشگه اوزه‌تیش امکانیتینی چېکلب قۉیگنینی تأکیدله‌یدی.
۳۰ یاشلی حشمت، نکاح‌نینگ کېچیکه‌یاتگنی و عایله قوره آلمه‌یاتگنیدن خواطرده. اونینگ اَیتیشیچه، یخشیراق درآمد تاپیش امیدیده تورلی کسبلرده ایشله‌گن، اما هېچ قچان تورموش قوریش اوچون مبلغ ییغه آلمه‌گن. او شونده‌ی دېیدی: «کۉچه سوداسیدن تارتیب ایاغ کییم تیکووچیلیک، پلاستیک بویوملر سوداسی، دوکاندارلیک، مردکارلیک و ارابه‌کشلیککه‌چه خَیالینگیزگه کېلگن هر قنده‌ی ایشنی قیلدیم. اما هنوز عایله‌م‌نینگ کونده‌لیک خرجتلریدن آرتیقراق پول تاپه آلمه‌دیم. تاپه‌یاتگن درآمدیم زۉرغه اوی خرجتلرینی قاپله‌یدی.» اونینگ اَیتیشیچه، افغانستان یاشلری‌نینگ کېله‌جگی نامعلوم. «نه اۉقیش امکانیتی بار، نه حیات و ایش اوچون یارقین کېله‌جک. همه ناانیق و مشقتلی یۉلده قالیب کېتگن.»
حشمت سۉزینی دوام اېته‌دی: «بیزگه نه بابامیزدن، نه آته‌میزدن بیرار نرسه میراث قالگن. شونده‌ی مملکتده یشه‌یه‌پمیزکی، حتا باش‌پناه و بیر لقمه نان هر بیر انسان‌نینگ اېنگ عادی حقوقی بۉلگن نرسه‌لر هم کۉپچیلیک اوچون موجود اېمس.»
او یاشلیک ییللری‌نینگ بېکارگه اۉتگنینی ارمان بیلن اېسلب، شونده‌ی دېیدی: «بوتون اۉسمیرلیگیم و یاشلیک دوریم محنت و مشقت بیلن اۉتدی. قچان اویلنیب، فرزندلی بۉلیشیمنی بیلمه‌یمن. قۉرقه‌من که فرزندلریم هلی کیچکینه بۉلگنیده اۉزیم قریب قاله‌من و اولرنی تربیه‌لب وایه‌گه یېتکزیشگه کوچیم قالمه‌یدی. بیز هېچ قچان حیات‌نینگ حقیقی لذتینی تاتمه‌دیک.»
۳۱ یاشلی قیوم هم آغیر اقتصادی شرایط طفیلی هنوز عایله قوره آلمه‌گنینی اَیته‌دی. اونینگ فکریچه، یشه‌ش و تۉی خرجتلری‌نینگ آشیشی بو آرزونی کۉپلب یاشلر اوچون اېریشیب بۉلمس درجه‌گه آلیب کېلگن. او شونده‌ی دېیدی: «نرخلر هر کونی آشماقده، عایله‌لر‌نینگ طلبلری هم کۉپه‌یگن. عایله‌میز‌نینگ اقتصادی احوالی اونچه‌لیک یامان اېمس، اما معما شونده که بیر کون ایش تاپسم، کېینگی بېش کون ایشسیز یوره‌من.»
اونینگ اَیتیشیچه، یاشی اولغه‌یگنی سببلی عایله‌سی اویلنیشینی طلب قیلماقده، اما او بیرگه‌لیکده‌گی حیات خرجتلرینی تأمینله‌ی آلمسدن توریب اویلنیش نه‌فقط بخت کېلتیرمه‌یدی، بلکه ینگی معمالر‌نینگ باشلنیشیگه سبب بۉلیشی ممکن، دېب حسابله‌یدی.
قیوم شونده‌ی دېیدی: «آته‌م بیلن اکه‌م هم کونلیک ایشچی. اولر: «اویلن، رزقینگنی خدا بېره‌دی»، دېییشه‌دی. اما اقتصادی معمالر موجود بۉلسه، آدم بختلی بۉلیش اۉرنیگه ینه‌ده بختسیز بۉلیب قالیشی ممکن. تورموش اۉرتاغیم کییم سۉره‌یدی، نان کېره‌ک بۉله‌دی، بلکه سَیرگه چیقیشنی خواهلر یاکه کسل بۉلسه، دوالنیش خرجتینی تۉله‌شیم کېره‌ک بۉله‌دی. هر سفر آته‌مگه قۉل چۉزیب پول سۉره‌شیم قنده‌ی بۉله‌دی؟»
۲۹ یاشلی زکریا (مستعار)، یېتّی ییلدن بېری اونه‌شتیریلگنینی، اما ایش ا‌ۉرینلری یۉقلیگی و ایش حقلری‌نینگ پستلیگی سببلی هلی هم تۉی خرجتلرینی قاپله‌ی آلمه‌گنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «یېتّی ییلدن بېری اونه‌شتیریلگنمن. هلی هم ۲۰۰ مینگ افغانی قلین پولی، طلا تقینچاقلر و تۉی خرجتلرینی تیّارلشیم کېره‌ک. اما شو کونگچه بو پولنی ییغه آلمه‌دیم. ایش تاپیلمه‌یدی، تاپیلسه هم معاشی فقط تیریکچیلیککه یېته‌دی.» اونینگ اَیتیشیچه، ایش تاپیش امیدیده ایکّی مرته ایرانگه بارگن، اما هر ایکّی سفر هم قۉلگه آلینیب، مملکتدن دېپورت قیلینگن. او ایرانده برچه مبلغی و بویوملرینی یۉقاتگنینی، ایشله‌گن محنتی اوچون اېسه هېچ قچان حق آلمه‌گنینی اَیته‌دی.
زکریا شونده‌ی دېیدی: «بیرینچی مرته ایرانگه بارگنیمده ایش بېرووچیم معاشیمنی بېرمه‌دی. کېین قۉلگه آلینیب دېپورت قیلیندیم. برچه مبلغیم و بویوملریم اۉشه یېرده قالدی، قۉلیم بۉش قَیتدیم. ایکّینچی مرته هم خودّی شو تقدیر تکرارلندی.» او یکونده ارمان بیلن شونده‌ی دېیدی: «اگر اۉز یورتیمیزده خوفسیزلیک و ایش امکانیتی بۉلسه، نېگه باشقه دولتلرگه باره‌یلیک؟ بیز اۉز وطنیمیزده ایشلشنی، مناسب حیات کېچیریشنی و مملکتیمیز رونقیگه حصه قۉشیشنی ایسته‌یمیز.»
شو بیلن بیرگه، ایکّی نفر وایه‌گه یېتگن اۉغلی بار آته سردار اقتصادی قیینچیلیکلر سببلی اولر‌نینگ اونه‌شتیرووی و تۉییگه تیّارگرلیک کۉره آلمه‌یاتگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «ایکّی اۉغلیم ۲۹ و ۲۷ یاشده. اما اولرنی قنده‌ی اقتصادی امکانیت بیلن اونه‌شتیریب، اویلنتیره‌ی؟ کیچیک اۉغلیم هلی اۉسمیر. کتّه ایکّی اۉغلیم ایشسیز، اۉزیم اېسه دوکاندارمن. درآمدیم فقط عایله‌‌نینگ کونده‌لیک خرجتلریگه یېته‌دی. اېندی نرخلر هم آشدی، عایله‌لر‌نینگ تۉیگه عاید طلبلری هم کۉپه‌یدی. حاضرچه فقط نیمه بۉلیشینی کوتیه‌پمیز.»
بو حالت بیر مدت اوّل تۉیخانه اېگه‌لری اۉز بیزنسلری‌نینگ سستلشگنیدن خواطر بیلدیرگن بیر پیتگه تۉغری کېله‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، تۉیخانه‌لرده مراسملر اۉتکزیلیشی اوّلگی ییللرگه نسبتاً سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یگن و کۉپلب عایله‌لر اقتصادی قیینچیلیکلر طفیلی تۉیلرینی تۉیخانه‌لرده اۉتکزیشگه قادر اېمس.
تۉیخانه مسؤوللری قۉشیمچه قیلیشیچه، حاضرده حشمتلی تۉیخانه‌لر‌نینگ اساسی مزاجلری طالبان و اولرگه علاقه‌دار شخصلردیر. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو شخصلر عادتده مراسملری اوچون حشمتلی تۉیخانه‌لرنی تنلب، اېنگ قیمت خدمت پاکتلری و اېنگ تۉلیق مهماندارچیلیک مېنیولریگه بویورتمه بېره‌دیلر.
کابل‌نینگ اَیریم اهالیسی هم معما فقط تۉیخانه خرجتلری بیلن چېکلنمسلیگینی، بلکه قلین پولی، طلا تقینچاقلر، کییم-کېچه‌ک و تۉی بیلن باغلیق باشقه خرجتلر‌نینگ هم آشگنی عایله‌لرگه آغیر مالیوی باسیم یوکله‌یاتگنی همده تۉی اۉتکزیشنی کۉپچیلیک اوچون عملگه آشیریشی قیین بۉلگن آرزوگه ایلنتیرگنینی اَیتگن.
